SieuDinh.comSiêu Đỉnh
Trí nhớ qua các tuổi

Ký ức đầu đời sớm nhất: thường từ mấy tuổi, vì sao rời rạc và có chắc là thật

Ký ức đầu đời của người lớn thường rơi vào khoảng ba, bốn tuổi, chỉ là vài mảnh hình ảnh. Vì sao nó rời rạc, vì sao dễ lẫn với ảnh cũ và lời kể.

Adult hands holding a faded family photograph above a wooden table in an old house in Nam Dinh area of Ninh Binh province, warm window light, face out of frame

Với phần đông người lớn, ký ức đầu đời sớm nhất mà họ kể được rơi vào khoảng ba đến bốn tuổi, và thường chỉ là một mảnh: một khung cảnh, một cảm giác, một câu nói, không có đầu có cuối. Có người quả quyết nhớ được chuyện năm hai tuổi, có người phải tới năm sáu, bảy tuổi mới có hình ảnh rõ. Khoảng chênh lệch đó là bình thường, không nói lên ai thông minh hơn ai.

Điều thú vị hơn tuổi của ký ức là bản chất của nó. Ký ức đầu đời là thứ bị kể lại, xem lại qua ảnh, chắp vá thêm nhiều nhất trong cả đời người, nên nó vừa quý vừa dễ sai. Bài này giải thích vì sao ký ức đầu đời đến muộn và rời rạc, vì sao nó dễ trộn với ảnh cũ và lời người lớn kể, và cách bạn tự dò lại mảnh ký ức sớm nhất của mình một cách tỉnh táo.

Ký ức đầu đời thường đến từ mấy tuổi

Khi các nhà tâm lý học hỏi người trưởng thành "chuyện sớm nhất bạn nhớ được là gì", câu trả lời phổ biến nhất nằm quanh ba đến bốn tuổi. Một số khảo sát gần đây gợi ý mốc này có thể sớm hơn một chút, quanh hai tuổi rưỡi, khi người ta được hỏi kỹ và được gợi nhắc từng bước. Dù con số cụ thể khác nhau giữa các nghiên cứu, bức tranh chung khá vững: phần lớn những gì xảy ra trước khoảng ba tuổi không để lại ký ức mà người lớn kể lại được.

Khoảng chênh lệch giữa người với người là rất lớn. Có nghiên cứu ghi nhận rằng ký ức đầu đời của người lớn lên ở các nền văn hoá khác nhau có thể sớm muộn khác nhau và mang màu sắc khác nhau: nơi trẻ được khuyến khích kể chuyện về bản thân, về cảm xúc của mình thì ký ức đầu đời có xu hướng sớm hơn và nhiều chi tiết về "mình" hơn; nơi trẻ lớn lên trong nếp nghĩ coi trọng gia đình, tập thể thì ký ức đầu đời hay xoay quanh người thân và sinh hoạt chung. Đây là xu hướng chung trên nhiều người, không áp được cho từng cá nhân.

Một chi tiết ít người để ý: trẻ nhỏ thật ra vẫn nhớ được nhiều chuyện. Một đứa trẻ bốn tuổi có thể kể lại chuyến về quê năm ba tuổi. Nhưng những ký ức ấy phai dần trong những năm tiểu học, và tới tuổi trưởng thành thì phần lớn đã mất. Hiện tượng "quên sạch mấy năm đầu đời" được bàn riêng ở danh mục hiện tượng trí nhớ của trang; ở đây chỉ nói về mảnh ký ức còn sót lại sớm nhất.

Vì sao ký ức đầu đời rời rạc như một tấm ảnh

Bộ máy ghi nhớ của trẻ còn đang xây. Những vùng não giúp xâu chuỗi một sự việc thành câu chuyện có thời gian, nơi chốn, người tham gia tiếp tục trưởng thành trong suốt những năm đầu đời. Trẻ ghi được cảm giác và hình ảnh từ rất sớm, nhưng khả năng gắn chúng thành một đoạn phim có trình tự thì đến dần dần.

Trẻ chưa có đủ chữ để gói chuyện lại. Một sự việc được kể ra bằng lời thì có thêm một "cái móc" để giữ lâu. Trước khi biết nói thành câu, trẻ chỉ giữ được những ấn tượng không tên, và người lớn sau này rất khó lấy lại những ấn tượng chưa từng được gọi tên.

Chưa có cảm nhận về bản thân để treo ký ức lên. Nhiều nhà nghiên cứu cho rằng ký ức tự truyện, tức ký ức về chuyện của chính mình, cần đến cảm nhận rằng có một "mình" xuyên suốt qua thời gian. Cảm nhận này hình thành dần trong mấy năm đầu, nên những gì xảy ra trước đó khó được cất vào ngăn "chuyện đời mình".

Chỉ những gì nổi bật mới sống sót. Mảnh ký ức còn lại thường gắn với một cảm xúc mạnh hoặc một điều khác thường: em bé mới sinh, lần đầu thấy biển, một lần bị lạc, một con chó sủa, một trận mưa to. Những ngày bình thường lặp đi lặp lại thì hoà vào nhau và biến mất.

Ký ức thật, ký ức vay mượn và ký ức dựng lại: phân biệt thế nào

Ký ức đầu đời là loại dễ bị trộn nhất, vì nó có nhiều năm để được bổ sung từ nguồn khác. Bảng dưới gợi ý vài dấu hiệu để bạn nghi ngờ một cách nhẹ nhàng, không phải để phủ nhận ký ức của mình.

Kiểu ký ứcDấu hiệu thường gặpVí dụ giả định
Ký ức có vẻ tự mình nhớNhìn cảnh từ tầm mắt thấp của một đứa trẻ, có chi tiết lạ không ai nhắc tới, có cảm giác cơ thể như nóng, lạnh, sợNhớ cái bậc thềm cao ngang ngực và mùi rơm ướt sau nhà bà, nhưng không nhớ hôm đó là dịp gì
Ký ức vay mượn từ ảnhCảnh trong trí nhớ trùng khít với khung ảnh, kể cả góc chụp; mình thấy chính mình từ bên ngoàiNhớ mình mặc áo đỏ ngồi trên xe đạp của bố, đúng như tấm ảnh treo ở nhà
Ký ức vay mượn từ lời kểChỉ nhớ đúng những gì người lớn hay kể, không thêm được chi tiết nào khácNhớ lần bị ngã xuống ao vì mẹ kể đi kể lại vào mỗi dịp Tết
Ký ức dựng lạiGhép các mảnh từ nhiều lần khác nhau thành một cảnh liền mạch, hợp lý đến mức đáng ngờNhớ cả buổi sinh nhật ba tuổi với đủ khách mời, trong khi nhà hồi đó không tổ chức sinh nhật

Điểm cần nhớ: một ký ức vay mượn vẫn có thể đúng về sự kiện, chỉ là bạn không thật sự nhớ nó mà biết nó. Trí nhớ không phân biệt rạch ròi hai thứ đó, nên cảm giác "chắc chắn mình nhớ" không phải bằng chứng.

Ảnh cũ và lời kể của người lớn ghi đè lên ký ức như thế nào

Mỗi lần một ký ức được nhớ lại, nó không được lấy ra nguyên vẹn như mở một ngăn tủ. Bộ não dựng lại cảnh đó từ các mảnh, và trong lúc dựng có thể chêm vào những gì vừa nghe, vừa thấy. Sau đó phiên bản mới lại được cất đi. Với ký ức đầu đời, quá trình này lặp lại hàng chục, hàng trăm lần qua những bữa cơm gia đình, những lần lật album, nên phiên bản bạn đang có hôm nay có thể đã khác xa trải nghiệm gốc.

Các thí nghiệm về ký ức giả cho thấy chỉ cần được gợi ý nhiều lần, với giọng tin tưởng của người thân, một số người lớn có thể "nhớ" ra cả một chuyện thời nhỏ chưa từng xảy ra, kèm chi tiết. Không phải ai cũng bị, và mức độ khác nhau tuỳ cách gợi. Phần cơ chế của ký ức giả được bàn ở danh mục hiện tượng trí nhớ; ở đây chỉ cần biết rằng tuổi thơ là vùng dễ bị ghi đè nhất.

Điều này không làm ký ức đầu đời mất giá trị. Nó cho thấy ký ức tuổi nhỏ là một thứ được cả gia đình cùng giữ: người lớn kể, trẻ nghe, ảnh nhắc lại, rồi đứa trẻ lớn lên mang theo một phiên bản chung. Hiểu như vậy, bạn sẽ bớt cãi nhau với anh chị em xem ai nhớ đúng, vì có khi cả hai đều đang nhớ một bản đã qua nhiều tay.

Tự dò lại ký ức sớm nhất của mình: một bài thử nhớ nhẹ nhàng

Bạn có thể làm bài thử nhỏ này một mình hoặc cùng người thân vào một buổi tối rảnh. Không có đáp án đúng sai, mục đích chỉ là tò mò về trí nhớ của chính mình.

  1. Ngồi yên, nhắm mắt, tự hỏi: hình ảnh xưa nhất mà mình thấy được là gì. Ghi ngay ra giấy bằng vài dòng, trước khi kịp "sửa" cho hợp lý.
  2. Đánh dấu những chi tiết giác quan: mùi, tiếng, nhiệt độ, chỗ đứng. Ký ức tự mình nhớ thường có những chi tiết vụn này.
  3. Tự hỏi: mình thấy cảnh từ mắt mình, hay thấy chính mình như trong ảnh. Thấy mình từ bên ngoài là dấu hiệu có thể đã được dựng lại.
  4. Tìm mốc thời gian: nhà ở đâu, em út đã sinh chưa, đã đi học chưa. Những mốc này giúp ước tuổi chính xác hơn cảm giác.
  5. Hỏi một người lớn từng có mặt, nhưng kể ký ức của mình trước rồi mới hỏi, để lời họ không lấn lên trí nhớ của bạn.
  6. Ghi lại cả chỗ khớp lẫn chỗ vênh. Chỗ vênh không có nghĩa ai sai, chỉ cho thấy mỗi người giữ một góc.

Nếu mảnh ký ức sớm nhất gắn với một chuyện đau buồn và việc nhớ lại làm bạn bất an, hãy dừng lại, không cần cố đào thêm. Những ký ức như vậy nên được trò chuyện cùng chuyên gia tâm lý, người biết cách đi cùng bạn một cách an toàn.

Những điều hay bị hiểu nhầm về ký ức đầu đời

Quanh ký ức tuổi nhỏ có khá nhiều lời đồn. Vài điều dưới đây đáng được nói rõ:

  • "Nhớ được chuyện năm một tuổi là trí nhớ siêu phàm." Rất ít bằng chứng cho thấy người lớn giữ được ký ức thật từ năm một tuổi. Phần lớn những trường hợp như vậy là ký ức dựng lại từ ảnh hoặc lời kể, dù người kể hoàn toàn thành thật.
  • "Không nhớ gì trước sáu tuổi là có vấn đề." Ký ức đầu đời muộn nằm trong khoảng bình thường. Nó không phải dấu hiệu của bệnh lý, cũng không nói lên trí nhớ hiện tại kém.
  • "Những gì không nhớ thì không ảnh hưởng gì." Trẻ không giữ được ký ức kể lại được, nhưng những năm đầu vẫn để lại dấu: thói quen, cảm giác an toàn, ngôn ngữ, cách gắn bó với người thân. Đó là kiểu nhớ không cần lời.
  • "Thôi miên giúp lấy lại ký ức tuổi nhỏ." Đây là chuyện còn nhiều tranh cãi. Nhiều chuyên gia lo ngại thôi miên làm tăng khả năng tạo ký ức giả trong khi người được thôi miên lại tin chắc hơn. Trang không khuyến khích cách này.
  • "Ký ức đầu đời của anh chị em phải giống nhau." Hai đứa trẻ cách nhau vài tuổi trải qua cùng một sự kiện ở hai tầm hiểu khác nhau, nên giữ lại những mảnh rất khác nhau.

Giữ ký ức tuổi nhỏ cho con mà không ép con nhớ

Cha mẹ hay hỏi có cách nào giúp con nhớ được tuổi thơ lâu hơn. Không có cách nào chắc chắn, và cũng không cần ép. Nhưng những gì nghiên cứu về trí nhớ trẻ em gợi ý khá nhất quán: trẻ được người lớn trò chuyện lại về những chuyện đã qua, theo kiểu hỏi mở và lắng nghe, thường kể lại chuyện của mình phong phú hơn. Đó là cách trò chuyện, không phải bài học.

Ví dụ giả định: sau chuyến về quê, thay vì hỏi "con có vui không", bạn hỏi "hôm ở nhà ông, con thích lúc nào nhất", rồi để con kể, thêm vào chi tiết con quên, hỏi con thấy thế nào. Vài cuộc trò chuyện như vậy giúp chuyến đi trở thành một câu chuyện có đầu có cuối trong đầu con. Còn con có nhớ tới tuổi trưởng thành hay không thì không ai hứa được.

Cũng nên chấp nhận rằng con sẽ quên phần lớn những năm đầu, kể cả những chuyến đi tốn kém. Điều con mang theo lâu nhất thường không phải sự kiện cụ thể mà là cảm giác được yêu thương, được lắng nghe. Ảnh và lời kể của gia đình sẽ giữ phần sự kiện giúp con.

Câu hỏi thường gặp

Ký ức đầu đời sớm nhất trung bình là mấy tuổi?

Phần lớn người trưởng thành kể được ký ức sớm nhất ở khoảng ba đến bốn tuổi, một số khảo sát gợi ý sớm hơn chút khi được hỏi kỹ. Mốc này dao động nhiều giữa từng người, nên sớm hay muộn vài năm đều nằm trong khoảng bình thường.

Nhớ được chuyện lúc hai tuổi có phải là thật không?

Có thể có những mảnh rất nhỏ thật sự từ khoảng tuổi đó, nhưng càng sớm thì khả năng ký ức đã được dựng lại từ ảnh và lời kể càng cao. Cách kiểm tốt nhất là đối chiếu mốc thời gian với người thân, chứ không dựa vào cảm giác chắc chắn.

Vì sao ký ức đầu đời thường là chuyện buồn hoặc sợ?

Những sự việc gắn với cảm xúc mạnh dễ được ghi lại và được nhắc lại nhiều hơn, nên chúng có cơ hội sống sót qua những năm quên. Không phải ai cũng có ký ức đầu đời buồn; nhiều người nhớ một khoảnh khắc vui hoặc một cảnh bình thường nhưng lạ mắt.

Tại sao anh chị em trong nhà nhớ cùng một chuyện mà kể khác nhau?

Mỗi người trải qua sự việc ở một tuổi khác, đứng ở một chỗ khác, chú ý vào thứ khác, rồi sau đó lại nghe kể theo những cách khác. Ký ức được dựng lại mỗi lần nhớ, nên chuyện chung của gia đình thường có nhiều phiên bản, phiên bản nào cũng có phần đúng.

Không nhớ gì về tuổi nhỏ có cần đi khám không?

Không nhớ những năm đầu đời là hiện tượng chung của mọi người. Chỉ khi một người đang trưởng thành bỗng mất ký ức về một giai đoạn từng nhớ rõ, hoặc trí nhớ hiện tại sa sút nhanh ảnh hưởng tới sinh hoạt, thì mới nên đi khám để bác sĩ đánh giá.

Có nên dùng thôi miên để nhớ lại tuổi thơ không?

Trang không khuyến khích. Đây là chủ đề còn nhiều tranh cãi trong giới chuyên môn, và có lo ngại rằng thôi miên làm người ta tin chắc vào những chi tiết chưa từng xảy ra. Nếu ký ức tuổi nhỏ đang làm bạn day dứt, chuyên gia tâm lý là nơi phù hợp hơn.

Cần tư vấn cụ thể cho trường hợp của bạn?

Chúng tôi sẽ liên hệ trong vòng 24 giờ.

Đăng ký tư vấn ngay

Bài viết liên quan

Bạn cần hỗ trợ thêm?

Để lại thông tin, chúng tôi sẽ liên hệ trong 24 giờ.

hoặc
Gọi ngay 0926 138 138