Thôi miên không phải chiếc chìa khoá mở ra một kho ký ức nguyên vẹn bị khoá kín; nhiều nghiên cứu cho thấy dưới thôi miên người ta có thể kể ra nhiều chi tiết hơn, nhưng cùng lúc kể sai nhiều hơn và tin chắc hơn vào cả những chi tiết sai. Đây là lý do việc dùng thôi miên để "tìm lại ký ức đã quên" đến nay vẫn là chủ đề tranh cãi, và nhiều nhà chuyên môn khuyên tránh.
Mục từ này không nhằm khuyến khích hay hướng dẫn thôi miên. Nó giải thích lời đồn bắt nguồn từ đâu, điều nghiên cứu đã ghi nhận, vì sao vấn đề nhạy cảm khi đụng tới ký ức đau buồn, và nếu bạn đang muốn hiểu lại một quãng đời mình thì có những con đường nào an toàn hơn.
Lời đồn nói gì
Hình dung quen thuộc từ phim ảnh và các chương trình biểu diễn: một người ngồi thư giãn, nghe giọng nói đều đều, rồi bỗng kể vanh vách ngày sinh nhật năm lên bốn, màu chiếc áo, tên con chó nhà hàng xóm. Đằng sau hình ảnh ấy là một niềm tin: mọi trải nghiệm đều được lưu lại đầy đủ trong não, ta quên chỉ vì không tìm được lối vào, và thôi miên là cách đi vòng qua ý thức để mở cánh cửa đó.
Một nhánh khác của lời đồn đi xa hơn: những chuyện đau buồn thời nhỏ bị "dồn nén" vào sâu, gây ra khó khăn hiện tại mà người ta không hiểu vì sao, và thôi miên có thể đưa chúng trở lại để chữa lành. Nhánh này nghe có vẻ nhân văn, nhưng chính nó lại là nơi rủi ro lớn nhất, như phần dưới sẽ nói.
Lời đồn có sức hút vì nó trả lời một mong muốn rất thật: ai cũng có những quãng đời mờ nhạt muốn nhìn lại, những người đã khuất muốn nhớ rõ hơn, những thắc mắc về bản thân muốn có lời giải. Một phương pháp hứa trả lại tất cả trong một buổi ngồi thư giãn thì khó mà không tò mò.
Điều nghiên cứu đã ghi nhận
Trí nhớ không phải kho băng ghi hình. Như nhiều mục từ khác trên trang này đã nói, nhớ lại là dựng lại. Không có bằng chứng thuyết phục rằng mọi trải nghiệm đều được lưu đầy đủ chờ được mở ra. Phần lớn chi tiết đời thường bị lược bỏ từ đầu, hoặc phai đi theo thời gian.
Thôi miên làm tăng số chi tiết kể ra, cả đúng lẫn sai. Các thí nghiệm so sánh người nhớ lại có và không có thôi miên thường thấy nhóm thôi miên kể nhiều hơn, nhưng phần tăng thêm chứa nhiều chi tiết sai. Nói cách khác, thôi miên nới lỏng sự dè dặt, khiến người ta nói ra cả những điều họ không chắc.
Sự tự tin tăng lên, độ chính xác thì không. Đây là điểm đáng lo nhất. Người được thôi miên thường tin chắc hơn vào ký ức của mình, kể cả khi ký ức ấy sai. Một chi tiết bịa mà được kể với vẻ chắc chắn thì rất khó để chính người kể, hay người nghe, nhận ra.
Câu hỏi gợi ý dễ cấy vào ký ức giả. Trạng thái thôi miên gắn với mức dễ tiếp nhận gợi ý cao hơn. Một câu hỏi như "có phải lúc đó có người đàn ông đứng ở cửa không" có thể khiến người nghe "thấy" người đàn ông ấy, rồi về sau nhớ như thật.
Cuộc tranh cãi về ký ức bị dồn nén
Vào những thập niên cuối thế kỷ trước, ở một số nước phương Tây đã có một làn sóng tranh luận gay gắt quanh những ký ức đau buồn tuổi thơ được "khôi phục" trong quá trình trị liệu, có lúc bằng thôi miên hoặc các kỹ thuật gợi nhớ tương tự. Một số trường hợp dẫn tới tố cáo người thân, rồi về sau chính người kể nghi ngờ hoặc rút lại ký ức của mình. Cuộc tranh luận này được nhiều tài liệu gọi là "cuộc chiến ký ức".
Giới chuyên môn ngày nay vẫn chưa thống nhất hoàn toàn. Có ý kiến cho rằng người ta có thể không nghĩ tới một chuyện đau buồn trong thời gian dài rồi nhớ lại sau đó, và điều này không có nghĩa ký ức ấy sai. Có ý kiến khác nhấn mạnh rằng các kỹ thuật gợi nhớ mạnh tay, nhất là khi người trị liệu đã có sẵn giả thuyết, có thể tạo ra ký ức chưa từng xảy ra. Điểm mà nhiều bên cùng đồng ý là: không nên dùng các kỹ thuật dễ cấy gợi ý để "đào" ký ức, và một ký ức mới xuất hiện qua cách ấy cần được đối xử hết sức thận trọng.
Cũng vì những lý do này, ở một số nước, lời khai của nhân chứng từng được thôi miên để "nhớ lại" bị toà án xem xét rất dè dặt hoặc hạn chế. Bạn không cần nhớ chi tiết luật nơi nào ra sao; chỉ cần hiểu rằng ngay cả hệ thống tư pháp, nơi rất cần sự thật, cũng không coi thôi miên là đường dẫn tới sự thật.
Tự thấy sức gợi ý trong đời thường
Bạn không cần thôi miên để thấy trí nhớ dễ bị gợi ý tới mức nào. Hãy nghĩ tới những lần cả nhà kể lại một chuyện cũ: mỗi lần kể, câu chuyện lại thêm một chi tiết, và sau vài năm, ai cũng nhớ chi tiết đó như thể chính mình đã thấy. Hoặc một tấm ảnh hồi nhỏ được xem đi xem lại, tới mức bạn không biết mình nhớ buổi hôm đó hay chỉ nhớ tấm ảnh.
Cách đặt câu hỏi cũng có sức nặng. Hỏi "hôm đó trời mưa to lắm phải không" dễ nhận được câu trả lời khác với hỏi "hôm đó trời thế nào". Câu thứ nhất đã gài sẵn đáp án, và người được hỏi, nhất là trẻ nhỏ hay người đang mệt, rất dễ đồng ý rồi dần nhớ theo.
Thôi miên đặt người ta vào trạng thái thư giãn sâu, tập trung vào giọng người dẫn, sẵn lòng làm theo. Đó chính là điều kiện khiến sức gợi ý vốn có của trí nhớ mạnh lên. Hiểu được điều này, bạn sẽ thấy vấn đề không nằm ở chỗ người hành nghề tốt hay xấu, mà nằm ở bản chất của việc dựng lại ký ức dưới gợi ý: kể cả người dẫn có thiện ý nhất cũng khó tránh để lại dấu vết của chính câu hỏi mình đặt ra.
Phân biệt các cách dùng chữ "thôi miên"
Chữ thôi miên được dùng cho nhiều thứ khác nhau, và mỗi thứ có mức tranh cãi khác nhau. Bảng dưới giúp bạn biết mình đang nghe nói về loại nào.
| Kiểu dùng | Điều thường được nói | Mức thận trọng |
|---|---|---|
| Biểu diễn sân khấu, truyền hình | Người được chọn làm theo lời người biểu diễn | Là giải trí, không nói lên gì về trí nhớ |
| Thư giãn, kiểm soát cảm giác đau trong điều trị | Một số nghiên cứu ghi nhận ích lợi nhất định | Do người có chuyên môn thực hiện, còn đang được nghiên cứu |
| Lấy lại ký ức đã quên | Hứa tìm lại chi tiết bị mất | Tranh cãi lớn, dễ tạo ký ức sai |
| "Quay về kiếp trước" | Kể chuyện đời trước của mình | Không có cơ sở khoa học; câu chuyện thường được dựng từ gợi ý và tưởng tượng |
| Tự thôi miên theo băng trên mạng | Thư giãn, ngủ ngon, nhớ lại | Thư giãn thì khó có hại; tự đào ký ức đau thì không nên |
Trên trang này, mục từ chỉ bàn tới hàng thứ ba và thứ tư, những cách dùng đụng trực tiếp tới trí nhớ. Các ứng dụng trong điều trị là chuyện của ngành y và tâm lý lâm sàng, bạn nên hỏi người có chuyên môn nếu quan tâm.
Khi ký ức là chuyện đau buồn
Có người tìm đến thôi miên vì cảm thấy trong mình có một khoảng tối, một nỗi sợ không rõ lý do, hay nghi ngờ đã có chuyện gì xảy ra hồi nhỏ. Nếu bạn đang ở trong hoàn cảnh này, điều đầu tiên cần nói là cảm giác của bạn đáng được lắng nghe nghiêm túc, và bạn không cần phải tự mình đi tìm lời giải.
Điều thứ hai: không nên tự "đào lại" ký ức bằng băng thôi miên trên mạng, bằng việc ép mình nhớ, hay bằng những buổi gợi nhớ không có người được đào tạo. Ký ức đau, khi trồi lên đột ngột mà không có ai đỡ, có thể làm người ta hoảng loạn, và nguy cơ lẫn lộn giữa điều thật với điều được gợi ý là có thật.
Con đường an toàn hơn là gặp bác sĩ hoặc chuyên gia tâm lý có đào tạo bài bản. Họ không bắt bạn phải nhớ ra điều gì; họ giúp bạn làm việc với những gì bạn đang cảm thấy ở hiện tại, theo nhịp của bạn. Nếu cảm xúc trở nên quá tải, có ý nghĩ làm hại bản thân, hãy liên hệ ngay người thân tin cậy và cơ sở y tế gần nhất.
Điều nên làm thay nếu muốn nhớ lại một quãng đời
Với những quãng đời bình thường mà bạn chỉ muốn nhớ rõ hơn — tuổi thơ ở quê, những năm đi học, người ông đã mất — có nhiều cách nhẹ nhàng và đáng tin hơn:
- Xem lại ảnh cũ, thư từ, giấy khen, vở viết tay — những thứ ghi lại từ thời đó, không bị trí nhớ hôm nay sửa lại.
- Hỏi chuyện người cùng trải qua: anh chị em, bạn học, hàng xóm cũ. Mỗi người nhớ một mảnh, ghép lại sẽ đầy đủ hơn, và chỗ vênh nhau cũng là điều thú vị.
- Về thăm nơi chốn cũ nếu có thể; cảnh vật, mùi, tiếng động quen thường gợi nhớ tự nhiên.
- Khi ghi lại, tách rõ "điều mình nhớ chắc", "điều người khác kể" và "điều mình đoán". Cách tách này giữ cho câu chuyện trung thực.
- Chấp nhận rằng có những quãng sẽ mãi mờ. Quên một phần là chuyện bình thường của mọi trí nhớ, không phải dấu hiệu có gì bị giấu kín.
Những cách này không hứa trả lại từng chi tiết, nhưng chúng không cấy thêm điều chưa từng xảy ra, và thường mang lại thêm điều quý: những cuộc trò chuyện với người thân.
Câu hỏi thường gặp
Người bị thôi miên có bị điều khiển làm điều trái ý mình không?
Theo hiểu biết phổ biến của giới nghiên cứu, thôi miên không biến người ta thành con rối. Người được thôi miên vẫn có ý thức ở mức nhất định và thường không làm điều trái hẳn với giá trị của mình. Những màn biểu diễn trông như điều khiển được dàn dựng với người tình nguyện sẵn sàng hợp tác.
Thôi miên có giúp nhớ lại chỗ để quên đồ không?
Không có cơ sở cho thấy thôi miên giúp tìm đồ thất lạc tốt hơn cách thông thường. Bình tĩnh đi lại theo trình tự những việc đã làm, nghĩ về lúc cuối cùng còn thấy món đồ, thường hiệu quả hơn. Thôi miên còn có thể khiến bạn tin chắc vào một chỗ sai.
Ký ức hiện ra khi thôi miên có thể dùng làm bằng chứng không?
Ở nhiều nơi, ký ức có được qua thôi miên bị xem xét rất thận trọng hoặc không được chấp nhận làm chứng cứ, chính vì nguy cơ chi tiết sai được kể với vẻ chắc chắn. Nếu bạn có vụ việc cần làm rõ, nên hỏi luật sư thay vì tìm đến thôi miên.
Có thật người ta nhớ được kiếp trước khi thôi miên không?
Không có bằng chứng khoa học cho việc này. Những câu chuyện "kiếp trước" kể ra khi thôi miên thường được dựng từ sách, phim, chuyện từng nghe, cộng với gợi ý của người dẫn. Đó là sức tưởng tượng và khả năng kể chuyện của trí nhớ, không phải ký ức đời trước.
Có nên cho con thử thôi miên để nhớ bài tốt hơn không?
Không nên. Không có cơ sở cho thấy thôi miên giúp trẻ học thuộc bài, và trẻ em vốn dễ tiếp nhận gợi ý hơn người lớn. Những cách đã được nghiên cứu kỹ như ngủ đủ, ôn lại theo nhịp, hiểu bài trước khi thuộc an toàn và hữu ích hơn nhiều.
Làm sao biết một người hành nghề thôi miên có đáng tin không?
Một tín hiệu đáng ngờ là lời hứa chắc chắn tìm lại ký ức, chữa khỏi mọi chuyện, hay khẳng định bạn từng trải qua điều gì đó mà bạn không nhớ. Người có chuyên môn thật thường nói rõ giới hạn, hỏi kỹ hoàn cảnh và sẵn sàng giới thiệu bạn tới bác sĩ khi cần.