Tài xế lâu năm thuộc từng con hẻm vì họ không nhớ đường như một danh sách tên phố, mà như một mạng lưới mốc và lối nối được vẽ dần qua hàng nghìn chuyến xe. Mỗi chuyến đi là một lần kiểm tra bản đồ trong đầu: rẽ đúng thì nét vẽ đậm thêm, rẽ sai thì nét được sửa. Sau vài năm, bản đồ ấy dày đến mức họ nghe tên một quán quen là biết nên vào từ đầu nào.
Mục từ này kể bản đồ trong đầu của người lái xe được dựng ra sao, những gì giới khoa học đã quan sát được ở người lái taxi, và vì sao người hay dựa vào điện thoại chỉ đường có cảm giác "không nhớ nổi đường nào". Phần cuối là vài điều người ngoài nghề có thể thử khi đi lại hằng ngày.
Bản đồ trong đầu không giống tấm bản đồ treo tường
Hỏi một bác xe ôm đứng chờ đầu chợ đường tới một con hẻm, hiếm khi bác trả lời bằng tên đường và số nhà. Câu trả lời thường là: "chạy thẳng tới cây xăng, quẹo phải chỗ tiệm sửa xe, gặp cái miếu nhỏ thì vô". Đó là trí nhớ theo mốc và theo lộ trình, kiểu nhớ mà người ta học được trước tiên khi làm quen một vùng mới.
Theo thời gian, các lộ trình rời rạc bắt đầu nối vào nhau. Người lái nhận ra hẻm sau chợ thông qua hẻm sau trường, con đường đi vòng hoá ra gần hơn khi kẹt xe. Lúc đó trong đầu không còn là những sợi dây riêng lẻ mà là một tấm lưới. Các nhà tâm lý học hay gọi nó là "bản đồ nhận thức": một hình dung về quan hệ không gian giữa các nơi, cho phép tìm đường mới chưa từng đi.
Bản đồ ấy cũng không phẳng và đều như bản vẽ của người đo đạc. Nó méo theo kinh nghiệm: khu chạy nhiều thì chi tiết, khu ít tới thì mờ; đường hay kẹt có vẻ dài hơn thực tế. Hai tài xế cùng thành phố có thể có hai tấm bản đồ khá khác nhau, tuỳ khu họ quen chạy. Đó là lý do người chạy quận này đôi khi vẫn phải hỏi đường khi sang quận khác.
Người lái nhớ đường bằng những gì
Mốc dễ thấy và ít thay đổi. Cây xăng, ngã tư có cây đa, cầu, chợ, trường học là những mốc được dùng nhiều vì chúng nằm lâu ở một chỗ. Mốc dễ đổi như bảng hiệu quán ăn thì kém tin cậy hơn, và người lái lâu năm thường biết cái nào đáng dựa.
Lối nối và lối cụt. Phần quý nhất của bản đồ trong đầu không phải là các con đường chính mà là các mối nối: hẻm nào thông, hẻm nào cụt, đường nào một chiều, chỗ nào xe lớn không qua được. Thông tin này hầu như không học được trên giấy, chỉ có được qua đi thật và đôi khi qua những lần đi nhầm.
Nhịp giờ trong ngày. Người lái xe nhớ không chỉ đường mà cả lúc nào đường đó dùng được. Giờ tan trường, giờ chợ sáng, ngày rằm có người đi lễ đông ở một con phố — những thứ này khiến cùng một tuyến có thể nhanh hay chậm tuỳ thời điểm.
Cảm giác cơ thể. Sau nhiều năm, tay lái và nhịp phanh cũng mang theo một phần trí nhớ. Có người kể rằng họ biết sắp tới khúc cua ổ gà trước khi nhìn thấy nó. Đây là phần trí nhớ thủ tục, gắn vào thân thể, và khó diễn đạt thành lời.
Câu chuyện đi kèm. Mỗi nơi thường đi kèm một chuyện: chỗ từng bị phạt, nhà khách quen từng bo thêm, đoạn đường ngập hồi năm nọ. Chuyện đi kèm giúp nơi đó được nhớ lâu hơn một cái tên trơn.
Nghiên cứu về tài xế taxi ở Luân Đôn nói gì, và chưa nói gì
Câu chuyện khoa học hay được kể nhất về trí nhớ của người lái xe liên quan đến tài xế taxi ở Luân Đôn. Để được cấp phép chạy loại xe taxi truyền thống ở đó, người học phải trải qua một kỳ sát hạch về đường phố thành phố, thường được mô tả là kéo dài vài năm, với hàng nghìn con phố và địa điểm phải thuộc. Từ khoảng đầu những năm 2000, một nhóm nhà nghiên cứu ở Anh đã chụp não của những người này và so với người không làm nghề lái xe.
Theo những gì được thuật lại rộng rãi, họ ghi nhận phần phía sau của hồi hải mã, một vùng não liên quan đến trí nhớ không gian, ở tài xế taxi lớn hơn so với nhóm so sánh, và có liên quan đến số năm làm nghề. Các nghiên cứu tiếp theo theo dõi người đang học sát hạch cũng được cho là thấy thay đổi ở những người thi đỗ. Kết quả này thường được dẫn ra như ví dụ về việc não người trưởng thành vẫn có thể thay đổi theo việc ta làm.
Tuy vậy, nên đọc kết quả ấy một cách thận trọng. Số người tham gia các nghiên cứu kiểu này không lớn, đối tượng là một nghề rất đặc thù ở một thành phố đặc thù, và có những ghi nhận rằng một số khả năng trí nhớ khác ở nhóm tài xế không hề tốt hơn, thậm chí có mặt kém hơn. Nó cho thấy luyện tập lâu dài để lại dấu vết, chứ không chứng minh rằng ai lái xe nhiều cũng sẽ "nhớ giỏi hơn" nói chung. Bạn nên dè dặt với những bài viết biến nghiên cứu này thành lời hứa hẹn tăng trí nhớ.
Tài xế dựa vào bản đồ trong đầu và người đi theo điện thoại chỉ đường
Không có cách nào hơn hẳn trong mọi trường hợp. Bảng dưới so hai lối đi đường theo những gì người làm nghề hay kể lại, không phải kết quả đo đạc.
| Khía cạnh | Dựa vào bản đồ trong đầu | Đi theo điện thoại chỉ đường |
|---|---|---|
| Khi tới nơi lạ | Chậm, phải hỏi, dễ đi vòng | Nhanh, ít phải hỏi |
| Khi đường bị chặn đột ngột | Thường nghĩ ra ngay lối khác | Phải chờ máy tính lại, có khi gợi ý lối không đi được bằng xe |
| Hẻm nhỏ, lối tắt dân địa phương | Biết rõ, kể cả lối không có trên bản đồ số | Tuỳ dữ liệu, có nơi thiếu hoặc sai |
| Công sức ban đầu | Mất nhiều tháng, nhiều năm | Gần như không mất công |
| Cảm giác phương hướng sau một thời gian | Thường rõ dần | Nhiều người kể là mờ dần |
Hàng cuối là điều nhiều người tự nhận thấy, và cũng có những nghiên cứu gợi ý theo hướng đó, nhưng chưa nên coi là kết luận chắc chắn. Phần lớn tài xế ngày nay dùng cả hai: bản đồ trong đầu cho khu quen, điện thoại cho nơi lạ. Chuyện nhớ đường thời công nghệ có mục từ riêng trong chuyên mục trí nhớ thời công nghệ của trang.
Vì sao người mới chạy xe hay lạc dù đã đi qua nhiều lần
Nhiều người mới làm nghề giao hàng hay lái xe công nghệ thấy lạ: con đường đã đi ba bốn lần mà vẫn không nhớ. Có vài lý do khá phổ biến.
- Đi theo chỉ dẫn từng bước thì mắt nhìn lời nhắc, không nhìn mốc, nên không có gì để nhớ.
- Mỗi lần đi lại đi từ một hướng khác nhau, nên các đoạn chưa nối được vào nhau.
- Đang lo giờ giao, lo khách gọi, trí nhớ ngắn hạn bận việc khác.
- Chưa có mốc riêng của mình: người lâu năm có cả kho mốc quen, người mới thì mọi ngã tư trông giống nhau.
- Chưa có ai chỉ lối tắt, nên bản đồ chỉ có đường lớn, thiếu những mối nối làm nó thành lưới.
Những điều này đều thay đổi được theo thời gian. Người lái lâu năm cũng từng qua giai đoạn ấy; chỉ là họ đã đi đủ nhiều, đủ lâu để các mảnh tự ráp vào nhau.
Nhiều người chạy lâu năm kể rằng tháng đầu họ cố ý tự đặt tên riêng cho những chỗ khó nhớ: "ngã ba bà bán bánh mì", "hẻm có cổng sắt xanh". Tên tự đặt có thể chẳng ai khác hiểu, nhưng nó biến một góc phố vô danh thành một mốc có câu chuyện, và mốc có câu chuyện thì bám lâu hơn.
Người ngoài nghề học được gì khi đi lại hằng ngày
Nếu bạn muốn bớt phụ thuộc vào điện thoại ở những khu mình hay đi, có thể thử từng bước nhỏ, không cần bỏ hẳn công cụ.
- Trước khi đi, xem lộ trình một lần, tự nói ra ba mốc chính và hướng rẽ ở mỗi mốc.
- Trên đường, để ý mốc thay vì chỉ nhìn lời nhắc rẽ trái rẽ phải; khi dừng đèn đỏ, nhìn quanh xem mình đang ở đâu so với nơi quen.
- Đi về bằng đường khác đường đi, để hai đoạn đường nối với nhau thành một vòng.
- Khi tới nơi, thử hình dung nơi đó nằm ở hướng nào so với nhà mình.
- Cuối tuần, đi bộ hay đạp xe một vòng quanh khu ở mà không mở chỉ đường, chủ động rẽ vào một con hẻm chưa đi.
Đây không phải phương pháp chữa "mù đường" và không hứa kết quả nhanh. Nó chỉ mô phỏng thói quen của người lái lâu năm: chú ý mốc, nối các đoạn đường lại với nhau. Mẹo tập nhớ lối đi cho người hay lạc có bài riêng ở các trang khác trong hệ; ở đây chỉ dừng ở góc nhìn trí nhớ nghề.
Khi người lái xe lâu năm bỗng lạc ở khu quen
Thỉnh thoảng nhầm đường là chuyện ai cũng gặp, kể cả tài xế hai chục năm, nhất là khi mệt, khi trời mưa to hay khi khu đó vừa đổi luồng giao thông. Một lần lạc không phải là dấu hiệu gì đặc biệt.
Điều nên để tâm là khi người vốn thuộc đường bỗng lạc nhiều lần ở chính khu mình chạy mỗi ngày, không nhận ra những mốc rất quen, hoặc đi rồi không nhớ đã đi đâu, kèm những thay đổi khác trong sinh hoạt. Những dấu hiệu ấy không nói lên một bệnh cụ thể nào, và chỉ bác sĩ mới đánh giá được. Với người làm nghề lái xe, nên tạm nghỉ lái và đi khám, vì an toàn của hành khách cũng như của chính họ.
Còn nếu lú lẫn xảy ra đột ngột, kèm nói khó, méo miệng, yếu tay chân một bên, hãy gọi 115 ngay và không để người đó tự lái xe đi đâu cả.
Câu hỏi thường gặp
Tài xế taxi có não khác người thường không?
Một số nghiên cứu chụp não tài xế taxi ở Luân Đôn ghi nhận khác biệt ở vùng hồi hải mã liên quan đến số năm làm nghề. Nhưng mẫu nghiên cứu nhỏ, nghề rất đặc thù, nên chỉ nói được rằng luyện tập lâu dài để lại dấu vết, không nói rằng họ nhớ giỏi mọi thứ.
Vì sao xe ôm lâu năm biết cả những hẻm không có trên bản đồ số?
Vì họ học bằng cách đi thật, mỗi lần đi nhầm hay được chỉ lối tắt là thêm một mối nối vào bản đồ trong đầu. Những lối đi nhỏ, lối thông qua chợ, qua nhà dân thường chỉ người đi nhiều mới biết.
Dùng điện thoại chỉ đường nhiều có làm mất khả năng nhớ đường không?
Nhiều người cảm thấy vậy và có nghiên cứu gợi ý theo hướng đó, nhưng chưa nên coi là kết luận chắc chắn. Khi đi theo lời nhắc từng bước, bạn ít để ý mốc nên ít thứ được ghi nhớ. Kết hợp xem trước lộ trình và để ý mốc là cách dung hoà.
Người mới chạy giao hàng bao lâu thì thuộc đường?
Không có con số chung. Tuỳ khu vực, tuỳ số chuyến mỗi ngày và có hay để ý mốc hay không. Đi về bằng nhiều đường khác nhau và hỏi người chạy lâu năm về lối tắt thường giúp các đoạn đường nối vào nhau nhanh hơn.
Bản đồ nhận thức là gì?
Đó là cách các nhà tâm lý học gọi hình dung trong đầu về quan hệ không gian giữa các nơi. Nhờ nó, người ta có thể tìm ra đường mới chưa từng đi, chứ không chỉ lặp lại lộ trình đã thuộc từ trước.
Tài xế lâu năm hay lạc ở khu quen thì nên làm gì?
Thỉnh thoảng nhầm khi mệt hay đường đổi luồng là bình thường. Nếu lạc nhiều lần ở khu quen, không nhận ra mốc quen, nên tạm nghỉ lái và đi khám. Lú lẫn đột ngột kèm nói khó, yếu một bên người thì gọi 115 ngay.