SieuDinh.comSiêu Đỉnh
Trí nhớ trong nghề

Nhạc công thuộc hàng trăm bài mà không nhìn bản nhạc: tai, tay và khung bài cùng nhớ

Nhạc công đám cưới, phòng trà, đờn ca tài tử thuộc rất nhiều bài nhờ nhớ bằng tai, bằng ngón tay và bằng khung hoà âm. Vì sao bị ngắt giữa bài lại khó vào lại.

Older musician playing a moon lute on a wooden boat deck in Vinh Long at twilight, fingers on the strings, face in soft shadow, river reflections behind

Nhạc công thuộc hàng trăm bài vì một bài nhạc nằm trong họ theo nhiều lối cùng lúc: tai nhớ giai điệu, ngón tay nhớ đường đi trên phím hay trên dây, đầu nhớ khung hoà âm và cấu trúc từng đoạn. Mỗi lối là một chiếc phao. Khi một lối chập chờn, những lối kia đỡ lại, nên người chơi lâu năm hiếm khi "tắt" giữa bài.

Mục từ này kể các lối nhớ đó, vì sao trí nhớ ngón tay vừa mạnh vừa giòn, cách học bằng tai của những người chơi nhạc truyền thống, vì sao chỉ nghe hai nốt là đã biết bài, và những gì người không chơi nhạc có thể rút ra cho mọi chuỗi động tác cần thuộc.

Những người chơi nhạc không bao giờ mở bản

Ở một tiệc cưới ở quê, ban nhạc nhỏ vài người có thể chơi liền mấy tiếng, khách nào lên hát bài gì cũng đệm được, nhiều khi chỉ cần biết giọng cao hay thấp. Ở phòng trà, người chơi dương cầm chuyển từ bài này sang bài khác theo yêu cầu khán giả. Trong các buổi đờn ca tài tử ở miền Tây, người đờn và người ca có thể ngồi với nhau hàng giờ mà không ai mở một trang giấy.

Những người ấy có thể không đọc nhạc giỏi, cũng có người đọc rất giỏi nhưng chọn không nhìn. Điểm chung của họ là đã chơi những bài ấy rất nhiều lần, ở rất nhiều hoàn cảnh, và bài nhạc đã chuyển từ thứ phải đọc thành thứ "có sẵn" trong người.

Người nghe thường gọi đó là "thuộc lòng", nhưng chữ ấy che mất điều thú vị nhất. Một bài nhạc trong đầu người chơi lâu năm không phải một chuỗi nốt xếp hàng, mà là nhiều lớp chồng lên nhau, mỗi lớp được giữ bằng một kiểu trí nhớ khác. Hiểu các lớp ấy giúp ta hiểu vì sao họ hiếm khi quên, và cũng hiểu vì sao khi quên thì thường quên theo những kiểu rất đặc trưng.

Cũng cần nói rằng "thuộc hàng trăm bài" ở đây không có nghĩa là chơi trọn vẹn từng nốt như bản gốc. Ban nhạc đám cưới thường giữ giai điệu chính, vòng hoà âm và không khí của bài, còn phần dạo đầu, đoạn chuyển có thể giản lược hay ứng biến. Chính khả năng giữ cái cốt lõi và tự lấp phần còn lại mới làm nên kho bài lớn đến vậy.

Bốn lối nhớ một bài nhạc

Những người dạy nhạc và các tài liệu tâm lý học âm nhạc phổ thông thường chia trí nhớ của người chơi thành vài lối như dưới đây. Cách gọi tên có khác nhau tuỳ nơi, nhưng ý chung khá gần.

Lối nhớNhớ cái gìMạnh ở chỗYếu ở chỗ
Nhớ bằng taiGiai điệu, âm sắc, cảm giác "nghe đúng"Biết ngay khi mình chơi saiBiết sai nhưng chưa chắc biết sửa thế nào
Nhớ bằng tayĐường đi của ngón, lực bấm, khoảng cáchNhanh, không cần nghĩBị ngắt giữa chừng thì khó vào lại
Nhớ bằng mắtHình bàn phím, vị trí trên cần đàn, có khi cả hình trang nhạcGiúp định vị khi lạcĐổi nhạc cụ hay sân khấu tối thì yếu đi
Nhớ bằng khung bàiĐoạn A, đoạn B, vòng hoà âm, chỗ chuyển giọngCho phép bắt lại từ bất kỳ đoạn nàoTốn công học ban đầu, cần hiểu chút lý thuyết

Người chơi lâu năm thường dựa vào cả bốn, dù không gọi tên. Người mới thì hay chỉ dựa vào tay, vì đó là lối hình thành nhanh nhất qua việc tập lặp đi lặp lại.

Trí nhớ ngón tay: vừa mạnh vừa giòn

Nó chạy mà không cần đầu. Sau rất nhiều lần tập, chuỗi động tác của ngón tay trở nên tự động. Người chơi có thể vừa đàn vừa nói chuyện, vừa nhìn khách. Đây là trí nhớ thủ tục, cùng họ với trí nhớ đi xe đạp hay gõ phím.

Nó đi theo chuỗi. Trí nhớ ngón tay thường gắn động tác sau vào động tác trước. Nốt này gọi nốt kia, như các khoen xích. Chạy từ đầu thì rất trơn, nhưng nếu xích đứt ở giữa, chẳng hạn bị ai làm phiền hay bấm trượt một nốt, người chơi có khi không bắt lại được và phải quay về đầu đoạn.

Nó nhạy với căng thẳng. Nhiều người kể rằng trên sân khấu, khi bỗng ý thức quá kỹ về ngón tay mình, họ lại vấp ở chỗ đã chơi trơn tru cả trăm lần. Có cách giải thích phổ biến rằng chú ý quá mức vào một kỹ năng đã tự động có thể làm nó rối, dù cơ chế cụ thể vẫn còn được bàn.

Nó cần lối nhớ khác đỡ lưng. Vì thế giáo viên nhạc hay khuyên tập bắt đầu từ giữa bài, từ đầu mỗi đoạn, và hiểu khung hoà âm. Khi xích ngón tay đứt, người chơi còn khung bài để nhảy sang khoen kế tiếp.

Học bằng tai trong nhạc truyền thống

Nhiều dòng nhạc truyền thống Việt Nam được truyền dạy chủ yếu bằng tai và bằng tay, thầy đờn trò đờn theo. Đờn ca tài tử Nam Bộ là ví dụ quen thuộc: người học thuộc các bài bản gốc, thường được nhắc tới với con số hai mươi bài bản tổ, rồi tập "lòng bản", tức khung giai điệu cốt lõi, trước khi được biến tấu theo ngón riêng. Chi tiết cách truyền nghề khác nhau giữa các thầy và các vùng, nên đây chỉ là nét chung.

Lối học này đặt nặng vào khung bài hơn là từng nốt. Người đờn giỏi không chơi giống hệt nhau mỗi lần; họ giữ lòng bản và thêm thắt tuỳ người ca, tuỳ hứng. Điều đó chỉ làm được khi khung bài đã nằm chắc trong đầu. Nếu chỉ nhớ bằng ngón tay theo một chuỗi cố định, việc biến tấu gần như không thể.

Từ góc nhìn trí nhớ, đây là một ví dụ đẹp về việc nhớ cái cốt lõi rồi để chi tiết sinh ra tại chỗ. Nó gần với cách người kể chuyện dân gian nhớ cốt truyện chứ không nhớ từng câu. Phần truyền khẩu trong văn chương có mục từ riêng ở chuyên mục truyền khẩu và thuộc lòng của trang.

Vì sao nghe hai nốt đầu là đã biết bài

Nhạc công phòng trà hay ban nhạc đám cưới thường chỉ cần nghe khách ngân vài chữ đầu là bắt được bài. Người thường cũng hay có cảm giác này với bài hát quen. Có vài điều đứng sau.

  • Nhận ra dễ hơn nhớ lại: nhận một thứ khi nó xuất hiện trước mặt nhẹ nhàng hơn nhiều so với tự gọi nó ra từ trí nhớ.
  • Mỗi bài quen có một "dấu vân tay" ở mở đầu: quãng nhảy, nhịp, âm sắc. Tai người nghe nhiều sẽ quen bắt những dấu ấy.
  • Bối cảnh thu hẹp lựa chọn: ở đám cưới, khả năng cao là bài về tình yêu, quê hương; ở phòng trà, là những bài hợp không khí. Người chơi đoán nhanh nhờ đã biết khung.
  • Người chơi lâu năm từng nghe một bài theo nhiều giọng, nhiều cách hát, nên nhận ra được cả khi khách hát lệch tông.
  • Khi đoán sai, họ thường nhận ra ngay sau vài nhịp và chuyển bài mà khán giả ít khi thấy.

Điều này cũng giải thích vì sao bạn có thể nhận ra một bài hát cũ chỉ sau vài nốt, nhưng nếu được hỏi hát lại từ đầu thì lại ngập ngừng. Nhận ra và nhớ lại là hai việc khác nhau.

Người không chơi nhạc học được gì cho mọi chuỗi động tác

Bài thể dục buổi sáng, quy trình pha chế, chuỗi thao tác trên một chiếc máy ở xưởng: đó đều là những chuỗi cần thuộc. Cách nhạc công giữ bài dùng được cho chúng.

  1. Chia chuỗi thành vài đoạn có tên, ví dụ khởi động, phần chính, kết thúc, thay vì một dải liền.
  2. Hiểu vì sao mỗi đoạn đứng ở chỗ đó: biết lý do thì dễ bắt lại khi lạc.
  3. Tập bắt đầu từ đầu mỗi đoạn chứ không chỉ từ đầu chuỗi, để có nhiều điểm vào.
  4. Thỉnh thoảng làm chậm hẳn và để ý từng bước, rồi trả về tốc độ thường.
  5. Khi bị ngắt giữa chừng, đừng cố nối tiếp động tác dở dang; quay về đầu đoạn gần nhất.

Đây không phải mẹo học nhạc cụ; chỉ là cách nghĩ của người chơi nhạc áp vào việc khác. Ai đang học đàn nên có người thầy chỉ dẫn trực tiếp, vì mỗi nhạc cụ có những điều riêng mà bài viết không thay được.

Người làm bếp, người thợ đứng máy hay người tập dưỡng sinh đều có thể thử: chia chuỗi, hiểu lý do, tập vào từ nhiều điểm. Sau một thời gian, bạn sẽ thấy mình ít phải bắt đầu lại từ đầu mỗi khi bị gọi giữa chừng.

Khi tay còn nhớ mà đầu đã quên

Nhiều gia đình kể lại cảnh ông bà đã quên khá nhiều chuyện gần đây, nhưng vẫn ngồi xuống đờn được một bài từ thời trẻ, ngón tay vẫn tìm đúng dây. Cảnh ấy cảm động và cũng khớp với điều giới khoa học hay mô tả: trí nhớ thủ tục và trí nhớ âm nhạc lâu năm có vẻ bền hơn một số kiểu trí nhớ khác, dù mức độ khác nhau tuỳ người.

Cũng vì thế mà âm nhạc thường được dùng trong các hoạt động cho người lớn tuổi ở nhà và ở các trung tâm chăm sóc. Nghe lại bài quen, đàn lại bài cũ có thể mang tới niềm vui và giúp kết nối với người xung quanh. Nhưng nên hiểu đó là hoạt động mang lại niềm vui, không phải cách chữa bệnh. Người có dấu hiệu quên nhiều, quên nặng dần cần được bác sĩ thăm khám.

Với người làm nghề nhạc đang tuổi sung sức, câu chuyện này có một ý nghĩa khác: những bài được chơi đi chơi lại suốt đời trở thành một phần cơ thể. Chọn bài nào để luyện kỹ, theo một nghĩa nào đó, là chọn những gì sẽ ở lại với mình lâu nhất. Không ít người chơi nhạc lớn tuổi nói rằng bài họ nhớ chắc nhất không phải bài khó nhất, mà là bài họ đã đàn nhiều nhất cho người thân nghe.

Câu hỏi thường gặp

Nhạc công thuộc nhiều bài nhờ năng khiếu hay nhờ tập?

Năng khiếu có thể giúp, nhưng phần lớn là nhờ chơi rất nhiều lần ở nhiều hoàn cảnh. Bài nhạc được nhớ theo nhiều lối cùng lúc: tai, tay, mắt và khung bài. Càng nhiều lối, càng khó quên giữa chừng.

Vì sao đang chơi đàn bị ngắt thì khó bắt lại?

Vì trí nhớ ngón tay thường đi theo chuỗi, động tác sau được gọi ra bởi động tác trước. Đứt ở giữa thì chuỗi mất mối. Người chơi hiểu khung bài và tập bắt đầu từ nhiều đoạn sẽ dễ vào lại hơn.

Lòng bản trong đờn ca tài tử là gì?

Lòng bản thường được hiểu là khung giai điệu cốt lõi của một bài bản. Người đờn học thuộc lòng bản trước, rồi mới thêm thắt, biến tấu theo ngón riêng và theo người ca. Chi tiết cách hiểu có thể khác giữa các thầy.

Vì sao nghe vài nốt đã nhận ra bài mà hát lại thì không nhớ?

Nhận ra một thứ khi nó xuất hiện dễ hơn nhiều so với tự gọi nó ra. Phần mở đầu của bài quen như một dấu vân tay mà tai đã quen bắt. Hát lại từ đầu lại đòi nhớ lại cả chuỗi, khó hơn hẳn.

Người già quên nhiều nhưng vẫn đàn được bài cũ là vì sao?

Trí nhớ thủ tục và trí nhớ âm nhạc lâu năm có vẻ bền hơn một số kiểu trí nhớ khác, dù khác nhau tuỳ người. Âm nhạc mang lại niềm vui nhưng không phải cách chữa; quên nhiều, quên nặng dần nên đi khám.

Có nên tập đàn không nhìn bản nhạc ngay từ đầu không?

Tuỳ nhạc cụ, dòng nhạc và cách dạy của thầy. Nhiều người kết hợp: đọc bản để học đúng, rồi dần chơi không nhìn, đồng thời hiểu khung bài để không chỉ dựa vào ngón tay. Nên hỏi người dạy trực tiếp.

Cần tư vấn cụ thể cho trường hợp của bạn?

Chúng tôi sẽ liên hệ trong vòng 24 giờ.

Đăng ký tư vấn ngay

Bài viết liên quan

Bạn cần hỗ trợ thêm?

Để lại thông tin, chúng tôi sẽ liên hệ trong 24 giờ.

hoặc
Gọi ngay 0926 138 138