SieuDinh.comSiêu Đỉnh
Truyền khẩu và thuộc lòng

Bài thơ thuộc từ thời đi học vẫn nhớ đến già: vì sao trí nhớ ấy bền đến vậy

Bài thơ học thuộc từ tiểu học có thể còn nguyên sau năm sáu chục năm nhờ học quá mức, ôn rải nhiều năm, vần nhịp và cảm xúc tuổi nhỏ. Vì sao, và phần nào phai trước.

Retired man sitting alone on a bench in an empty primary school yard in Nam Dinh during summer break, looking at a row of classroom doors, seen from behind, warm late light

Một bài thơ học thuộc từ thời tiểu học có thể còn nguyên trong trí nhớ sau năm sáu chục năm vì nó được học kỹ hơn mức cần thiết, được ôn rải rác qua nhiều năm, có vần nhịp làm khung và gắn với một thời tuổi nhỏ đầy cảm xúc. Phần sống sót thường là những câu đầu, những câu hay được nhắc; phần giữa bài phai trước.

Hiện tượng này quen đến mức ít ai thấy lạ: ông bà có khi quên bữa trưa nay ăn gì nhưng đọc vanh vách bài thơ học năm lớp ba. Bài này giải thích vì sao, dựa trên những gì tâm lý học về trí nhớ dài hạn đã biết khá chắc, và chỉ ra chỗ nào còn đang bàn.

Giờ học thuộc lòng ngày xưa: một chế độ luyện rất nặng

Nhiều thế hệ học trò Việt Nam lớn lên với giờ học thuộc lòng và màn "trả bài" đầu giờ: thầy cô gọi tên, học trò đứng lên đọc thuộc bài thơ hay đoạn văn đã được giao. Để không bị gọi tên mà đứng im, học trò đọc đi đọc lại ở nhà, đọc to, đọc cho người nhà nghe, đọc trên đường đi học. Cả lớp cùng học một bài nên giờ ra chơi, đứa này nhắc đứa kia.

Nhìn từ góc trí nhớ, đó là một chế độ luyện cực kỳ nặng. Học trò không dừng lại khi vừa đọc được một lần không vấp; họ tiếp tục đọc thêm nhiều lần nữa để chắc ăn. Tâm lý học gọi kiểu học tiếp sau khi đã thuộc là học quá mức, và đây là một trong những yếu tố được biết rõ là làm trí nhớ bền hơn hẳn.

Hơn nữa, bài thơ không chỉ được học một lần. Nó được ôn khi thi học kỳ, khi em út học đến cùng bài, khi thầy cô cho đọc lại trong giờ văn nghệ, khi đi họp lớp. Mỗi lần nhắc lại cách nhau nhiều tháng, nhiều năm. Học kỹ rồi ôn rải rác qua thời gian dài là công thức kinh điển của trí nhớ lâu bền.

Bốn lý do khiến bài thơ tuổi nhỏ bám lâu

Học quá mức. Đọc thêm hàng chục lần sau khi đã thuộc tưởng như phí công, nhưng chính phần "thừa" ấy làm trí nhớ có lớp đệm dày, chịu được nhiều năm không dùng.

Ôn rải nhiều năm. Những lần gặp lại bài thơ cách nhau khá xa, mỗi lần phải cố một chút mới nhớ ra. Nỗ lực nhớ lại sau một thời gian quên là kiểu ôn có tác dụng lâu nhất, mạnh hơn đọc lại liền mạch trong một buổi.

Vần nhịp làm khung. Phần lớn thơ được chọn cho học trò nhỏ có vần, có nhịp rõ, nhiều bài là lục bát hoặc thơ bốn, năm chữ. Khung này cho phép dựng lại câu dù chỗ nào đó đã mờ.

Đọc thành tiếng, có người nghe. Bài thuộc lòng ngày xưa hiếm khi được học thầm. Học trò đọc to ở nhà, đọc cho cha mẹ nghe, đọc trước lớp. Mỗi lần đọc thành tiếng là một lần vừa nói vừa nghe chính mình, và áp lực có người nghe khiến học trò cố đọc cho đúng từng chữ.

Gắn với tuổi nhỏ và một khung cảnh. Bài thơ đi kèm giọng cô giáo, mùi phấn, chỗ ngồi trong lớp, nỗi hồi hộp khi bị gọi tên. Những chi tiết cảm xúc ấy làm ký ức thêm điểm bám.

Trí nhớ "bền vĩnh viễn": điều nghiên cứu về học ngoại ngữ cho thấy

Nhà tâm lý học Harry Bahrick có một nghiên cứu nổi tiếng công bố năm 1984: ông kiểm tra vốn tiếng Tây Ban Nha của những người đã học môn này ở trường, có người mới học xong, có người đã học từ năm mươi năm trước và gần như không dùng lại. Kết quả cho thấy phần lớn sự quên diễn ra trong vài năm đầu sau khi học; sau đó, phần còn lại giữ khá ổn định trong nhiều chục năm. Ông gọi phần bền vững ấy là "permastore", tạm hiểu là kho nhớ gần như vĩnh viễn.

Điều quan trọng trong nghiên cứu ấy: người học càng kỹ, học càng nhiều năm thì phần còn lại trong kho bền vững càng lớn. Nói cách khác, cái gì được học đủ sâu thì sau giai đoạn quên đầu tiên sẽ ổn định lại, không tiếp tục mất đều đặn mãi.

Bài thơ học thuộc tuổi nhỏ có vẻ đi theo cùng hình dạng. Có những bài bạn quên gần hết chỉ sau vài năm, vì học qua loa. Nhưng những bài đã học thật kỹ, đã đọc cho người khác nghe nhiều lần, có vẻ "đóng băng" ở mức nào đó và nằm yên đó suốt đời. Đây là cách giải thích hợp lý, dù nghiên cứu của Bahrick là về ngoại ngữ chứ không trực tiếp về thơ.

Thơ chung của một thế hệ: khi cả lớp cùng nhớ một bài

Một điều đặc biệt của thơ trong sách giáo khoa là nó không chỉ nằm trong trí nhớ một người. Cả một lứa học trò trên khắp cả nước cùng học một bài, cùng năm, cùng cách đọc. Nhiều chục năm sau, ở một buổi họp lớp, chỉ cần một người cất tiếng đọc câu đầu là cả phòng đọc theo. Đó là trí nhớ chung của một thế hệ, giống như lời ru là trí nhớ chung của một gia đình.

Trí nhớ chung có sức mạnh riêng. Khi đọc cùng nhau, người này lấp chỗ trống cho người kia, nên cả nhóm thường đọc được trọn hơn bất kỳ ai đọc một mình. Hiện tượng này đã được các nhà tâm lý học quan tâm dưới tên gọi trí nhớ cộng tác, và các thí nghiệm cho thấy kết quả khá phức tạp: nhóm có khi nhớ nhiều hơn từng người, có khi lại làm nhau nhớ sai theo. Với một bài thơ có vần chặt, phần lấp chỗ trống thường đúng nhiều hơn sai.

Khi chương trình học thay đổi, các thế hệ không còn chung bài thơ nữa. Cha mẹ có khi thuộc một bài mà con cái chưa nghe bao giờ, và ngược lại. Một cuộc trò chuyện thú vị trong gia đình là đổi bài cho nhau: mỗi thế hệ đọc bài thơ mình thuộc nhất thời đi học, kể mình học nó trong hoàn cảnh nào.

Phần nào của bài thơ ở lại, phần nào phai trước

Khi người lớn tuổi cố đọc lại một bài thơ thời đi học, những gì còn lại thường có quy luật. Bảng dưới tổng hợp các quan sát phổ biến, không phải kết quả đo đếm cho từng người.

Phần của bài thơThường còn lạiLý do
Câu mở đầuRất hay cònĐược đọc nhiều nhất, là điểm bắt đầu mọi lần ôn
Câu nổi tiếng, hay được tríchRất hay cònĐược gặp lại ngoài lớp học: sách báo, lời nói, bài hát
Khổ cuốiKhá hay cònLà chỗ dừng, thường có ý kết đậm
Các khổ giữaHay mờ, lẫn thứ tựÍt được nhắc riêng, giống nhau về cấu trúc
Tên tác giảLúc còn lúc mấtLà thông tin rời, không nằm trong vần nhịp
Nhịp đọc, giọng ngânRất hay cònGắn với cơ thể, giọng cô giáo, cách cả lớp đọc

Dòng cuối thường làm người ta bất ngờ: nhiều người đọc thơ cũ vẫn ngân đúng giọng ê a của lớp học năm xưa, dù đã mấy chục năm không nghe lại. Nhịp đọc là một phần của trí nhớ, và đôi khi là phần bền nhất.

Dòng về khổ giữa cũng đáng chú ý. Khi trí nhớ mờ dần, người ta có khi đọc lẫn khổ hai với khổ ba, hoặc ghép một câu của bài này sang bài khác cùng vần. Đó là trí nhớ dựng lại đang làm việc, không phải dấu hiệu bệnh.

Khi người thân đọc thơ cũ trôi chảy mà quên chuyện mới

Nhiều gia đình thấy ông bà quên hẹn hôm qua nhưng đọc được bài thơ lớp ba, và băn khoăn không biết thế là trí nhớ tốt hay kém. Cách hiểu đúng là: hai loại trí nhớ này khác nhau. Bài thơ thuộc từ nhỏ là trí nhớ đã được củng cố rất sâu từ lâu. Việc nhớ một cuộc hẹn mới đòi hỏi ghi nhận và giữ thông tin mới, một quá trình thường chậm dần theo tuổi tác.

Ở nhiều người cao tuổi khoẻ mạnh, việc quên chuyện mới ở mức thỉnh thoảng là bình thường, và còn đọc được thơ cũ là điều đáng mừng. Nhưng nếu việc quên chuyện mới tăng dần, ảnh hưởng tới sinh hoạt — lặp đi lặp lại cùng một câu hỏi, quên tắt bếp, lạc ở nơi quen — thì nên đưa người thân đi khám để bác sĩ đánh giá. Việc còn đọc được thơ không loại trừ khả năng có vấn đề cần được chăm sóc.

Nếu người thân đột ngột lú lẫn, nói khó, méo miệng hay yếu một bên người, cần gọi cấp cứu 115 ngay. Còn trong những ngày bình thường, mời ông bà đọc lại bài thơ cũ, kể về lớp học năm xưa là một cách trò chuyện ấm áp mà nhiều nhà vẫn làm.

Thử thách nhỏ: đọc lại bài thơ đầu tiên bạn nhớ

Bạn có thể tự kiểm tra kho nhớ bền vững của mình bằng một bài thử nhẹ nhàng, làm một mình hoặc với bạn học cũ. Không có điểm số, chỉ có tò mò:

  1. Không tra cứu gì, thử nhớ tên một bài thơ đã học thuộc ở tiểu học hoặc trung học cơ sở. Câu đầu thường đến trước cả tên bài.
  2. Đọc thành tiếng hết mức có thể, theo đúng nhịp ngày xưa. Để ý bạn có tự đọc bằng giọng lớp học không.
  3. Ghi lại những câu nhớ được, đánh dấu chỗ trống.
  4. Hỏi một người bạn cùng thời xem họ nhớ bài ấy thế nào. Hai người thường lấp được chỗ trống của nhau.
  5. Cuối cùng mới tra bản in để đối chiếu. Đếm xem có chữ nào bạn đã thay bằng chữ cùng vần mà không hay.

Nhiều người làm bài thử này ngạc nhiên vì mình nhớ nhiều hơn tưởng. Ví dụ, chỉ cần nghe "Quê hương là chùm khế ngọt" là không ít người đọc tiếp được "Cho con trèo hái mỗi ngày" ngay. Kho nhớ thời đi học vẫn nằm đó, chỉ chờ một câu mồi.

Câu hỏi thường gặp

Vì sao học thuộc lâu rồi mà vẫn nhớ, còn bài học gần đây lại quên nhanh?

Bài học từ nhỏ thường được học kỹ hơn mức cần, được ôn rải rác nhiều năm và có vần nhịp làm khung. Bài học gần đây có thể chỉ được đọc vài lần trong một thời gian ngắn. Cách học và số lần ôn quyết định độ bền nhiều hơn khoảng thời gian đã trôi qua.

Học quá mức là gì?

Học quá mức là tiếp tục ôn sau khi đã thuộc, chẳng hạn đọc thêm nhiều lần dù đã đọc trôi. Phần học thêm ấy không làm bạn thấy giỏi hơn ngay, nhưng giúp trí nhớ chịu được thời gian dài không dùng tới.

Nghiên cứu của Bahrick nói gì về trí nhớ lâu dài?

Nghiên cứu năm 1984 của Harry Bahrick về những người học tiếng Tây Ban Nha ở trường cho thấy phần lớn sự quên xảy ra trong vài năm đầu; phần còn lại ổn định suốt nhiều chục năm. Học càng kỹ, phần còn lại càng lớn.

Vì sao câu đầu bài thơ hay nhớ hơn các câu giữa?

Câu đầu được đọc ở mọi lần ôn, là điểm mở để gọi ra cả bài, và thường được trích dẫn ngoài lớp học. Các câu giữa ít được nhắc riêng và hay giống nhau về cấu trúc, nên dễ mờ hoặc lẫn thứ tự.

Có nên cho trẻ ngày nay học thuộc thơ không?

Học thuộc một số bài thơ hay có thể để lại vốn ngôn ngữ và kỷ niệm lâu dài, nhưng nên đi cùng việc hiểu bài và không biến thành áp lực. Không nên dùng việc thuộc thơ để so sánh hay xếp hạng trẻ. Cách học thuộc cụ thể có nhiều hướng dẫn riêng.

Ông bà nhớ thơ cũ nhưng hay quên chuyện mới có đáng lo không?

Thỉnh thoảng quên chuyện mới là thường gặp ở người cao tuổi. Nếu việc quên tăng dần, ảnh hưởng sinh hoạt, hay lặp câu hỏi, lạc đường ở nơi quen, nên đưa đi khám. Còn nhớ thơ cũ không loại trừ vấn đề. Đột ngột lú lẫn, yếu nửa người thì gọi 115.

Cần tư vấn cụ thể cho trường hợp của bạn?

Chúng tôi sẽ liên hệ trong vòng 24 giờ.

Đăng ký tư vấn ngay

Bài viết liên quan

Bạn cần hỗ trợ thêm?

Để lại thông tin, chúng tôi sẽ liên hệ trong 24 giờ.

hoặc
Gọi ngay 0926 138 138