SieuDinh.comSiêu Đỉnh
Trí nhớ qua các tuổi

Đỉnh hồi tưởng: vì sao những năm từ mười mấy đến ba mươi để lại nhiều ký ức nhất

Hỏi người lớn tuổi kể chuyện đời, ký ức dồn về quãng mười mấy tới ba mươi tuổi. Hiện tượng đỉnh hồi tưởng là gì, vì sao có và gợi ý gì cho cả nhà.

Elderly man and adult daughter sitting on a veranda in Can Tho, an old radio between them, both seen from the side and behind, late afternoon light

Nếu bạn nhờ một người ngoài năm mươi tuổi kể lại các chuyện đáng nhớ trong đời rồi đánh dấu xem mỗi chuyện xảy ra năm họ bao nhiêu tuổi, phần lớn sẽ dồn về quãng từ khoảng mười mấy tới khoảng ba mươi. Các nhà tâm lý gọi hiện tượng này là đỉnh hồi tưởng: trên đường cong ký ức của cả đời người có một cái bướu nhô lên ở tuổi trẻ, cao hơn hẳn những năm sau đó.

Đỉnh hồi tưởng được ghi nhận lặp lại trong nhiều nghiên cứu, ở nhiều nước, với nhiều cách hỏi khác nhau. Còn giải thích vì sao nó có thì vẫn có nhiều giả thuyết song song. Bài này đi qua những gì tương đối chắc, những gì còn tranh luận, và vài cách cả nhà có thể dùng hiện tượng này khi trò chuyện với ông bà, cha mẹ.

Đỉnh hồi tưởng là gì

Hình dung một đường cong: trục ngang là tuổi của người kể lúc sự việc xảy ra, trục dọc là số ký ức họ kể được ở mỗi tuổi. Với một người trung niên trở lên, đường cong ấy thường có ba đoạn. Đoạn đầu gần như phẳng, vì những năm đầu đời để lại rất ít ký ức. Đoạn cuối dâng lên ở những năm gần đây, vì chuyện mới xảy ra dĩ nhiên còn nhớ. Và ở giữa có một chỗ nhô lên rõ ràng, nằm khoảng từ đầu tuổi thiếu niên tới khoảng ba mươi tuổi.

Điều đáng chú ý là chỗ nhô đó cao hơn những năm ba mươi, bốn mươi, dù những năm này gần hơn về thời gian. Nói cách khác, một người bảy mươi tuổi có thể kể về tuổi hai mươi nhiều hơn về tuổi năm mươi. Không chỉ chuyện riêng: khi được hỏi về bài hát, bộ phim, cuốn sách, sự kiện chung mà mình nhớ nhất, nhiều người cũng chọn những thứ xuất hiện quanh tuổi trẻ của họ.

Mốc tuổi chính xác của đỉnh thay đổi tuỳ nghiên cứu và tuỳ cách hỏi, nên con số "mười lăm tới ba mươi" ở tiêu đề chỉ nên hiểu là khoảng gần đúng. Hỏi về ký ức vui và ký ức buồn cũng có thể cho đỉnh lệch nhau một chút.

Ba cách giải thích chính, chưa cách nào độc chiếm

Chặng tuổi này dồn nhiều chuyển đổi nhất. Rời ghế học, đi làm, đổi chỗ ở, lập gia đình, có con thường dồn vào khoảng mười lăm tới ba mươi tuổi. Mỗi chuyển đổi chia đời thành một chương mới, và trí nhớ có thêm mốc để neo chuyện. Sau ba mươi, đời sống thường ổn định hơn, ít ranh giới hơn, nên các năm dễ nối liền vào nhau. Vì sao trải nghiệm mới lạ được nhớ lâu thì có bài riêng ở danh mục trí nhớ và cảm xúc.

Tuổi trẻ là lúc định hình bản thân. Một hướng giải thích khác cho rằng ký ức gắn với lúc ta đang trở thành chính mình, chọn nghề, chọn bạn đời, chọn cách sống, sẽ được giữ và nhắc lại nhiều vì chúng là xương sống của câu chuyện đời mình. Chúng được kể đi kể lại, và mỗi lần kể là một lần ôn.

Văn hoá có sẵn một kịch bản đời. Mỗi nền văn hoá có một hình dung chung về những mốc quan trọng của đời người và chúng thường xảy ra ở tuổi nào: tốt nghiệp, đi làm, cưới hỏi, sinh con. Phần lớn những mốc đó rơi vào tuổi trẻ, nên khi lục trí nhớ, người ta có sẵn một tấm bản đồ dẫn về quãng ấy.

Có thể cả ba cùng đúng một phần. Các giả thuyết trên không loại trừ nhau. Nhiều nhà nghiên cứu cho rằng đỉnh hồi tưởng là kết quả của nhiều yếu tố cùng lúc, và mức đóng góp của mỗi yếu tố có thể khác nhau tuỳ người, tuỳ loại ký ức.

Bài hát, bộ phim của tuổi trẻ: vì sao nghe lại là thấy rưng rưng

Có lẽ ai cũng từng thấy cảnh này: một người lớn tuổi đang ngồi yên, nghe một bài hát cũ trên đài thì bỗng hát theo đủ lời, kể ngay bài này nghe ở đâu, với ai, năm nào. Những bài hát, giọng ca, bộ phim xuất hiện quanh tuổi thiếu niên và đôi mươi thường được nhớ kỹ và gắn bó lâu, theo nhiều khảo sát về sở thích âm nhạc ở các lứa tuổi.

Lý do có thể vẫn là những lý do trên: đó là thời ta nghe nhạc nhiều nhất, nghe cùng bạn bè, nghe trong những dịp đầu tiên, và dùng bài hát để nói hộ mình. Một giai điệu được gắn với nhiều khoảnh khắc như thế trở thành cái chìa khoá mở cả một ngăn ký ức. Phần trí nhớ gắn với giai điệu và âm thanh được bàn riêng ở danh mục trí nhớ theo giác quan.

Điều này có một ứng dụng rất đời thường: muốn mở lời với ông bà, cha mẹ về chuyện ngày xưa, đôi khi một bài hát của tuổi trẻ họ hiệu quả hơn mọi câu hỏi. Ví dụ giả định: bật một bài nhạc tiền chiến hay một bài hát thời thanh niên xung phong mà bà hay ngân nga, rồi chỉ cần hỏi "hồi bà nghe bài này, bà đang ở đâu".

Đỉnh hồi tưởng khác ký ức đầu đời và chuyện nhớ xưa ở tuổi già ra sao

Mấy khái niệm này hay bị trộn với nhau. Bảng dưới tách chúng ra để bạn đọc đúng chỗ.

Khái niệmNói về điều gìĐọc thêm ở đâu trong trang
Đỉnh hồi tưởngSố lượng ký ức dồn nhiều ở quãng tuổi trẻ khi người ta nhìn lại cả đờiBài này
Ký ức đầu đờiMảnh ký ức sớm nhất còn giữ được, thường quanh ba đến bốn tuổiBài ký ức đầu đời sớm nhất trong cùng danh mục
Nhìn lại cả đờiXu hướng kể lại, tổng kết đời mình nhiều hơn ở tuổi cao hoặc lúc đời có biến chuyển lớnMục bên dưới về lúc người ta hồi tưởng nhiều
Nhớ chuyện xưa rõ hơn chuyện mới ở tuổi giàKý ức cũ bền, ký ức mới khó ghiBài về người cao tuổi nhớ chuyện xưa trong cùng danh mục

Đỉnh hồi tưởng chỉ nói về số lượng và độ rõ của ký ức, không nói rằng tuổi trẻ là quãng đời hạnh phúc nhất. Nhiều người có đỉnh hồi tưởng toàn chuyện vất vả, như những năm đi làm xa hay những năm nhà khó khăn.

Tự vẽ đường cong ký ức của mình: một bài thử nhớ cho người lớn

Bạn có thể tự kiểm hiện tượng này ở chính mình bằng một tờ giấy và khoảng nửa giờ. Bài thử hợp với người từ khoảng bốn mươi tuổi trở lên, vì khi đó đường cong mới đủ dài để thấy chỗ nhô.

  1. Viết nhanh, không suy nghĩ lâu, khoảng hai mươi chuyện đáng nhớ trong đời bạn, mỗi chuyện một dòng ngắn.
  2. Bên cạnh mỗi chuyện, ghi bạn bao nhiêu tuổi lúc chuyện xảy ra. Không nhớ chính xác thì ước theo mốc như học lớp mấy, đang ở đâu.
  3. Chia các chuyện theo từng quãng mười năm: dưới mười, mười đến hai mươi, hai mươi đến ba mươi, và cứ thế.
  4. Đếm số chuyện ở mỗi quãng và vẽ thành từng cột đơn giản trên giấy.
  5. Nhìn xem cột nào cao nhất, và tự hỏi các chuyện ở cột đó gắn với những chuyển đổi lớn nào của đời bạn.
  6. Nếu muốn, làm lại với chủ đề hẹp hơn như bài hát nhớ nhất, bộ phim nhớ nhất, rồi so hai đường cong.

Không phải ai cũng có đỉnh rõ, và không có kết quả đúng hay sai. Có người có đỉnh lệch muộn vì cuộc đời họ có những chuyển đổi lớn ở tuổi bốn mươi: đổi nghề, chuyển vùng, bắt đầu học lại. Chính những trường hợp lệch như thế cho thấy đỉnh bám theo các chương của đời người nhiều hơn là bám theo con số tuổi.

Những điều hiện tượng này chưa nói được

Đỉnh hồi tưởng là một trong những phát hiện vững của tâm lý học về trí nhớ tự truyện, nhưng nó cũng có giới hạn. Đọc hiện tượng này cho đúng cần nhớ mấy điều:

  • Dữ liệu chủ yếu dựa vào lời kể. Người nghiên cứu khó kiểm chứng từng ký ức có thật hay đã bị dựng lại, nên điều được đo là ký ức người ta kể ra, không phải mọi điều từng xảy ra.
  • Cách hỏi ảnh hưởng tới kết quả. Hỏi "chuyện quan trọng nhất đời" cho đường cong khác với cách gợi bằng một từ ngẫu nhiên rồi để người kể nhớ ra chuyện gì thì kể.
  • Cuộc đời mỗi người không theo kịch bản chung. Người lập gia đình muộn, đổi nghề ở tuổi trung niên, di cư khi đã lớn tuổi có thể có đỉnh lệch hẳn sang phải.
  • Đỉnh không nói lên trí nhớ tốt hay kém. Một người có đỉnh rõ không có nghĩa trí nhớ họ tốt hơn người có đường cong phẳng.
  • Ở người có vấn đề trí nhớ, bức tranh phức tạp hơn. Nhiều gia đình nhận ra người thân bị giảm trí nhớ vẫn giữ chuyện thời trẻ lâu hơn chuyện gần đây. Đó là chuyện cần bác sĩ đánh giá, không nên tự đọc thành chẩn đoán dựa trên bài này.

Nói ngắn gọn: đỉnh hồi tưởng là một xu hướng chung đáng tin, dùng để hiểu và để trò chuyện, không dùng để đo hay xếp loại ai.

Khi nào người ta hồi tưởng nhiều

Đỉnh hồi tưởng nói về việc ký ức dồn ở đâu; một câu hỏi khác là người ta lấy những ký ức đó ra vào lúc nào. Nhiều nhà tâm lý mô tả rằng ở tuổi cao, con người có xu hướng nhìn lại cả cuộc đời mình nhiều hơn: kể lại, sắp xếp lại, tự hỏi đời mình đã đi qua những gì. Việc này thường được xem là một phần bình thường của tuổi già, không phải dấu hiệu sống "quay về quá khứ".

Ngoài tuổi tác, những lúc đời có biến chuyển cũng hay khơi dậy hồi tưởng: nghỉ hưu, con cái ra ở riêng, mất người bạn đời hay bạn cùng lứa, chuyển nhà, về thăm quê sau nhiều năm. Họp lớp, đám cưới, đám giỗ, những dịp gặp người cùng chặng tuổi trẻ cũng là lúc chuyện xưa được kể lại dồn dập, và mỗi lần kể lại củng cố thêm cái đỉnh ấy trong trí nhớ.

Hiểu điều này giúp con cháu đọc đúng khi thấy ông bà bỗng kể chuyện xưa nhiều hơn sau khi nghỉ hưu hay sau một đám tang: đó thường là cách người lớn tuổi sắp xếp lại đời mình. Chỉ khi chuyện kể lặp đi kèm quên nhanh chuyện mới, lẫn lộn hay đổi tính rõ, mới là lúc nên đưa đi khám.

Dùng hiểu biết này khi trò chuyện với ông bà, cha mẹ

Biết rằng ký ức của người lớn tuổi dồn nhiều ở tuổi trẻ giúp con cháu hỏi chuyện dễ hơn. Thay vì hỏi rộng "ngày xưa ông thế nào", hãy hỏi vào quãng mười lăm tới ba mươi tuổi của ông: hồi mới đi làm ông ở đâu, ông gặp bà thế nào, năm đầu sinh con nhà mình ăn Tết ra sao. Những câu hỏi đó chạm vào vùng ký ức dày nhất, người kể thường hào hứng hơn.

Cũng nên chuẩn bị tinh thần rằng quãng tuổi trẻ của nhiều ông bà gắn với chiến tranh, đói kém, chia ly. Ký ức dày đặc không có nghĩa là ký ức dễ chịu. Cứ để người kể tự chọn nói tới đâu, không gặng hỏi những chuyện họ lảng đi, và nếu thấy họ day dứt kéo dài thì nhẹ nhàng gợi ý trò chuyện với người có chuyên môn.

Cuối cùng, hiện tượng này nhắc người trẻ một điều: những năm bạn đang sống có thể chính là những năm bạn sẽ kể nhiều nhất khi về già. Không cần phải biến mỗi ngày thành kỷ niệm, nhưng những chuyển đổi bạn dám thực hiện hôm nay có thể trở thành phần đậm nhất trong câu chuyện đời bạn sau này.

Câu hỏi thường gặp

Đỉnh hồi tưởng có ở mọi người không?

Hiện tượng này được ghi nhận ở nhiều nhóm người và nhiều nền văn hoá khi tính trung bình trên đông người. Với từng cá nhân, đỉnh có thể rõ hoặc mờ, sớm hoặc muộn, tuỳ cuộc đời mỗi người có nhiều thay đổi lớn ở quãng nào.

Vì sao những năm ba mươi, bốn mươi tuổi lại ít ký ức hơn?

Một cách giải thích phổ biến là đời sống ở tuổi này thường ổn định, nhiều ngày lặp lại giống nhau, ít chuyển đổi lớn chia đời thành chương mới. Những ngày giống nhau dễ hoà vào nhau trong trí nhớ, nên khi nhìn lại người ta thấy quãng ấy ít chuyện để kể dù vẫn sống rất bận rộn.

Người trẻ có đỉnh hồi tưởng không?

Đỉnh hồi tưởng chỉ thấy rõ khi người kể đã sống qua khá xa quãng tuổi trẻ, thường từ trung niên trở lên. Với người hai mươi lăm tuổi, những năm gần đây vẫn là những năm nhiều ký ức nhất, nên đường cong chưa có chỗ nhô tách bạch.

Ký ức ở đỉnh hồi tưởng có chính xác hơn không?

Ký ức ở quãng này thường nhiều và rõ hơn, nhưng rõ không đồng nghĩa với chính xác. Những chuyện được kể lại nhiều lần qua năm tháng cũng được dựng lại nhiều lần, nên vẫn có thể lẫn chi tiết, nhầm năm hoặc nhầm người.

Có nên dùng nhạc xưa để giúp người già nhớ chuyện cũ không?

Nghe lại những bài hát thời trẻ thường giúp người lớn tuổi mở lời kể chuyện một cách tự nhiên, nhiều gia đình thấy điều đó. Đây là cách trò chuyện, không phải phương pháp chữa bệnh. Nếu người thân có vấn đề trí nhớ đáng lo, vẫn cần đưa đi khám để bác sĩ đánh giá.

Người ta hay hồi tưởng nhiều nhất vào lúc nào?

Nhiều người thấy mình nhìn lại đời nhiều hơn khi đã lớn tuổi, khi nghỉ hưu, khi mất người thân, khi chuyển nhà hay gặp lại bạn cũ. Những lúc đời có biến chuyển hoặc có thêm thời gian rảnh thường là lúc ký ức tuổi trẻ được lấy ra kể lại nhiều nhất.

Cần tư vấn cụ thể cho trường hợp của bạn?

Chúng tôi sẽ liên hệ trong vòng 24 giờ.

Đăng ký tư vấn ngay

Bài viết liên quan

Bạn cần hỗ trợ thêm?

Để lại thông tin, chúng tôi sẽ liên hệ trong 24 giờ.

hoặc
Gọi ngay 0926 138 138