Phần lớn diễn viên chuyên nghiệp không học thoại bằng cách đọc đi đọc lại cho tới khi thuộc từng chữ; họ tìm hiểu vì sao nhân vật nói câu ấy, muốn gì ở người đối diện, rồi gắn lời vào động tác và vào lời bạn diễn. Khi ý đã rõ, chữ có chỗ để bám. Đó là lý do một diễn viên có thể giữ trong đầu cả một vở hai tiếng mà không phải người có trí nhớ khác thường.
Mục từ này kể cách người làm nghề diễn giữ thoại, điều mà một số nghiên cứu tâm lý học về diễn viên gợi ý, chuyện quên thoại trên sân khấu và cách xử lý, cùng những gì người thường mượn được khi phải nói trước đông người. Bài không bàn kỹ thuật diễn xuất, chỉ bàn phần trí nhớ.
Một vở diễn dài và nỗi sợ quên giữa chừng
Một vở kịch nói hay một vở cải lương có thể kéo dài hai tiếng hoặc hơn. Vai chính có khi mang hàng trăm câu thoại, xen với đoạn ca, đoạn múa, những lúc chỉ đứng im nghe bạn diễn. Với người ngoài, chỉ riêng chuyện nhớ ngần ấy chữ đã thấy choáng. Với người trong nghề, nỗi lo không nằm ở số chữ mà ở khoảnh khắc đứng trước khán giả, đèn chiếu vào mặt, và đầu bỗng trống trơn.
Nỗi sợ ấy có thật. Nhiều diễn viên kể họ vẫn mơ thấy mình bước ra sân khấu mà không biết vở gì. Nhưng thực tế, những lần quên hẳn không thường xảy ra như người ta tưởng, vì cách diễn viên học thoại vốn đã chuẩn bị sẵn nhiều đường dây cứu. Một câu thoại không nằm trơ trọi trong đầu; nó gắn với ý nghĩ của nhân vật, với bước chân vừa đi, với câu bạn diễn vừa nói.
Hiểu được mạng lưới đó, ta thấy trí nhớ của diễn viên ít giống chiếc máy ghi âm và giống một tấm lưới đan dày hơn. Cắt một sợi, những sợi xung quanh vẫn giữ được hình.
Cũng nên phân biệt các loại hình. Diễn viên điện ảnh, truyền hình thường quay từng cảnh ngắn, có khi nhận thoại mới vào buổi sáng ngày quay, nên họ giỏi nhớ nhanh một đoạn ngắn rồi buông. Diễn viên sân khấu thì phải giữ cả vở trong nhiều đêm liên tiếp, không có cơ hội quay lại. Hai kiểu đòi hai nhịp trí nhớ khác nhau, và người chuyển từ màn ảnh sang sân khấu thường kể là phải tập lại cách học thoại.
Bốn sợi dây giữ một câu thoại
Ý muốn của nhân vật. Trước khi thuộc chữ, nhiều diễn viên tự hỏi: nhân vật nói câu này để làm gì, muốn người kia cảm thấy gì. Một câu "anh đi đi" có thể là đuổi, có thể là van xin, có thể là thử lòng. Khi đã chọn được ý, chữ trở thành cách diễn đạt của ý ấy, và trí nhớ giữ ý dễ hơn giữ chuỗi chữ.
Vị trí và động tác. Trong buổi dựng vở, đạo diễn sắp đặt ai đứng đâu, đi lúc nào, cầm vật gì. Diễn viên thường thấy lời thoại dính vào những chỗ ấy: bước tới bàn là nhớ ra câu hỏi, quay lưng là tới câu giận. Vì thế nhiều người thấy khó nhớ thoại khi tập ngồi đọc, nhưng đứng lên đi lại thì trôi chảy hơn.
Lời của bạn diễn. Câu cuối của người kia là tín hiệu cho câu của mình. Diễn viên không chỉ thuộc phần mình mà thuộc cả mấy chữ cuối của bạn diễn. Nghe thật, đáp thật thì câu thoại đến như một phản ứng tự nhiên, không như một câu đọc thuộc.
Nhịp, hơi và giọng. Ở sân khấu truyền thống như chèo, cải lương, lời gắn với điệu, với nhịp đàn, với chỗ lấy hơi. Ngay ở kịch nói, mỗi câu cũng có nhịp riêng. Cơ thể nhớ chỗ ngừng, chỗ nhấn, và nhiều khi nhịp kéo chữ ra trước khi đầu kịp nghĩ.
Điều một số nghiên cứu về diễn viên gợi ý
Giới tâm lý học đã có những công trình theo dõi diễn viên chuyên nghiệp học thoại, chủ yếu ở các nước nói tiếng Anh. Không đi vào chi tiết từng nghiên cứu, hướng chung được mô tả khá nhất quán: diễn viên ít dùng lối học thuộc lặp đi lặp lại, mà dành nhiều thời gian phân tích ý nghĩa, động cơ, mối quan hệ giữa các nhân vật. Kết quả là họ nhớ thoại tốt, và nhớ đúng từng chữ, dù không hề cố học thuộc từng chữ.
Một số thí nghiệm còn cho thấy người không phải diễn viên, khi được hướng dẫn học một đoạn văn theo kiểu ấy, tức là hình dung mình đang thật sự muốn nói điều đó với một người cụ thể, cũng nhớ tốt hơn so với khi chỉ đọc đi đọc lại. Đây là điều tâm lý học gọi chung là mã hoá có chiều sâu: gắn thông tin mới vào ý nghĩa và cảm xúc thì nó bám lâu hơn.
Cần đọc những kết quả này với chút dè dặt. Số người tham gia thường không nhiều, và học thoại để diễn khác học kiến thức để thi. Nhưng chúng khớp với kinh nghiệm của người làm nghề, và giải thích vì sao một câu thoại vô nghĩa với diễn viên, chẳng hạn một đoạn thông tin khô cứng trong kịch bản quảng cáo, lại thường là đoạn khó thuộc nhất.
Đọc cho thuộc và học như diễn viên: hai lối đi tới cùng một trang thoại
Bảng dưới so hai lối học một đoạn thoại dài. Đây là mô tả phổ thông, mỗi diễn viên có biến thể riêng.
| Khía cạnh | Đọc đi đọc lại cho thuộc | Học theo kiểu diễn viên |
|---|---|---|
| Bắt đầu từ | Câu đầu tiên, đọc tới cuối | Tình huống: ai nói với ai, muốn gì |
| Đơn vị nhớ | Từng câu, từng chữ | Từng nhịp ý, mỗi nhịp một mục đích |
| Khi tập | Ngồi yên, nhìn giấy | Đứng dậy, đi lại, nói với một người hay tưởng tượng một người |
| Khi quên một chữ | Đứt cả đoạn, phải quay lại đầu | Nói bằng chữ gần nghĩa rồi bắt lại nhịp |
| Sau vài tuần không dùng | Rơi rụng nhiều | Ý còn, chữ cần ôn lại nhưng nhanh |
Lối thứ hai tốn thời gian hơn ở buổi đầu, nhưng tiết kiệm hơn về sau. Đó cũng là lý do diễn viên lâu năm thường để dành một khoảng thời gian chỉ ngồi đọc kịch bản và hỏi, trước khi cố thuộc chữ nào.
Một số diễn viên còn có thói quen chép tay phần thoại của mình, hoặc đọc to cho một người thân nghe và nhờ họ đáp lời bạn diễn. Những cách này khác nhau về hình thức nhưng chung một tinh thần: biến trang giấy thành một cuộc trò chuyện có người, có ý, có phản ứng.
Khi quên thoại ngay trên sân khấu
Dù chuẩn bị kỹ, quên thoại vẫn có thể xảy ra, nhất là đêm đầu, khi mệt hay khi có chuyện bất ngờ ngoài sân khấu. Người làm nghề có một loạt cách gỡ mà khán giả thường không nhận ra.
- Nói bằng lời của mình theo đúng ý nhân vật, rồi bắt lại câu thoại gốc ở chỗ kế tiếp.
- Bạn diễn đỡ lời: hỏi một câu gợi hoặc nói luôn phần thông tin cần thiết để vở đi tiếp.
- Dùng động tác hay một khoảng lặng có chủ ý để lấy lại nhịp, khán giả tưởng đó là dụng ý.
- Ở sân khấu truyền thống xưa, nhiều đoàn có người nhắc tuồng đứng khuất trong cánh gà, thì thầm câu kế tiếp cho diễn viên; vai trò này nay ít gặp hơn.
- Sau buổi diễn, ghi lại chỗ quên và tập riêng đoạn ấy, thường là đoạn chuyển giữa hai ý mà mối nối còn yếu.
Điểm chung của những cách này là không ai cố "lục" lại đúng từng chữ trong lúc hoảng. Họ quay về ý, và để ý kéo chữ trở lại. Trong lúc căng thẳng, trí nhớ về ý thường bền hơn trí nhớ về chữ.
Người ngoài nghề mượn được gì khi phải nói trước đông người
Phát biểu ở đám cưới, trình bày trong cuộc họp, đọc lời cảm ơn trong buổi lễ: nhiều người sợ quên hơn sợ nói. Thử chuẩn bị theo kiểu diễn viên.
- Viết ra điều bạn muốn người nghe cảm thấy hay làm sau khi bạn nói xong, chỉ một câu.
- Chia bài nói thành vài nhịp ý, mỗi nhịp một mục đích: chào, kể một chuyện, cảm ơn, chúc.
- Với mỗi nhịp, tìm một hình ảnh hay một câu chuyện cụ thể để bám vào, thay vì cố nhớ nguyên văn.
- Tập nói to, đứng dậy, nhìn vào một người thật hoặc một chiếc ghế, đi lại như đang ở chỗ sẽ nói.
- Chỉ học thuộc nguyên văn câu mở và câu kết, phần giữa cho phép mình nói bằng lời tự nhiên.
- Nếu quên, dừng một nhịp, thở, rồi quay về ý của nhịp đó. Người nghe thường không biết bạn vừa quên.
Lối chuẩn bị này khác hẳn chuyện học thuộc bài để thi, vốn có chuyên mục riêng ở các trang học tập trong hệ. Ở đây mục tiêu là truyền được ý tới người nghe, và trí nhớ chỉ là phương tiện.
Diễn xong là quên, mà nhiều năm sau đóng lại vẫn nhớ nhanh
Nhiều diễn viên kể rằng chỉ vài tuần sau khi vở diễn kết thúc, họ đã không còn đọc trôi chảy được thoại nữa. Điều này hợp với những gì ta biết về trí nhớ: thứ không còn được dùng sẽ mờ đi, và đầu óc nhường chỗ cho vai mới.
Nhưng có một điều thú vị: khi vở được dựng lại sau nhiều năm, phần lớn diễn viên học lại vai cũ nhanh hơn hẳn lần đầu. Hiện tượng "học lại thì nhanh hơn" này đã được giới tâm lý học ghi nhận từ rất lâu, ở nhiều loại tài liệu khác nhau, không riêng gì lời thoại. Thứ tưởng đã quên thật ra vẫn để lại dấu, chỉ là không gọi ra được ngay.
Với người làm nghề diễn, điều đó vừa là an ủi vừa là kinh nghiệm: không cần cố giữ mọi vai cũ trong đầu, vì khi cần, chúng sẽ quay lại sau vài buổi tập. Với người ngoài, đây là lời nhắc rằng những gì bạn từng học kỹ, dù nay tưởng đã mất, vẫn còn đó nhiều hơn bạn nghĩ.
Câu hỏi thường gặp
Diễn viên có trí nhớ tốt hơn người thường không?
Không có bằng chứng chắc chắn rằng diễn viên sinh ra đã nhớ giỏi hơn. Điều khác biệt chủ yếu là cách học: họ hiểu ý nhân vật, gắn lời với động tác và lời bạn diễn, nên thoại có nhiều chỗ bám hơn so với đọc thuộc lòng.
Diễn viên học một vở diễn mất bao lâu?
Tuỳ độ dài vai, thể loại và lịch tập của đoàn, không có con số chung. Nhiều người dành thời gian đầu chỉ để đọc và phân tích kịch bản, sau đó thoại thuộc dần qua các buổi tập dựng vở có đi lại, có bạn diễn.
Quên thoại trên sân khấu thì diễn viên làm gì?
Thường họ nói bằng lời của mình theo đúng ý nhân vật rồi bắt lại câu gốc, hoặc bạn diễn gợi ý để vở đi tiếp. Một khoảng lặng có chủ ý cũng giúp lấy lại nhịp. Khán giả nhiều khi không nhận ra.
Người nhắc tuồng là ai?
Ở sân khấu truyền thống xưa, nhiều đoàn có người đứng khuất trong cánh gà, theo dõi kịch bản và nhắc nhỏ câu kế tiếp cho diễn viên khi cần. Vai trò này nay ít gặp hơn, nhưng vẫn được nhắc lại như một nét của nghề.
Học thuộc bài phát biểu đám cưới có nên thuộc từng chữ không?
Thường không cần. Chỉ nên thuộc nguyên văn câu mở và câu kết, phần giữa chia thành vài ý, mỗi ý bám vào một hình ảnh hay câu chuyện cụ thể. Như vậy nếu quên một chữ, bạn vẫn nói tiếp được tự nhiên.
Vì sao học lại thứ đã quên lại nhanh hơn lần đầu?
Vì thứ đã học kỹ vẫn để lại dấu trong trí nhớ dù không gọi ra được ngay. Hiện tượng này được giới tâm lý học ghi nhận từ lâu. Diễn viên dựng lại vai cũ sau nhiều năm thường thấy rõ điều đó.