SieuDinh.comSiêu Đỉnh
Truyền khẩu và thuộc lòng

Kể khan Tây Nguyên: nghệ nhân nhớ sử thi dài nhiều đêm liền bằng cách nào

Người kể khan, hơ mon nhớ sử thi dài nhiều đêm không nhờ chữ viết: công thức lặp, cảnh mẫu, nhịp hát, người nghe nhắc và trí nhớ dựng lại mỗi lần kể.

Elderly storyteller seen from behind sitting by a glowing hearth inside a Central Highlands longhouse in Dak Lak at night, listeners in shadow, warm firelight on wooden floor

Người kể sử thi Tây Nguyên không thuộc lòng từng chữ như học sinh thuộc bài; họ nhớ khung truyện, nhớ những đoạn lời lặp đi lặp lại và nhớ nhịp hát, rồi mỗi đêm dựng lại câu chuyện ngay trước mặt người nghe. Nhờ vậy một bộ khan của người Ê Đê hay một bộ hơ mon của người Ba Na có thể kéo dài nhiều đêm liền mà người kể không cần một trang giấy nào.

Đây là một trong những màn trình diễn trí nhớ kỳ lạ nhất còn sót lại ở Việt Nam, và nó khác hẳn kiểu "trí nhớ chụp ảnh" người ta hay tưởng tượng. Bài này giải thích nghệ nhân nhớ bằng cách nào, vì sao hai lần kể cùng một bộ khan không bao giờ giống hệt nhau, và vì sao điều đó không làm sử thi sai đi.

Kể khan, hát hơ mon là gì và diễn ra ở đâu

Ở Tây Nguyên, sử thi có tên gọi riêng theo từng dân tộc. Người Ê Đê gọi là khan, người Ba Na và Xơ Đăng gọi là hơ mon, người M'nông gọi là ot ndrong. Bộ được biết đến rộng rãi nhất là khan Đăm Săn của người Ê Đê, kể về người anh hùng đi bắt Nữ Thần Mặt Trời. Đầu thế kỷ 20, Léopold Sabatier, một viên chức người Pháp ở Đắk Lắk, đã ghi lại và công bố bản dịch tiếng Pháp; từ đó Đăm Săn đi vào sách vở và trường học.

Nhưng sách chỉ là ảnh chụp của một đêm kể. Đời sống thật của sử thi là ở nhà dài: người kể nằm hoặc ngồi bên bếp lửa, cả buôn quây quanh, có khi kể thâu đêm, có khi kéo sang nhiều đêm. Lời kể nửa nói nửa hát, có đoạn ngân dài, có đoạn đối thoại, người kể đổi giọng cho từng nhân vật. Người nghe không ngồi im: họ cười, xuýt xoa, nhắc tên nhân vật, có khi thúc người kể kể tiếp đoạn mình thích.

Chính khung cảnh này quyết định cách trí nhớ làm việc. Không có trang nào để dò lại, không có ai cầm bản gốc để bắt lỗi. Thứ được kiểm tra không phải từng chữ, mà là câu chuyện có đúng với điều cả buôn đã nghe từ thời ông bà hay không: đúng tên người, đúng chặng đường, đúng kết cục. Trí nhớ của người kể vì thế được rèn để giữ đúng những gì cộng đồng thật sự để ý.

Người kể không thuộc từng chữ mà thuộc "công thức"

Đoạn lời đúc sẵn. Sử thi Tây Nguyên có rất nhiều đoạn mô tả lặp lại gần như nguyên dạng mỗi khi tình huống quay lại: cảnh người anh hùng mặc áo, đeo khiên, cầm giáo; cảnh người hầu giã gạo, mời khách uống rượu; cảnh múa khiên mà gió nổi, núi rung. Người kể chỉ cần thuộc một bản của mỗi cảnh, rồi dùng lại bất cứ lúc nào cần.

Cách so sánh, phóng đại có khuôn. Các hình ảnh kiểu "chạy nhanh như gió", "ngực to bằng" một vật lớn trong buôn, "tiếng chiêng vang tới tận" nơi xa đều đi theo khuôn quen. Người nghe chờ chúng như chờ điệp khúc, và người kể nhớ chúng như nhớ một câu hát.

Nhân vật có tên gọi kèm đặc điểm. Mỗi nhân vật thường đi kèm một cụm mô tả cố định. Gọi tên là kéo theo cả cụm, giống như ở Việt Nam người ta nói "Thánh Gióng" là nghĩ ngay tới ngựa sắt, roi sắt.

Mạch truyện theo chặng. Một bộ khan thường đi qua các chặng quen: cầu hôn hoặc bị gả, xung đột, lên đường, giao chiến, trở về và mở hội. Người kể nhớ trình tự chặng; đến mỗi chặng thì gọi ra các đoạn đúc sẵn phù hợp.

Ghép lại ngay tại chỗ. Kết quả là mỗi đêm kể là một lần ghép mới từ những viên gạch cũ. Nhà nghiên cứu Milman Parry và học trò Albert Lord đã mô tả đúng kiểu trí nhớ này khi theo dõi các nghệ nhân hát sử thi ở vùng Balkan vào thập niên 1930; cuốn The Singer of Tales (1960) của Lord gọi đó là sáng tác theo công thức trong lúc trình diễn. Các nhà nghiên cứu sau này dùng khung đó để soi nhiều truyền thống sử thi khác, kể cả ở Đông Nam Á.

Thuộc lòng kiểu học sinh và nhớ kiểu người kể sử thi

Hai kiểu trí nhớ này hay bị gộp làm một, nhưng chúng giải những bài toán khác nhau. Bảng dưới đặt cạnh nhau để thấy vì sao người kể khan không cần "nhớ như in" mà vẫn giữ được câu chuyện qua nhiều đời.

Khía cạnhThuộc lòng một bài vănNhớ một bộ sử thi truyền khẩu
Đơn vị nhớTừng chữ, từng câu theo đúng thứ tựChặng truyện, cảnh mẫu, cụm lời đúc sẵn
Thước đo đúngKhớp nguyên văn với sáchĐúng nhân vật, đúng diễn biến, đúng kết cục mà cộng đồng biết
Khi quên một đoạnBị kẹt, phải dò lạiLấp bằng một cảnh mẫu khác, câu chuyện vẫn chạy
Độ dài nhớ đượcThường vài trangCó thể kéo dài nhiều đêm
Vai trò người ngheNgười chấm, bắt lỗiNgười cùng giữ chuyện, nhắc và thúc
Hai lần trình bàyPhải giống nhauGiống về khung, khác về độ dài và chi tiết

Điểm đáng chú ý: kiểu nhớ thứ hai nghe có vẻ "kém chính xác" hơn, nhưng lại bền hơn hẳn khi không có chữ viết. Một bài văn quên một câu là đứt; một bộ khan quên một câu thì người kể vẫn đi tiếp được vì luôn có sẵn viên gạch thay thế.

Bếp lửa, nhịp hát và người nghe cũng là một phần của trí nhớ

Nhiều người kể sử thi nói rằng họ không thể kể "khô" trong một căn phòng lạ, trước một chiếc máy ghi âm. Điều này hợp với điều tâm lý học gọi là trí nhớ phụ thuộc bối cảnh: thứ học trong khung cảnh nào thì gợi lại dễ nhất trong khung cảnh đó. Ánh lửa, mùi khói, tiếng chiêng xa, gương mặt người quen đều là những sợi dây kéo lời ra.

Nhịp hát làm việc như một chiếc khung. Khi lời có nhịp, câu sau phải vừa với độ dài và luyến láy của câu trước, nên số cách nói có thể dùng bị thu hẹp lại, và người kể ít phải chọn hơn. Đó là lý do nhiều nghệ nhân nhớ được khi hát nhưng lúng túng nếu bị yêu cầu đọc thành lời bình thường.

Người nghe là lớp trí nhớ thứ ba. Trong một buôn, nhiều người đã nghe bộ khan ấy hàng chục lần. Họ không kể được trọn, nhưng nghe sai tên là nhận ra ngay, và sẽ nhắc. Nhờ vậy câu chuyện được giữ bởi cả cộng đồng chứ không chỉ một bộ não. Khi những đêm kể thưa dần, lớp trí nhớ này mất trước, và người kể còn lại phải gánh một mình, việc khó hơn nhiều so với vẻ ngoài.

Nghệ nhân học kể như thế nào

Các ghi chép điền dã cho thấy con đường thành người kể thường dài và không có giáo trình. Những bước dưới đây là nét chung hay được nhắc tới, mỗi buôn mỗi người có thể khác.

  • Nghe từ bé: trẻ ngủ thiếp trong nhà dài khi người lớn kể, nghe đi nghe lại cùng một bộ khan qua nhiều mùa. Nhiều cảnh mẫu thấm vào trước khi đứa trẻ biết mình đang học.
  • Theo một người kể giỏi: người trẻ ngồi gần, hát theo nhỏ, được nhắc chỗ sai, có khi được giao kể thay một đoạn ngắn.
  • Kể thử những đoạn quen: bắt đầu bằng những cảnh hay lặp như cảnh mặc áo, cảnh mời rượu, rồi mới nối thành chặng.
  • Kể trước người nghe thật: người nghe phản ứng ngay, đoạn nào nhạt thì họ nói chuyện riêng, đoạn nào hay thì họ giục kể lại. Đó là vòng sửa bài liên tục.
  • Chuyện học trong giấc mơ: một số người kể kể lại rằng mình "được trao" bộ khan trong giấc mơ. Đây là cách cộng đồng giải thích một năng lực hiếm; giới nghiên cứu ghi nhận lời kể ấy với sự tôn trọng, đồng thời thấy rằng phía sau vẫn là nhiều năm nghe và tập.

Điểm chung của mọi con đường là thời gian nghe rất dài trước khi kể. Trí nhớ sử thi không được nạp trong vài tuần, mà ngấm qua nhiều năm sống cạnh nó.

Khi sử thi được ghi âm, in sách thì trí nhớ thay đổi ra sao

Từ cuối thế kỷ 20, nhiều bộ sử thi Tây Nguyên đã được ghi âm, phiên âm, dịch và in thành sách trong các chương trình sưu tầm lớn. Đó là việc quý: nếu không làm, nhiều bộ đã mất cùng người kể cuối cùng. Nhưng bản in cũng làm thay đổi cách người ta nghĩ về sử thi. Một đêm kể vốn sống động, dài ngắn tuỳ hứng, giờ bị đóng khung thành "bản chuẩn".

Với trí nhớ, hệ quả có hai mặt. Mặt tốt là câu chuyện được giữ lại dù không còn ai kể. Mặt khác là người trẻ có thể đọc sử thi mà không cần học kể, và kỹ năng ghép lời tại chỗ, thứ làm nên nghệ nhân, ít được truyền đi hơn. Có nơi người ta học thuộc bản in để biểu diễn, tức là đổi từ kiểu nhớ của người kể sang kiểu nhớ của học sinh.

Vì vậy khi đọc một bản sử thi in, bạn nên nhớ đó là lời của một người, trong một hoặc vài đêm, do một nhóm người ghi lại và dịch. Người kể khác, đêm khác có thể dài hơn, ngắn hơn, có thêm cảnh khác. Không bản nào sai; chúng là những lần nhớ khác nhau của cùng một câu chuyện.

Tự thử kiểu nhớ của người kể chuyện ở nhà

Bạn không cần lên Tây Nguyên để cảm nhận kiểu trí nhớ này. Một thử thách nhỏ cho cả nhà vào buổi tối, không ai thắng ai thua:

  • Chọn một truyện cổ tích ai cũng biết, chẳng hạn Thạch Sanh hay Tấm Cám, và cùng gạch ra năm đến bảy chặng chính bằng lời nói.
  • Mỗi người nghĩ một "cảnh mẫu" có thể lặp lại, ví dụ cảnh nhân vật lên đường hay cảnh trời tối dần, và đặt cho nó hai ba câu có nhịp.
  • Lần lượt kể nối truyện, đến đâu dùng lại cảnh mẫu đến đó. Ai quên chặng thì người khác nhắc, giống người nghe trong nhà dài.
  • Hôm sau kể lại mà không bàn trước. Để ý xem khung truyện giữ nguyên ra sao, còn câu chữ thì đổi khác ra sao.
  • Hỏi nhau: đoạn nào dễ nhớ nhất, đoạn nào hay quên. Thường đoạn có nhịp và lặp lại sẽ ở lại lâu nhất.

Sau vài tối, nhiều nhà nhận ra mình đã có một "bộ khan" nhỏ của riêng gia đình, và hiểu vì sao người kể sử thi có thể kéo câu chuyện dài nhiều đêm mà không cần giấy.

Câu hỏi thường gặp

Người kể khan có thuộc chính xác từng chữ của bộ sử thi không?

Thường là không, và cũng không cần. Họ thuộc khung truyện, các chặng chính và rất nhiều đoạn lời đúc sẵn, rồi ghép lại khi kể. Vì thế hai đêm kể cùng một bộ khan có thể khác nhau về độ dài và chi tiết nhưng vẫn đúng câu chuyện mà cả buôn biết.

Khan và hơ mon khác nhau thế nào?

Đây là tên gọi sử thi của những dân tộc khác nhau: khan của người Ê Đê, hơ mon của người Ba Na và Xơ Đăng. Chúng khác nhau về ngôn ngữ, nhân vật, cách hát, nhưng cùng là sử thi kể bằng trí nhớ trong nhà dài, dựa vào đoạn lặp và nhịp hát.

Vì sao nghệ nhân khó kể khi bị ghi âm trong phòng lạ?

Trí nhớ gợi lại dễ nhất trong khung cảnh giống lúc học. Bếp lửa, người nghe quen, tiếng phản hồi của họ đều là dấu gợi nhớ. Bỏ hết những thứ đó đi, người kể phải tự kéo lời ra mà không có điểm tựa, nên dễ ngập ngừng hoặc kể ngắn lại.

Đọc sử thi in thành sách có giống nghe kể không?

Bản in giữ lại lời của một người kể trong một lần kể cụ thể, qua phiên âm và dịch. Nó giúp câu chuyện không mất, nhưng không giữ được nhịp hát, phản ứng người nghe và sự co giãn của đêm kể. Nên coi bản in là một lần nhớ, không phải bản duy nhất đúng.

Ngày nay còn người kể sử thi Tây Nguyên không?

Các báo cáo về văn hoá Tây Nguyên nhiều năm nay đều nói số người kể được trọn bộ đã ít đi nhiều và phần lớn là người cao tuổi. Ở một số nơi có lớp truyền dạy, câu lạc bộ, nhưng kỹ năng ghép lời tại chỗ khó truyền nhanh. Con số cụ thể nên xem ở các cơ quan văn hoá địa phương.

Kiểu trí nhớ của người kể sử thi có học được không?

Ở mức nhỏ thì được, vì nó dựa trên nguyên lý ai cũng dùng: chia khung, dùng lại đoạn quen, bám nhịp. Kể chuyện cổ tích cho trẻ theo cách đó là một cách tập. Còn để kể được nhiều đêm thì cần nhiều năm nghe và kể trong cộng đồng, không có đường tắt.

Cần tư vấn cụ thể cho trường hợp của bạn?

Chúng tôi sẽ liên hệ trong vòng 24 giờ.

Đăng ký tư vấn ngay

Bài viết liên quan

Bạn cần hỗ trợ thêm?

Để lại thông tin, chúng tôi sẽ liên hệ trong 24 giờ.

hoặc
Gọi ngay 0926 138 138