Người làm thuốc nam lâu năm nhận ra cây không chỉ bằng mắt mà bằng cả bàn tay, mũi, lưỡi và một tấm bản đồ trong đầu về nơi cây mọc theo mùa. Đó là một kho trí nhớ đa giác quan, được truyền từ người đi trước qua những chuyến đi rừng, đi ruộng, và được giữ bằng việc ngày nào cũng chạm vào cây cỏ.
Mục từ này nhìn nghề thuốc nam từ góc trí nhớ: người làm nghề nhớ cây bằng những gì, trí nhớ ấy truyền lại ra sao, vì sao cùng một cây lại có nhiều tên. Bài không bàn công dụng hay cách dùng của bất kỳ cây nào, và có một phần riêng giải thích vì sao người ngoài nghề không nên tự hái lá dựa vào trí nhớ hay hình ảnh trên mạng. Chuyện dùng thuốc, dù là thuốc nam, luôn cần hỏi bác sĩ hoặc người có chuyên môn được cấp phép.
Một người làm thuốc nam và khu vườn trong đầu
Ở nhiều vùng nông thôn và miền núi Việt Nam, vẫn còn những người được hàng xóm gọi là "ông lang", "bà mế biết lá". Có người học từ cha mẹ, có người theo thầy từ nhỏ, có người là người dân tộc thiểu số được truyền lại tri thức của bản. Điểm chung của họ là một kho hiểu biết về cây cỏ quanh mình, nhiều khi chưa từng được viết thành chữ.
Khi theo họ đi một vòng quanh vườn hay vào bìa rừng, người ngoài thường ngạc nhiên vì tốc độ. Họ đi chậm rãi, nhưng mắt lướt qua đám cây dại là đã thấy cây mình cần, giữa hàng chục loại lá xanh trông na ná nhau. Có khi họ không cần nhìn: đưa tay vuốt một chiếc lá, đưa lên mũi, là biết.
Từ góc tâm lý học, đây là một dạng thành thạo nhận biết: sau rất nhiều lần gặp, bộ óc học được những đặc điểm phân biệt mà người mới không để ý. Người thợ gỗ nhận gỗ qua thớ và mùi, người buôn chè nhận chè qua màu nước, người làm thuốc nam nhận cây qua tổ hợp nhiều dấu hiệu. Trí nhớ ở đây không phải là thuộc tên, mà là thuộc "cảm giác" của từng loài.
Nhận một cây bằng những giác quan nào
Hình dạng lá, mép lá, gân lá. Đây là lớp đầu tiên, và cũng là lớp dễ đánh lừa nhất vì nhiều loài có lá giống nhau. Người lâu năm nhìn kỹ những chi tiết người mới bỏ qua: lá mọc đối hay mọc so le, mép trơn hay có răng cưa, mặt dưới có lông hay nhẵn.
Mùi khi vò. Nhiều cây chỉ lộ mùi khi lá bị vò nát. Người làm nghề hay ngắt một mẩu nhỏ, vò giữa hai ngón tay rồi đưa lên mũi. Mùi là một kênh trí nhớ rất bền, và với họ, mỗi loài có một mùi riêng khó nhầm.
Cảm giác dưới tay. Độ dày của lá, độ nhám của thân, nhựa dính hay không dính, rễ dai hay giòn. Những cảm giác này tích lại qua hàng nghìn lần chạm, thành một thứ hiểu biết khó diễn đạt bằng lời.
Nơi mọc và mùa. Cây này chỉ mọc ven suối có bóng râm, cây kia ưa bờ ruộng nắng gắt; mùa này cây có hoa, mùa kia chỉ còn lá già. Bản đồ nơi chốn và lịch mùa trong đầu giúp người làm nghề loại trừ nhanh những loài không thể có ở chỗ ấy.
Câu chuyện của người dạy. Nhiều người kể họ nhớ một cây gắn với lời thầy dặn, với lần đầu được dẫn đi hái, với một chuyện đã xảy ra trong bản. Chuyện kể là sợi dây giữ tên cây và những điều cần cẩn trọng về nó.
Trí nhớ được truyền qua những chuyến đi cùng thầy
Tri thức cây thuốc dân gian ở Việt Nam phần lớn được truyền bằng thực hành chứ không bằng sách. Người học theo thầy đi hái, nhìn thầy chọn, được thầy chỉ chỗ khác nhau giữa hai cây giống nhau, được sửa khi nhầm. Lối học này chậm, có khi mất nhiều năm, nhưng nó tạo ra thứ trí nhớ gắn liền với giác quan và với nơi chốn cụ thể.
Một hệ quả thú vị là tên gọi cây rất địa phương. Cùng một loài có thể mang ba bốn tên ở các vùng khác nhau, và cùng một tên có khi lại chỉ những loài khác nhau ở hai nơi. Người làm thuốc lâu năm nhớ cây theo tên của vùng mình, cùng với hình ảnh và mùi của nó. Khi đi sang vùng khác, chính họ cũng phải cẩn thận, vì cái tên quen có thể chỉ một cây lạ.
Đó là lý do các nhà thực vật học dùng tên khoa học để thống nhất, và là lý do việc ghi lại tri thức của người làm thuốc dân gian cần đối chiếu cẩn thận chứ không chỉ chép tên gọi. Ở nhiều nơi, các nhà nghiên cứu và cơ quan chuyên môn đã làm việc với người làm thuốc để ghi lại hiểu biết này trước khi thế hệ nắm giữ nó không còn.
Những chỗ trí nhớ về cây dễ bị đánh lừa
Người làm nghề lâu năm biết rất rõ những chỗ ngay cả họ cũng phải cẩn trọng. Bảng dưới là mô tả chung, không phải hướng dẫn nhận biết loài cụ thể nào.
| Tình huống | Vì sao dễ nhầm | Người lâu năm thường làm gì |
|---|---|---|
| Hai loài lá giống nhau | Nhìn bằng mắt gần như không phân biệt | Kiểm thêm mùi, cách mọc lá, hoa, rễ; không đủ chắc thì bỏ qua |
| Lá non và lá già | Cùng một cây nhưng hình, màu, mùi khác nhau theo tuổi | Nhìn cả cây chứ không chỉ một chiếc lá |
| Cây đã phơi khô, thái nhỏ | Mất hình dạng, mùi đổi, màu đổi | Chỉ dùng từ nguồn mình tự hái hoặc nguồn tin cậy |
| Tên gọi trùng giữa các vùng | Một tên chỉ nhiều cây khác nhau | Hỏi lại hình dạng, nơi mọc, không tin tên trơn |
| Cây mọc lẫn trong bụi | Cành lá đan vào nhau, ngắt nhầm cây bên cạnh | Lần theo thân tới gốc trước khi ngắt |
Cột cuối cho thấy một nét chung: người giỏi nghề không tin một dấu hiệu duy nhất. Họ cần nhiều dấu hiệu cùng khớp, và sẵn sàng bỏ qua khi không chắc. Đây là điểm khác lớn nhất giữa trí nhớ nghề thật và cảm giác "hình như mình biết cây này" của người ngoài.
Vì sao người ngoài không nên tự hái cây theo trí nhớ
Câu chuyện về trí nhớ của người làm thuốc nam rất đẹp, nhưng nó không nên trở thành lý do để người ngoài tự hái lá dùng. Có vài lý do nghiêm túc.
- Ở Việt Nam đã có những vụ ngộ độc vì hái nhầm lá độc, trong đó lá ngón hay được nhắc tới, do nó mọc lẫn và trông giống một số loại lá khác ở miền núi.
- Trí nhớ của người ngoài về một cây thường chỉ dựa trên một hai hình ảnh, thiếu mùi, thiếu nơi mọc, thiếu những chi tiết người làm nghề dùng để loại trừ.
- Ảnh trên mạng có thể chụp sai loài, chụp lá non, hoặc chú thích bằng tên địa phương không khớp với vùng của bạn.
- Ngay cả cây đúng loài cũng có thể không hợp với người đang có bệnh, đang mang thai, đang dùng thuốc khác; chuyện này chỉ người có chuyên môn mới đánh giá được.
- Nếu nghi ngộ độc sau khi ăn hay uống lá cây, cần gọi 115 hoặc đưa tới cơ sở y tế ngay, mang theo mẫu lá nếu còn.
Tôn trọng tri thức dân gian cũng có nghĩa là tôn trọng ranh giới của nó: người làm thuốc lâu năm tự mình còn cẩn trọng, thì người mới đọc một bài viết càng không nên vội vàng.
Người ngoài học được gì: quan sát bằng nhiều giác quan
Bài học dùng được từ người làm thuốc nam không nằm ở việc nhận cây thuốc, mà ở cách họ quan sát. Bạn có thể thử khi học nhận biết bất kỳ thứ gì mới: các loại rau ngoài chợ, các loại gạo, các giống chim ngoài vườn.
- Chọn hai thứ trông giống nhau mà bạn hay nhầm, ví dụ hai loại rau thơm.
- Đặt chúng cạnh nhau và tìm ít nhất ba điểm khác biệt, không chỉ bằng mắt mà bằng cả tay và mũi nếu an toàn.
- Hỏi người bán hoặc người trong nhà xem họ phân biệt bằng gì; thường họ sẽ chỉ ra điều bạn chưa để ý.
- Gắn mỗi thứ với một câu chuyện hay một món ăn cụ thể để có sợi dây nhớ.
- Lần sau gặp lại, thử nhận ra trước khi nhìn tên hay hỏi người khác, rồi kiểm lại.
Sau vài lần như vậy, bạn sẽ thấy mình bắt đầu "thấy" những khác biệt trước đây vô hình. Đó chính là quá trình người làm nghề trải qua, chỉ là ở quy mô nhỏ hơn rất nhiều.
Một kho trí nhớ đang cần được giữ
Tri thức cây cỏ của người làm thuốc dân gian là một phần văn hoá của nhiều cộng đồng ở Việt Nam. Nó gắn với ngôn ngữ, với nơi sống, với cách người ta nhìn thiên nhiên quanh mình. Khi người nắm giữ già đi mà người trẻ không còn theo học, kho trí nhớ ấy có thể mất dần mà không ai kịp ghi lại.
Việc ghi chép không đơn giản. Như đã nói, tri thức này nằm nhiều ở tay, mũi, và ở những chuyến đi thực địa, rất khó chuyển thành chữ. Một bức ảnh lá cây không thay được mùi khi vò, một cái tên không thay được hiểu biết về nơi mọc. Vì vậy những nỗ lực bảo tồn nghiêm túc thường kết hợp nhiều thứ: mẫu cây, ảnh, ghi âm lời kể, đối chiếu tên khoa học, và trên hết là sự đồng thuận của chính cộng đồng nắm giữ tri thức.
Với người ngoài, cách tôn trọng tốt nhất là lắng nghe và ghi nhận, nhưng không biến những gì nghe được thành lời khuyên chữa bệnh cho người khác. Trí nhớ của người làm thuốc nam đáng quý chính vì nó được hình thành qua nhiều năm cẩn trọng, và sự cẩn trọng ấy cũng là thứ đáng học nhất.
Câu hỏi thường gặp
Người làm thuốc nam nhận cây bằng cách nào?
Họ dùng nhiều giác quan cùng lúc: hình dạng và cách mọc của lá, mùi khi vò, cảm giác dưới tay, nơi cây mọc và mùa trong năm. Nhiều dấu hiệu cùng khớp thì họ mới chắc, thiếu một dấu hiệu là họ cẩn trọng hơn.
Vì sao cùng một cây lại có nhiều tên khác nhau?
Tên cây dân gian rất địa phương, mỗi vùng gọi theo cách riêng, có khi cùng một tên lại chỉ hai cây khác nhau ở hai nơi. Vì thế các nhà thực vật học dùng tên khoa học để thống nhất khi ghi chép.
Có nên tự hái lá cây dùng theo hình trên mạng không?
Không nên. Đã có những vụ ngộ độc vì hái nhầm lá độc như lá ngón. Ảnh có thể sai loài, sai tuổi lá. Ngay cả cây đúng loài cũng có thể không hợp với người đang bệnh hay đang dùng thuốc khác. Hãy hỏi bác sĩ hoặc người có chuyên môn.
Nghi bị ngộ độc lá cây thì làm gì?
Gọi 115 hoặc đưa người bị ngộ độc tới cơ sở y tế gần nhất ngay, mang theo mẫu lá hoặc phần còn lại nếu có để nhân viên y tế nhận biết. Không tự gây nôn hay tự chữa bằng mẹo dân gian khi chưa có hướng dẫn.
Tri thức cây thuốc dân gian được truyền lại thế nào?
Chủ yếu bằng thực hành: người học theo thầy đi hái, được chỉ chỗ khác nhau giữa các cây giống nhau, được sửa khi nhầm. Lối học này chậm nhưng tạo ra trí nhớ gắn với giác quan và nơi chốn, rất khó thay bằng sách.
Người thường học được gì từ trí nhớ của người làm thuốc nam?
Cách quan sát bằng nhiều giác quan và không tin một dấu hiệu duy nhất. Khi học nhận biết bất kỳ thứ gì mới, như rau, gạo, chim, hãy tìm nhiều điểm khác biệt và hỏi người lâu năm họ phân biệt bằng gì.