"Ngày xưa nghèo mà vui", "hồi đó người ta sống tình cảm hơn", "trẻ con bây giờ không biết thế nào là tuổi thơ". Bạn đã nghe những câu này từ ông bà, bố mẹ, và có lẽ chính bạn cũng bắt đầu nói chúng với lớp trẻ hơn mình. Thú vị ở chỗ thế hệ nào cũng nói vậy, kể cả những thế hệ mà thế hệ trước từng than là "không biết thế nào là tuổi thơ".
Mục từ này không phán xét ngày xưa hay ngày nay tốt hơn — đó là chuyện của sử học, kinh tế học và cả quan điểm riêng mỗi người. Mục từ chỉ giải thích vì sao trí nhớ con người có xu hướng làm quá khứ đẹp hơn, hoài niệm mang lại điều gì cho ta, và làm sao để nhớ ngày xưa mà không thấy hiện tại kém đi.
Một câu nói của mọi thế hệ
Nếu ngày xưa lúc nào cũng tốt hơn ngày nay, thì đi ngược đủ xa, ta sẽ gặp một thời hoàng kim tuyệt đối mà mọi thế hệ sau đều kém dần. Rõ ràng điều đó không hợp lý. Câu "ngày xưa tốt hơn" vì thế nói nhiều về trí nhớ của người nói hơn là về bản thân quá khứ.
Điều này không có nghĩa là mọi điều người lớn tuổi nhớ đều sai. Có những thứ ngày xưa thật sự có mà nay thưa đi: hàng xóm sang chơi không cần hẹn, trẻ con chạy nhảy khắp ngõ, bữa cơm cả nhà ngồi đông đủ. Cũng có những thứ nay tốt hơn hẳn: nhà có điện ổn định, đường sá dễ đi, bệnh thông thường dễ chữa hơn. Trí nhớ không cân hai phía này bằng một chiếc cân công bằng.
Cái cân ấy nghiêng vì một vài cơ chế chung của trí nhớ con người. Hiểu chúng không làm kỷ niệm của bạn kém quý giá, mà giúp bạn biết kỷ niệm được "biên tập" ra sao trước khi đến với mình hôm nay. Phần dưới đây trình bày các cơ chế đó ở mức phổ thông, kèm những chỗ giới nghiên cứu còn đang bàn.
Những cơ chế làm quá khứ đẹp lên
Nỗi khó chịu phai nhanh hơn niềm vui. Nhiều nghiên cứu ghi nhận rằng ở phần đông người, cảm xúc tiêu cực gắn với một ký ức nhạt đi nhanh hơn cảm xúc tích cực. Cái nóng hầm hập những đêm mất điện, cái đói lúc giáp hạt vẫn được nhớ như sự kiện, nhưng cảm giác khổ sở thì đã dịu đi nhiều. Niềm vui khi được ăn miếng thịt ngày Tết thì vẫn còn ấm.
Ta nhớ khoảnh khắc, không nhớ những giờ chờ đợi. Ký ức về một giai đoạn thường được dựng từ vài khoảnh khắc nổi bật chứ không phải từ toàn bộ thời gian. Một mùa hè tuổi thơ có thể gồm nhiều buổi trưa buồn tẻ, nhưng thứ còn lại là buổi tắm sông, buổi thả diều, đêm xem phim ở sân kho.
Quá khứ là chuyện đã có kết thúc. Chuyện ngày xưa ta đã biết kết cục: khó khăn rồi cũng qua, gia đình vẫn ổn. Còn hiện tại thì đang dang dở, đầy lo toan chưa biết sẽ ra sao. Một câu chuyện có kết thúc luôn dễ chịu hơn một câu chuyện đang treo lơ lửng.
Quá khứ gắn với chính mình lúc trẻ. Nhiều người nhớ "ngày xưa" thật ra là nhớ một cơ thể khoẻ hơn, một tâm trí ít trách nhiệm hơn, một tương lai còn rộng mở. Nỗi nhớ thời ấy và nỗi nhớ tuổi trẻ đan vào nhau đến mức khó tách.
Ký ức được kể lại theo cách đẹp hơn. Chuyện xưa thường được kể ở những dịp vui: bữa giỗ, buổi họp lớp, ngày Tết. Mỗi lần kể là một lần chọn chi tiết hay, bỏ chi tiết nhạt, nên câu chuyện dần được trau chuốt như một tác phẩm.
Ký ức đẹp hơn cả lúc đang sống
Có một hiện tượng nhiều người tự kiểm chứng được: một chuyến đi lúc diễn ra thì mệt mỏi, cãi nhau, lạc đường, mưa ướt, nhưng vài tháng sau nhớ lại lại thấy là một chuyến rất đáng nhớ. Giới nghiên cứu tâm lý có mô tả hiện tượng này dưới tên gọi kiểu "hồi tưởng tô hồng", nghĩa là đánh giá một trải nghiệm khi nhìn lại thường tích cực hơn đánh giá ngay lúc nó đang diễn ra.
Lý do một phần nằm ở những cơ chế đã nói: cảm giác khó chịu nhỏ nhặt — đói, nóng, chờ đợi — không được lưu kỹ, còn những khoảnh khắc nổi bật thì được giữ lại. Một phần khác là vì ta muốn nhớ cuộc đời mình như một chuỗi chuyện có ý nghĩa. Một chuyến đi mệt mà rồi thành kỷ niệm đẹp nghe hợp lý hơn một chuyến đi mệt rồi thôi.
Hiện tượng này giải thích vì sao lời khuyên của người lớn đôi khi không khớp với thực tế: "Hồi xưa bố đi bộ mười cây số đến trường có sao đâu". Lúc ấy có lẽ có sao — đau chân, đói bụng, sợ trời tối — nhưng trí nhớ sau mấy chục năm chỉ giữ lại vẻ kiên cường của câu chuyện. Hiểu điều này giúp người trẻ nghe ông bà, cha mẹ kể chuyện xưa với lòng trân trọng, đồng thời không thấy mình bị so sánh một cách bất công.
Ngày xưa trong trí nhớ và những gì hay bị lược đi
Bảng dưới đây là ví dụ giả định, ghép từ những câu chuyện xưa thường nghe trong gia đình Việt. Mục đích không phải để nói ngày xưa khổ hơn hay sướng hơn, mà để thấy trí nhớ chọn giữ phần nào.
| Chuyện thường được kể | Phần hay được giữ lại | Phần hay bị lược đi |
|---|---|---|
| Mất điện, cả xóm ra ngõ hóng mát | Tiếng cười nói, trẻ con đuổi nhau, trăng sáng | Muỗi, nóng, mất ngủ, sáng hôm sau mệt |
| Tết xưa thiếu thốn mà vui | Nồi bánh chưng thâu đêm, áo mới, tiền mừng tuổi | Lo tiền sắm Tết, việc nhà dồn lên vai mẹ |
| Đi học bằng xe đạp mấy cây số | Tụi bạn đạp xe hàng đôi, ăn quà ven đường | Trời mưa ướt sũng, xích tuột, đến lớp muộn |
| Hàng xóm sống tình cảm | Bát canh mang sang, trông nhà giúp nhau | Chuyện bàn tán, va chạm vì chung ngõ, chung giếng |
| Ở tập thể chật mà vui | Hành lang chung, bọn trẻ chơi cùng nhau | Xếp hàng chờ nước, nhà vệ sinh chung |
Cả hai cột đều là sự thật. Điều đáng chú ý là cột giữa thường được kể nhiều hơn hẳn cột bên phải, và qua mỗi lần kể, khoảng cách ấy càng lớn. Khi nghe chuyện xưa, bạn có thể nhẹ nhàng hỏi thêm về phần bên phải — người kể thường nhớ ra và câu chuyện trở nên trọn vẹn, thật hơn.
Hoài niệm mang lại điều gì cho ta
Hoài niệm từng bị coi là một dạng buồn rầu, thậm chí là điều cần chữa. Cách nhìn hiện nay trong tâm lý học dịu hơn nhiều: phần lớn nghiên cứu được nhắc tới gợi ý rằng hoài niệm, ở mức vừa phải, thường đi kèm cảm giác ấm áp, gắn bó với người khác và thấy cuộc đời mình có ý nghĩa. Những kết quả này vẫn đang được tìm hiểu thêm, nhưng nhìn chung không coi hoài niệm là điều xấu.
Trong đời thường, điều này dễ thấy. Khi cô đơn hay căng thẳng, nhiều người tự nhiên nhớ về một bữa cơm gia đình, một nhóm bạn thân thời phổ thông. Nỗi nhớ ấy như lời nhắc rằng mình từng được yêu thương, từng thuộc về đâu đó, và có thể sẽ lại như vậy. Buổi họp lớp sau hai mươi năm, nơi mọi người kể đi kể lại những chuyện cũ, thường để lại cảm giác ấm lòng dù chẳng có gì mới mẻ.
Hoài niệm cũng là sợi dây nối các thế hệ trong một nhà. Khi ông bà kể chuyện ngày xưa, các cháu không chỉ nghe chuyện mà còn hiểu vì sao ông tiết kiệm từng chút, vì sao bà luôn để dành đồ ăn. Ký ức của người lớn trở thành một phần câu chuyện gia đình mà lớp trẻ mang theo.
Khi hoài niệm làm khó cho hiện tại
Dù nhiều điều tốt, hoài niệm cũng có lúc gây phiền, nhất là khi nó trở thành thước đo duy nhất cho mọi thứ hôm nay. Một vài dấu hiệu đáng để ý:
- Thường xuyên so con cái, đồng nghiệp trẻ với "thời của mình" và thấy họ kém hơn, khiến người nghe xa cách.
- Từ chối mọi thay đổi trong công việc, trong gia đình chỉ vì "ngày xưa không cần thế mà vẫn ổn".
- Dành phần lớn thời gian rảnh để sống trong chuyện cũ, ít còn hứng thú tạo kỷ niệm mới.
- Thấy hiện tại vô vị, tương lai không có gì đáng mong, chỉ quá khứ mới có ý nghĩa.
- Hoài niệm đi kèm buồn bã kéo dài, khóc nhiều, mất ngủ, không còn thiết tha việc gì.
Ba dấu hiệu đầu thường chỉ cần tự điều chỉnh cách nghĩ và cách nói. Hai dấu hiệu cuối, nhất là khi kéo dài nhiều tuần, có thể là biểu hiện của buồn chán sâu hơn. Lúc đó nên trò chuyện với người thân và cân nhắc gặp bác sĩ hoặc chuyên gia tâm lý. Với người cao tuổi sống một mình, con cháu để ý những thay đổi này là một cách quan tâm thiết thực.
Nhớ ngày xưa mà vẫn sống trọn ngày nay
Vài gợi ý giúp hoài niệm trở thành nguồn ấm áp thay vì gánh nặng. Chúng áp dụng được cho cả người trẻ lẫn người lớn tuổi.
- Khi thấy mình nói "ngày xưa tốt hơn", tự hỏi tiếp: tốt hơn ở điểm nào cụ thể, và điều đó còn có thể có lại hôm nay không.
- Nếu điều mình nhớ là sự gắn bó, hãy tạo lại ở quy mô nhỏ: một bữa cơm cuối tuần đông đủ, một buổi rủ hàng xóm uống trà.
- Khi kể chuyện xưa cho con cháu, kể cả phần vất vả. Câu chuyện thật thường hấp dẫn và dạy được nhiều hơn câu chuyện chỉ toàn đẹp.
- Cân đối bằng cách ghi lại vài điều hiện tại mình thấy biết ơn. Mười năm nữa, chính những điều này sẽ là "ngày xưa" của bạn.
- Nghe người trẻ kể về niềm vui của họ mà không vội so sánh. Tuổi thơ mỗi thời một khác, và trẻ hôm nay cũng sẽ hoài niệm theo cách riêng.
Hoài niệm giống như mở một chiếc hộp kỷ niệm: mở ra để sưởi ấm, rồi đóng lại để tiếp tục sống. Khi nhìn quá khứ bằng con mắt hiểu cách trí nhớ làm việc, bạn có thể vừa trân trọng ngày xưa vừa thấy ngày nay cũng đáng sống.
Câu hỏi thường gặp
Có phải người già nào cũng thấy ngày xưa tốt hơn?
Không phải ai cũng vậy, nhưng xu hướng tô đẹp quá khứ khá phổ biến ở mọi lứa tuổi, không riêng người cao tuổi. Người trẻ cũng hay nhớ thời học sinh đẹp hơn lúc đang học. Mức độ khác nhau tuỳ tính cách và hoàn cảnh sống hiện tại của mỗi người.
Hoài niệm nhiều có hại không?
Ở mức vừa phải, hoài niệm thường đi kèm cảm giác ấm áp và gắn bó. Nó chỉ thành vấn đề khi làm ta mất hứng thú với hiện tại hoặc đi kèm buồn bã kéo dài. Khi đó nên trò chuyện với người thân và cân nhắc gặp bác sĩ hoặc chuyên gia tâm lý.
Vì sao nghe bài hát cũ lại thấy nhớ cả một thời?
Bài hát gắn với nhiều khoảnh khắc trong một giai đoạn, nên khi nghe lại, cả khung cảnh và cảm xúc thời đó cùng trở về. Âm nhạc là một trong những chất dẫn hoài niệm mạnh nhất, vì giai điệu thường được nghe lặp lại rất nhiều lần thời trẻ.
Làm sao nói chuyện với bố mẹ khi họ hay so sánh con cái với ngày xưa?
Thay vì cãi lại, bạn có thể hỏi thêm về chuyện ngày xưa của họ, cả phần vui lẫn phần vất vả. Khi được lắng nghe, người lớn thường bớt so sánh. Sau đó chia sẻ nhẹ nhàng về những khó khăn riêng của thời nay để hai bên hiểu nhau hơn.
Ký ức tô hồng có phải là ký ức giả không?
Không hẳn. Ký ức tô hồng thường dựa trên chuyện có thật, chỉ là phần vui được giữ lại nhiều hơn phần khổ, cảm xúc khó chịu đã nhạt đi. Nó khác với việc nhớ một chuyện chưa từng xảy ra. Tuy vậy, chi tiết vẫn có thể bị thay đổi qua nhiều lần kể lại.