SieuDinh.comSiêu Đỉnh
Hiện tượng trí nhớ thường gặp

Déjà vu là gì: vì sao có cảm giác cảnh đang diễn ra mình đã từng trải qua

Déjà vu là cảm giác quen thuộc bất chợt với một cảnh mới gặp lần đầu. Các giả thuyết khoa học, ai hay gặp, và khi nào nên kể với bác sĩ.

Young woman seen from behind pausing on a narrow alley in Hội An at dusk, lanterns softly out of focus, her hand resting on an old yellow wall, dreamy violet light

Déjà vu là cảm giác ngắn, rất rõ, rằng khoảnh khắc đang diễn ra mình đã từng sống qua một lần, dù lý trí biết chắc đây là lần đầu. Chữ này mượn từ tiếng Pháp, nghĩa đen là "đã thấy rồi". Cảm giác thường kéo dài vài giây, đến không báo trước rồi tan đi, để lại chút bâng khuâng và câu hỏi "lạ thật, sao mình biết cảnh này".

Phần lớn người trưởng thành từng gặp ít nhất một lần, và với người khoẻ mạnh nó không phải dấu hiệu bệnh. Khoa học chưa có lời giải duy nhất, nhưng đã có vài giả thuyết khá thuyết phục, đều xoay quanh một ý: não báo "quen" mà không tìm ra được quen từ đâu. Bài này đi qua các giả thuyết đó, những điều đã biết khá chắc, những điều còn bỏ ngỏ, và cách bạn tự quan sát déjà vu của chính mình.

Déjà vu xảy ra thế nào: một cảm giác quen không có địa chỉ

Hình dung bạn lần đầu ghé một quán cà phê ở Đà Lạt. Bạn ngồi xuống, người phục vụ đặt ly lên bàn, ngoài cửa có tiếng xe máy chạy qua, và đột nhiên mọi thứ "khớp" với một cảnh mà bạn chắc chắn đã gặp. Bạn thậm chí có cảm giác đoán được câu tiếp theo người bên cạnh sắp nói. Vài giây sau, cảm giác tan. Nếu ai hỏi bạn đã thấy cảnh đó ở đâu, bạn không trả lời được.

Điểm then chốt nằm ở câu cuối. Với ký ức bình thường, cảm giác quen đi kèm một "địa chỉ": quen vì hôm trước đi ngang, quen vì xem trong phim. Déjà vu là cảm giác quen không có địa chỉ. Người trải qua thường tỉnh táo, biết rằng mình chưa tới đây, và chính sự mâu thuẫn giữa cảm giác và lý trí làm khoảnh khắc ấy đáng nhớ.

Một chi tiết hay được kể là cảm giác "biết trước điều sắp xảy ra". Các nhà nghiên cứu từng thử kiểm tra điều này trong phòng thí nghiệm: tạo ra cảm giác quen rồi hỏi người tham gia đoán bước tiếp theo. Kết quả được mô tả là người ta cảm thấy đoán được nhiều hơn hẳn so với số lần đoán đúng thật. Nói cách khác, cảm giác tiên đoán là một phần của déjà vu chứ không phải bằng chứng cho khả năng nhìn trước.

Các giả thuyết khoa học đang được bàn nhiều nhất

Quen vì bố cục giống, không phải vì cảnh giống. Một hướng giải thích cho rằng bạn từng gặp một nơi có cách sắp xếp tương tự: cửa bên trái, cây ở góc, ánh sáng chiếu chéo. Ký ức cũ đã mờ nên không hiện ra thành hình, chỉ còn lại tín hiệu "quen". Trong thí nghiệm, người tham gia xem những khung cảnh dựng bằng máy tính có bố cục giống một cảnh xem trước đó, và cảm giác déjà vu xuất hiện nhiều hơn dù họ không nhớ ra cảnh cũ.

Hai đường xử lý lệch nhịp nhau một chút. Giả thuyết cũ hơn cho rằng thông tin đi vào não theo nhiều đường, và nếu một đường tới chậm hơn trong khoảnh khắc rất ngắn thì não nhận cùng một cảnh hai lần, lần sau thấy "quen" với lần trước. Ý này dễ hình dung nhưng khó kiểm chứng trực tiếp, nên hiện được xem là một khả năng hơn là lời giải.

Bộ phận báo "quen" bật nhầm. Não có những vùng góp phần tạo cảm giác quen thuộc, tách khỏi phần truy xuất chi tiết. Nếu vùng báo quen phát tín hiệu thoáng qua mà không có ký ức thật đi kèm, bạn có déjà vu. Ý này ăn khớp với việc déjà vu có thể xuất hiện ở người bị một số dạng động kinh khởi phát ở thuỳ thái dương.

Một cơ chế tự kiểm lỗi của trí nhớ. Một số nhà nghiên cứu đề xuất rằng déjà vu là lúc não phát hiện ra mâu thuẫn: tín hiệu quen đang nổi lên nhưng phần kiểm tra biết mình chưa từng ở đây. Theo cách nhìn này, déjà vu không phải lỗi thuần tuý mà là dấu hiệu bộ máy kiểm tra trí nhớ đang làm việc tốt. Đây vẫn là giả thuyết, cần thêm bằng chứng.

Ai hay gặp déjà vu và lúc nào dễ gặp

Những quan sát dưới đây được nhắc lại khá nhất quán qua nhiều khảo sát, nhưng chủ yếu dựa trên lời người tham gia tự kể, nên chỉ nên đọc như xu hướng chung, không phải quy luật cho từng người.

Yếu tốĐiều thường được ghi nhậnMức chắc chắn
TuổiNgười trẻ, nhất là tuổi đôi mươi, kể gặp nhiều hơn; càng lớn tuổi càng thưaKhá nhất quán giữa các khảo sát
Mệt mỏi, căng thẳngNhiều người kể dễ gặp khi thiếu ngủ hoặc đang căng thẳngCó xu hướng, chưa rõ cơ chế
Đi lại, du lịchNgười hay đi nơi mới kể gặp nhiều hơn, có lẽ vì gặp nhiều cảnh na ná nhauGiả thuyết hợp lý
Nhớ được giấc mơNgười hay nhớ giấc mơ cũng hay kể có déjà vuMới là mối liên quan, chưa phải nhân quả
Học vấn, đọc nhiềuMột số khảo sát thấy người học cao kể gặp nhiều hơnCó thể do cách trả lời khảo sát

Điều đáng chú ý là déjà vu giảm dần theo tuổi, trong khi nhiều kiểu lỗi trí nhớ khác lại tăng. Đây là một manh mối khiến các nhà khoa học nghĩ déjà vu gắn với một bộ máy kiểm tra còn nhạy, chứ không đơn giản là trí nhớ đang kém đi.

Jamais vu: mặt trái của déjà vu

Nếu déjà vu là "lạ mà thấy quen" thì jamais vu, cũng là một chữ Pháp nghĩa là "chưa từng thấy", là "quen mà thấy lạ". Bạn bước vào căn bếp nhà mình và có một giây không nhận ra nó; bạn nhìn khuôn mặt người thân và thoáng thấy như lần đầu gặp; bạn viết chữ "nhà" nhiều lần rồi bỗng không chắc chữ ấy viết thế nào. Jamais vu ít gặp hơn déjà vu và cũng thường chỉ kéo dài thoáng chốc.

Hai hiện tượng giống nhau ở chỗ cảm giác quen và sự thật về độ quen bị tách rời. Ở déjà vu, cảm giác quen vượt lên trên thực tế; ở jamais vu, cảm giác quen tụt xuống dưới thực tế. Một số nhà nghiên cứu xem cả hai là hai đầu của cùng một chiếc cân: não liên tục đo xem thứ trước mắt quen tới đâu, và thỉnh thoảng chiếc cân lệch một nhịp.

Dạng jamais vu dễ gặp nhất trong đời thường là khi lặp một từ hoặc nhìn một chữ quá lâu. Hiện tượng này có tên riêng và được bàn kỹ ở một mục từ khác của chuyên mục. Còn nếu cảm giác không nhận ra nơi chốn, người quen kéo dài, lặp đi lặp lại, thì đó không còn là chuyện thoáng qua và cần đi khám, như mục dưới đây.

Tự quan sát déjà vu của chính mình

Bạn không làm thí nghiệm được trên déjà vu vì nó đến bất chợt, nhưng có thể ghi lại để hiểu mình hơn. Vài việc nhỏ đáng thử trong một vài tháng:

  • Mỗi lần gặp, ghi ngắn trong sổ tay hay ghi chú điện thoại: ở đâu, đang làm gì, đã ngủ đủ chưa, có đang lo lắng gì không. Sau một thời gian, bạn có thể thấy déjà vu của mình hay rơi vào lúc mệt hay lúc đi nơi mới.
  • Ngay sau cảm giác, thử hỏi lại: nơi này giống chỗ nào mình từng tới? Đôi khi vài phút sau một ký ức cũ nổi lên, chẳng hạn hành lang trường cấp hai có bố cục y hệt. Lúc đó bạn thấy rõ "địa chỉ" bị lạc đã được tìm lại.
  • Để ý cảm giác "đoán trước". Nếu bạn nghĩ mình biết câu tiếp theo, hãy chờ xem có đúng không. Đa số trường hợp sẽ thấy cảm giác chắc chắn hơn nhiều so với kết quả thật.
  • Ghi lại cả jamais vu nếu có. Hai hiện tượng đặt cạnh nhau giúp bạn thấy cảm giác quen là một thứ não "tính" ra, không phải thứ có sẵn.
  • Không cần kể với ai như một điềm báo. Nhiều cách giải thích dân gian gắn déjà vu với kiếp trước hay báo mộng; bạn có thể xem đó là nét văn hoá thú vị, còn về khoa học thì chưa có bằng chứng ủng hộ.

Ghi chép kiểu này còn có ích nếu sau này bạn cần kể với bác sĩ: tần suất, hoàn cảnh và cảm giác đi kèm là những thông tin bác sĩ thường hỏi đầu tiên.

Bốn hiểu lầm quen tai về déjà vu

"Déjà vu là nhớ lại kiếp trước." Đây là cách giải thích phổ biến trong nhiều nền văn hoá, kể cả ở Việt Nam, và có sức hấp dẫn riêng vì nó lấp được khoảng trống "quen mà không biết vì sao". Khoa học không có cách nào kiểm chứng ý này, còn các giả thuyết về bố cục quen hay tín hiệu quen bật nhầm thì kiểm tra được trong phòng thí nghiệm. Bạn có thể trân trọng câu chuyện như một nét văn hoá mà không cần xem nó là lời giải.

"Déjà vu là thấy trước tương lai." Như đã nói ở trên, cảm giác đoán trước rất mạnh nhưng khi kiểm tra thì độ đúng không hơn đoán mò bao nhiêu. Nhiều người nhớ những lần "đoán trúng" và quên những lần trật, nên càng tin vào khả năng tiên đoán.

"Bị déjà vu nhiều là não có vấn đề." Với phần lớn người, déjà vu vài lần mỗi năm hay thậm chí mỗi tháng vẫn nằm trong mức thường gặp, nhất là ở tuổi trẻ. Chỉ khi nó dày đặc và đi kèm những dấu hiệu lạ như mục sau mô tả thì mới cần đi khám.

"Déjà vu là ký ức giả." Hai chuyện khác nhau. Ký ức giả là nhớ chắc một sự việc chưa từng xảy ra và tin nó là thật. Người bị déjà vu thì biết rõ cảm giác quen là vô lý, lý trí vẫn tỉnh táo. Chính sự tỉnh táo đó là nét riêng của déjà vu.

Khi nào déjà vu cần được bác sĩ xem

Với đa số người, déjà vu là chuyện vài lần mỗi năm, thoáng qua và vô hại. Tuy vậy, ở một số người, cảm giác déjà vu có thể là phần mở đầu của một cơn động kinh khởi phát ở thuỳ thái dương. Bài viết không chẩn đoán được điều đó, và bạn cũng không nên tự kết luận; việc của bạn chỉ là nhận ra những dấu hiệu nên đi khám.

Nên đi khám chuyên khoa thần kinh khi déjà vu xuất hiện dày, nhiều lần trong một tuần hoặc một ngày; khi nó đi kèm mùi hay vị lạ không có nguồn, cảm giác cồn cào trong bụng dâng lên, sợ hãi vô cớ; khi sau cơn bạn bị lơ mơ, không nhớ mình vừa làm gì, hoặc người bên cạnh thấy bạn nhìn chằm chằm, nhai tóp tép, mân mê tay áo mà không đáp lời. Mang theo sổ ghi chép ở mục trên sẽ giúp buổi khám đỡ mất thời gian.

Nếu ai đó đột ngột lú lẫn, nói khó, méo miệng, yếu hoặc tê nửa người, hay co giật kéo dài, đừng chờ: gọi 115 ngay. Đó là tình huống cấp cứu, không liên quan tới chuyện déjà vu thoáng qua.

Câu hỏi thường gặp

Déjà vu có phải dấu hiệu trí nhớ đang kém đi không?

Không có cơ sở cho điều đó ở người khoẻ mạnh. Ngược lại, déjà vu thường gặp nhiều ở người trẻ và thưa dần theo tuổi, khác với nhiều kiểu quên khác. Nếu bạn lo về trí nhớ, hãy chú ý tới chuyện quên việc hằng ngày ảnh hưởng tới sinh hoạt, đó mới là điều nên kể với bác sĩ.

Có cách nào tự tạo ra déjà vu không?

Trong phòng thí nghiệm, các nhà nghiên cứu tạo được cảm giác giống déjà vu bằng cách cho người tham gia xem những khung cảnh có bố cục tương tự nhau, hoặc dùng kỹ thuật gợi cảm giác quen. Ở nhà thì không có cách đáng tin, và cũng không có lý do để cố tạo ra nó.

Déjà vu có liên quan tới giấc mơ báo trước không?

Một số người cảm thấy cảnh trước mắt giống một giấc mơ đã có. Cách giải thích khoa học thường gặp là giấc mơ cũ chỉ để lại dấu vết rất mờ, và cảm giác quen được gán ngược về giấc mơ. Chưa có bằng chứng rằng giấc mơ thật sự báo trước sự việc.

Trẻ em có bị déjà vu không?

Có trẻ kể lại cảm giác giống déjà vu, nhưng nghiên cứu ở trẻ nhỏ rất hạn chế vì trẻ khó mô tả cảm giác mơ hồ này bằng lời. Nếu trẻ thường xuyên có những cơn ngẩn người, không đáp lời rồi không nhớ gì, hãy đưa trẻ đi khám thay vì nghĩ đó là déjà vu.

Vì sao gặp déjà vu lại thấy bồn chồn khó tả?

Vì não đang nhận hai tín hiệu trái nhau: cảm giác quen rất mạnh và lý trí khẳng định đây là lần đầu. Sự lệch đó gây cảm giác kỳ lạ, đôi khi hơi bất an. Khi hiểu cơ chế, nhiều người thấy nhẹ nhõm hơn và còn thấy khoảnh khắc ấy khá thú vị.

Người mất trí nhớ có bị déjà vu không?

Tài liệu ghi nhận có những trường hợp hiếm gặp, trong đó người bệnh có cảm giác quen liên tục với mọi thứ mới, khác hẳn déjà vu thoáng qua ở người khoẻ. Đây là chuyện của bác sĩ chuyên khoa thăm khám và đánh giá, không nên tự đối chiếu để kết luận.

Cần tư vấn cụ thể cho trường hợp của bạn?

Chúng tôi sẽ liên hệ trong vòng 24 giờ.

Đăng ký tư vấn ngay

Bài viết liên quan

Bạn cần hỗ trợ thêm?

Để lại thông tin, chúng tôi sẽ liên hệ trong 24 giờ.

hoặc
Gọi ngay 0926 138 138