Có, trong một số điều kiện: khi người ta chụp ảnh như một cách "giao" cảnh vật cho máy giữ hộ, họ có xu hướng nhớ chi tiết cảnh vật kém hơn so với khi chỉ đứng ngắm. Các nhà tâm lý học gọi đây là hiệu ứng chụp ảnh làm suy giảm trí nhớ. Thí nghiệm hay được nhắc nhất là của nhà tâm lý học Linda Henkel, thực hiện trong một bảo tàng nghệ thuật vào khoảng năm 2014.
Nhưng câu chuyện không đơn giản là "chụp là quên". Nhiều nghiên cứu về sau cho thấy kết quả phụ thuộc vào cách chụp, chụp để làm gì và nhớ loại thông tin nào. Mục từ này giải thích cơ chế, những trường hợp chụp ảnh lại giúp nhớ tốt hơn, và gợi ý cách chụp để chuyến đi vừa có ảnh vừa còn nằm trong trí nhớ.
Thí nghiệm trong bảo tàng nói gì
Trong thí nghiệm được nhắc nhiều nhất, người tham gia đi tham quan một bảo tàng và được dặn chỉ ngắm một số hiện vật, còn một số hiện vật khác thì chụp ảnh. Hôm sau, họ được hỏi lại về những hiện vật đã gặp. Theo báo cáo, hiện vật nào được chụp nguyên cả khối thì người ta nhớ kém hơn hiện vật chỉ được ngắm — cả việc nhận ra lẫn chi tiết.
Điểm thú vị nằm ở một điều kiện khác trong cùng nghiên cứu: khi người tham gia được yêu cầu phóng to để chụp một chi tiết cụ thể của hiện vật, sự suy giảm ấy không còn rõ, thậm chí phần chi tiết được chụp lại được nhớ khá tốt. Cách giải thích hợp lý là việc phóng to buộc người ta phải nhìn kỹ, chọn lọc, suy nghĩ — tức là chú ý thật sự.
Từ đó đến nay, đã có thêm những nghiên cứu khác về chủ đề này với kết quả không hoàn toàn đồng nhất. Một số cho thấy hiệu ứng tương tự, một số cho thấy hiệu ứng nhỏ hoặc phụ thuộc hoàn cảnh. Cách hiểu thận trọng là: chụp ảnh không tự động làm quên, nhưng chụp kiểu bấm cho xong để máy nhớ hộ thì dễ khiến chính mình nhớ ít hơn.
Ba lý do chụp ảnh có thể làm nhớ ít đi
Giao việc nhớ cho máy. Khi biết cảnh đã nằm trong máy, não có thể tự hạ mức cố gắng ghi nhớ, giống như cách người ta ít cố nhớ thứ mình biết chắc sẽ tra lại được. Đây là cùng một nguyên lý với chuyện không còn thuộc số điện thoại khi đã có danh bạ.
Chú ý bị chia đôi. Lúc chụp, mắt bạn bận căn khung, chỉnh sáng, chờ người khác bước ra khỏi khung hình. Phần chú ý dành cho chính cảnh vật — mùi, tiếng, cảm giác, câu chuyện của nơi ấy — bị thu hẹp lại. Thứ không được chú ý thì khó được ghi vào trí nhớ.
Ảnh thay thế ký ức. Sau chuyến đi, người ta thường xem lại ảnh nhiều hơn tự nhớ lại. Dần dần, thứ ta "nhớ" về chuyến đi chính là những tấm ảnh, còn những khoảnh khắc không được chụp thì mờ đi vì không có gì nhắc lại. Ký ức co về đúng khung hình.
Chụp quá nhiều thì không xem lại. Một bộ ảnh vài trăm tấm hiếm khi được mở ra hết. Khi không xem lại, ảnh cũng không còn làm được việc gợi nhớ, và chuyến đi chỉ còn lại cảm giác mơ hồ.
Vì sao ai cũng muốn rút máy ra chụp
Trước khi bàn cách chụp, nên hiểu vì sao việc chụp lại hấp dẫn đến vậy. Lý do đầu tiên là nỗi sợ quên: người ta biết trí nhớ không đáng tin, nên muốn có một bản lưu chắc chắn hơn. Lý do thứ hai là nhu cầu chia sẻ: một cảnh đẹp chỉ thấy một mình thì chưa trọn, nhiều người muốn người thân, bạn bè cùng thấy. Lý do thứ ba khó gọi tên hơn: cảm giác "giữ" được khoảnh khắc, như thể bấm máy là cầm nắm được nó.
Cả ba lý do đều chính đáng. Vấn đề là khi chúng chạy tự động, việc chụp trở thành phản xạ chứ không còn là lựa chọn. Bạn rút máy ra trước khi kịp nhìn kỹ, chụp trước khi kịp cảm nhận, và đôi khi chụp cả những cảnh mà chính mình chẳng bao giờ muốn xem lại. Lúc ấy, máy ảnh không giúp bạn giữ khoảnh khắc mà đang đứng chắn giữa bạn và khoảnh khắc.
Một chi tiết nhiều người tự nhận ra: những chuyến đi thời chưa có điện thoại chụp ảnh, khi cả cuộn phim chỉ được vài chục kiểu, người ta chụp rất chọn lọc. Mỗi lần bấm máy là một quyết định. Có thể chính sự chọn lọc ấy, chứ không phải bản thân việc chụp, mới là thứ giúp ký ức chuyến đi đậm hơn.
Khi nào chụp ảnh lại giúp nhớ hơn
Không phải mọi cách chụp đều như nhau. Bảng dưới đối chiếu những kiểu chụp thường gặp với tác động có thể xảy ra lên trí nhớ, dựa trên xu hướng chung của các nghiên cứu, chưa phải kết luận chắc chắn.
| Kiểu chụp | Tác động có thể có | Vì sao |
|---|---|---|
| Bấm liền nhiều tấm cho đủ, không nhìn kỹ | Dễ nhớ kém hơn | Chú ý thấp, giao hẳn việc nhớ cho máy |
| Chọn một chi tiết, phóng to, căn chỉnh | Chi tiết đó có thể được nhớ tốt | Phải nhìn kỹ và quyết định chụp gì |
| Chụp vì muốn khoe ngay lên mạng | Dễ bị phân tâm khỏi trải nghiệm | Đầu óc nghĩ đến người xem hơn là cảnh trước mặt |
| Chụp có chủ đích rồi cất máy, ngắm tiếp | Thường cân bằng hơn | Vẫn có ảnh, vẫn có thời gian để trải nghiệm |
| Xem lại và kể chuyện về ảnh sau chuyến đi | Giúp củng cố ký ức | Mỗi lần kể lại là một lần ôn ký ức |
Có những nghiên cứu khác gợi ý rằng khi người ta chụp ảnh với ý định chụp, phần hình ảnh của trải nghiệm có thể được nhớ tốt hơn, trong khi phần âm thanh lại nhớ kém đi. Nói cách khác, chụp ảnh đẩy chú ý về phía mắt nhìn. Điều này cũng giải thích vì sao sau chuyến đi, người ta hay nhớ cảnh hơn nhớ những câu chuyện được nghe.
Ảnh làm ký ức nghèo đi hay giàu thêm
Nếu chỉ dựa vào hiệu ứng ở bảo tàng, dễ kết luận rằng nên chụp ít đi. Nhưng ảnh còn có một vai trò khác: gợi nhớ về sau. Một tấm ảnh cũ của bữa cơm sum họp có thể kéo về cả mùi canh chua, tiếng cười, câu chuyện ông kể hôm ấy — những thứ không nằm trong khung hình nhưng được ảnh gọi lên. Người lớn tuổi lật album cũ thường nhớ ra nhiều chuyện mà nếu không có ảnh thì khó lòng nhắc tới.
Như vậy, có hai tác động ngược chiều. Lúc chụp, ảnh có thể khiến bạn ghi nhớ kém hơn vì chú ý bị phân tán. Lúc xem lại, ảnh có thể làm ký ức sống lại và bền hơn. Kết quả cuối cùng phụ thuộc vào việc bạn chụp bao nhiêu, chụp thế nào, và có thật sự xem lại hay không.
Có một chỗ cần lưu ý: ảnh cũng có thể làm ký ức lệch đi. Khi xem một tấm ảnh nhiều lần, người ta dễ nhớ góc nhìn của máy ảnh thay cho góc nhìn của chính mình lúc đó, và có khi "nhớ" chi tiết mà thật ra chỉ thấy trong ảnh. Chuyện này được bàn kỹ hơn ở mục từ về ký ức tuổi thơ gắn với ảnh gia đình.
Tự để ý ở mình
Không cần thí nghiệm, bạn có thể tự kiểm thói quen chụp ảnh của mình qua vài câu hỏi sau chuyến đi gần nhất.
- Không mở máy, bạn kể lại được bao nhiêu chi tiết về nơi đã đến: màu tường, tiếng ồn, mùi, người bán hàng nói gì?
- Trong số những điều kể được, bao nhiêu điều bạn nhớ vì đã chụp, bao nhiêu điều nhớ vì đã đứng ngắm hay trò chuyện?
- Bạn đã xem lại bao nhiêu phần trăm số ảnh chụp trong chuyến đi?
- Có khoảnh khắc nào bạn tiếc vì mải chụp mà bỏ lỡ không?
- Khi chụp, bạn đang nghĩ về cảnh trước mặt hay về người sẽ xem ảnh?
Không có câu trả lời đúng sai. Mục đích chỉ là để nhận ra mình đang dùng máy ảnh như một con mắt thứ hai giúp nhìn kỹ hơn, hay như một cái kho để khỏi phải nhìn.
Nhiều người làm bài tự hỏi này xong mới thấy những chi tiết nhớ rõ nhất lại đến từ lúc không cầm máy: câu nói đùa của người lái đò, mùi khói bếp ở quán ven đường, cảm giác mỏi chân khi leo dốc. Đó là những thứ ảnh không chụp được, và cũng là phần làm nên ký ức riêng của mỗi người.
Thử thách cho chuyến đi tới: ngắm trước, chụp sau
Thử thách này hợp cho cả nhà đi chơi cuối tuần, kể cả với trẻ nhỏ. Không có điểm số; chỉ có một buổi kể chuyện vui khi về nhà.
- Đến một chỗ đẹp, cả nhà đứng ngắm một phút trước khi ai rút máy ra. Mỗi người tự chọn một chi tiết mình thích nhất.
- Mỗi người chỉ chụp đúng ba tấm cho chỗ đó, chọn kỹ góc và chi tiết.
- Cất máy, ở lại thêm vài phút để nghe, ngửi, sờ — nếu được phép.
- Tối về, trước khi mở ảnh, từng người kể lại chi tiết mình đã chọn và vì sao.
- Sau đó mới mở ảnh ra so: ảnh có giống với điều mình nhớ không, có gì ảnh không chụp được?
Với ông bà và cháu, phần kể lại có thể biến thành một buổi tối ấm cúng: cháu kể điều cháu thấy, ông bà kể điều ông bà nhớ về một nơi tương tự ngày xưa. Trẻ chỉ cần kể theo cách của mình, không ai chấm đúng sai.
Làm vài lần, cả nhà sẽ thấy số ảnh mỗi chuyến đi giảm hẳn mà bộ ảnh lại đáng xem hơn, vì tấm nào cũng có một câu chuyện đi kèm. Bộ ảnh nhỏ ấy cũng dễ in ra, dán vào sổ, hoặc mở lại vào dịp Tết để ôn chuyện cũ cùng nhau.
Câu hỏi thường gặp
Chụp ảnh có làm não yếu đi theo thời gian không?
Chưa có cơ sở để nói vậy. Các nghiên cứu chủ yếu xem xét việc nhớ một trải nghiệm cụ thể ngay sau khi chụp, chứ không đo sự suy yếu lâu dài của trí nhớ. Hiệu ứng là ở mức từng lần trải nghiệm, không phải ở mức sức khoẻ não.
Quay video thay vì chụp ảnh có khác không?
Quay video cũng chia chú ý giống như chụp, có khi còn nhiều hơn vì phải giữ máy lâu. Chưa có nhiều nghiên cứu so sánh trực tiếp, nhưng nguyên lý chung vẫn áp dụng: càng bận thao tác với máy, càng ít chú ý đến cảnh thật.
Có nên cấm trẻ chụp ảnh khi đi tham quan?
Không cần cấm. Chụp có chủ đích, chọn chi tiết, có thể giúp trẻ nhìn kỹ hơn. Điều nên làm là hướng dẫn trẻ ngắm trước, chụp ít, rồi kể lại khi về nhà theo cách của trẻ.
Xem lại ảnh nhiều lần có làm ký ức sai đi không?
Có thể. Xem ảnh nhiều lần khiến người ta dễ nhớ theo góc máy ảnh và đôi khi lẫn chi tiết trong ảnh với điều tự mình trải qua. Ký ức vẫn có ích, chỉ cần nhớ rằng ảnh không phải bản ghi trọn vẹn.
Chụp màn hình, chụp bảng giá, chụp tài liệu có bị ảnh hưởng tương tự không?
Nguyên lý giao việc nhớ cho máy vẫn đúng: chụp lại để lưu thì thường nhớ nội dung kém hơn đọc kỹ. Với tài liệu cần nhớ, hãy đọc và tự nói lại ý chính trước khi chụp làm bản lưu.
Người lớn tuổi xem ảnh cũ có giúp gì cho trí nhớ không?
Xem ảnh cũ và kể chuyện về ảnh là cách tự nhiên để gợi nhớ, trò chuyện và gắn kết với con cháu. Đây là hoạt động vui và có ích về mặt tinh thần, nhưng không phải phương pháp chữa bệnh và không thay thế việc khám khi có dấu hiệu bất thường.