Ký ức giả là một ký ức bạn cảm thấy hoàn toàn thật, có hình ảnh, có cảm xúc, có khi có cả chi tiết nhỏ, nhưng sự việc ấy không xảy ra, hoặc xảy ra rất khác với điều bạn nhớ. Người mang ký ức giả không nói dối; họ thật lòng tin vào điều mình nhớ.
Hiện tượng này không hiếm và không chỉ gặp ở người có vấn đề sức khoẻ. Nó xuất phát từ cách trí nhớ con người vận hành: mỗi lần nhớ là một lần dựng lại, không phải mở một cuộn băng ra xem. Bài này đi qua cơ chế đó, những con đường quen thuộc khiến chuyện kể, ảnh cũ hay trí tưởng tượng hoá thành "ký ức", những điều khoa học đã biết khá chắc, và cách giữ một thái độ hiền hoà với những khoảng mờ trong ký ức của chính mình và người thân.
Trí nhớ không phải cuộn băng ghi hình
Hình ảnh phổ biến về trí nhớ là một kho lưu trữ: sự việc được ghi lại nguyên vẹn, khi cần thì mở ra xem. Gần một thế kỷ nghiên cứu tâm lý cho thấy hình ảnh đó sai ở điểm quan trọng nhất. Từ những năm 1930, nhà tâm lý học người Anh Frederic Bartlett đã cho người tham gia đọc một câu chuyện dân gian lạ rồi kể lại nhiều lần; mỗi lần kể, câu chuyện ngắn đi, những chi tiết khó hiểu bị thay bằng chi tiết quen thuộc với văn hoá của người kể.
Ngày nay các nhà khoa học mô tả trí nhớ là tái tạo: não giữ những mảnh rời như hình ảnh, cảm giác, ý chính, và khi nhớ lại thì ráp các mảnh đó với hiểu biết chung về thế giới để dựng nên câu chuyện. Phần lớn thời gian, cách dựng này cho kết quả đủ đúng để ta sống bình thường. Nhưng chính vì là dựng lại, những mảnh không thuộc về sự việc gốc có thể lọt vào mà ta không nhận ra.
Còn một điểm nữa: mỗi lần nhớ lại, ký ức được "cất lại" một lần. Những gì bạn thêm vào trong lần kể hôm nay có thể trở thành một phần của lần nhớ sau. Một chuyện được kể đi kể lại suốt hai mươi năm vì vậy có thể khác khá xa sự việc ban đầu, dù người kể cảm thấy mình vẫn nhớ y nguyên.
Những con đường khiến ký ức giả thành hình
Chuyện được kể nhiều lần trong nhà. Một đứa trẻ nghe bố mẹ kể mãi chuyện "hồi ba tuổi con lạc ở chợ", lớn lên có thể "nhớ" cảnh đó với hình ảnh cụ thể: sạp vải, tiếng rao, bàn tay người bế lên. Nhiều hình ảnh ấy thực ra được dựng từ lời kể và từ hình dung của chính em về một khu chợ.
Ảnh cũ và đoạn phim gia đình. Ảnh là mảnh ghép mạnh. Xem một tấm ảnh nhiều lần, bạn dễ tưởng mình nhớ khoảnh khắc chụp ảnh, trong khi thật ra bạn nhớ tấm ảnh. Những chi tiết ngoài khung hình mà bạn "nhớ" thêm có khi là phần não tự điền.
Tưởng tượng nhiều lần. Khi bạn hình dung đi hình dung lại một cảnh, cảnh đó trở nên quen thuộc và rõ nét. Về sau, độ rõ nét ấy dễ bị nhầm thành dấu hiệu của ký ức thật. Các nhà nghiên cứu ghi nhận hiện tượng này khá ổn định trong phòng thí nghiệm.
Câu hỏi có gài sẵn ý. Một câu hỏi như "hôm đó trời mưa to lắm phải không" có thể khiến người trả lời "nhớ" ra cơn mưa. Cách đặt câu hỏi có sức uốn nắn ký ức hơn nhiều người nghĩ.
Kiến thức chung lấp chỗ trống. Bạn nhớ mình dự một đám cưới ở quê nhưng không nhớ chi tiết. Não lấy hình mẫu chung của đám cưới quê, rạp bạt, mâm cỗ, tiếng loa, để điền vào. Kết quả là một ký ức đầy đủ, hợp lý, mà một phần không phải của đám cưới ấy.
Các nghiên cứu nói gì, và họ làm cẩn trọng ra sao
Nhà tâm lý học Elizabeth Loftus và cộng sự là những người nổi tiếng nhất trong lĩnh vực này. Trong một hướng nghiên cứu được nhắc tới rất nhiều, người tham gia được cho xem vài mẩu chuyện thời thơ ấu do người thân cung cấp, xen vào đó một chuyện dựng sẵn nhưng có vẻ hợp lý, như chuyện bị lạc ở trung tâm mua sắm khi còn nhỏ. Sau vài buổi được hỏi lại, một phần người tham gia bắt đầu kể ra chi tiết về sự việc chưa từng có ấy.
Điều cần nói rõ là không phải ai cũng hình thành ký ức giả; trong những nghiên cứu như vậy, phần lớn người tham gia không "nhớ" ra chuyện dựng sẵn. Tỉ lệ khác nhau tuỳ cách làm, và giới khoa học vẫn tranh luận về việc thế nào mới gọi là một ký ức giả đầy đủ, thế nào chỉ là chấp nhận rằng chuyện có thể đã xảy ra. Các nghiên cứu này cũng được làm với quy trình đạo đức chặt chẽ: chọn chuyện nhẹ nhàng, có người thân đồng ý, và giải thích đầy đủ cho người tham gia khi kết thúc.
Thông điệp chắc chắn nhất rút ra từ cả hướng nghiên cứu là: cảm giác chắc chắn và độ chi tiết không bảo đảm ký ức là đúng. Một ký ức có thể rất sống động mà vẫn sai, và một ký ức mờ nhạt vẫn có thể đúng.
Vì sao não chọn cách dựng lại thay vì ghi nguyên
Nghe tới đây, nhiều người hỏi: sao bộ não không lưu nguyên mọi thứ cho chắc? Các nhà khoa học đưa ra vài lý do hợp lý, đều mang tính giải thích hơn là đã chứng minh. Lý do đầu tiên là tiết kiệm. Mỗi ngày bạn tiếp nhận một lượng hình ảnh, âm thanh, cảm giác khổng lồ; giữ ý chính và vài mảnh nổi bật rẻ hơn rất nhiều so với giữ tất cả.
Lý do thứ hai là sự khái quát. Một người từng bị chó cắn ở một con hẻm không cần nhớ đúng màu lông con chó; điều có ích là bài học chung về những con chó lạ không xích. Trí nhớ ưu tiên ý nghĩa hơn chi tiết, và chính sự ưu tiên này mở đường cho chi tiết bị thay thế.
Lý do thứ ba thú vị nhất: một số nhà nghiên cứu cho rằng con người dùng cùng một bộ máy để nhớ quá khứ và để hình dung tương lai. Khi bạn tưởng tượng buổi phỏng vấn ngày mai, não lấy mảnh từ các lần phỏng vấn trước, phòng họp đã từng ngồi, khuôn mặt từng gặp để ráp thành cảnh mới. Bộ máy linh hoạt như vậy rất có ích cho việc lên kế hoạch, nhưng cái giá phải trả là đôi khi những cảnh ráp ra bị nhận nhầm là đã xảy ra. Theo cách nhìn này, ký ức giả là mặt trái của một năng lực đáng quý chứ không phải một lỗi thiết kế.
Ký ức giả khác với nói dối và quên thế nào
Ba khái niệm này hay bị trộn lẫn khi người trong nhà tranh luận "hồi đó có chuyện này hay không". Phân biệt rõ giúp cuộc nói chuyện bớt căng.
| Ký ức giả | Quên | Nói dối | |
|---|---|---|---|
| Người đó tin điều mình nói là thật | Có, thật lòng tin | Biết là mình không nhớ | Không, biết là sai |
| Có hình ảnh, chi tiết | Thường có, đôi khi rất rõ | Không, chỉ có khoảng trống | Có, nhưng là bịa có chủ đích |
| Có ý định lừa ai | Không | Không | Có |
| Cách nói chuyện phù hợp | Tò mò cùng nhau, đối chiếu nhẹ nhàng | Gợi lại bằng bối cảnh, ảnh, chuyện kể | Là chuyện về lòng tin, không phải trí nhớ |
Trong gia đình, khi hai người nhớ một chuyện cũ khác nhau, khả năng cao là cả hai đều thật lòng và cả hai đều đã dựng lại ký ức theo cách riêng. Kết luận "ai đó nói dối" trong hoàn cảnh này thường oan.
Tự để ý ký ức giả ở chính mình
Bạn không cần, và cũng không nên, đi soi từng ký ức của mình. Nhưng vài quan sát nhỏ giúp bạn thấy trí nhớ dựng lại như thế nào:
- Chọn một chuyện thời nhỏ mà cả nhà hay kể. Tự hỏi: mình nhớ cảnh đó, hay nhớ lời kể về cảnh đó? Có hình ảnh nào trong ký ức mà góc nhìn là từ bên ngoài, như thấy chính mình đứng trong khung hình? Góc nhìn kiểu đó gợi ý ký ức đã được dựng lại nhiều.
- Với một chuyến đi cũ có ảnh, thử ghi ra những gì bạn nhớ trước, rồi mới mở ảnh. So xem bao nhiêu chi tiết bạn "nhớ" thật ra nằm ngay trong ảnh, và chi tiết nào lệch khỏi ảnh.
- Khi kể một chuyện cũ cho bạn bè, để ý xem mình có thêm thắt cho hấp dẫn không. Lần kể sau, chi tiết thêm thắt ấy có còn cảm giác là thêm thắt không?
- Nếu có nhật ký hay thư cũ, đọc lại một sự kiện bạn tưởng nhớ rõ. Nhiều người ngạc nhiên vì ký ức hiện tại khác điều chính mình viết lúc ấy.
Những quan sát này không nhằm làm bạn nghi ngờ mọi thứ. Chúng giúp bạn khiêm tốn hơn một chút với độ chắc chắn của ký ức, nhất là khi đang tranh luận với người thân về chuyện xưa.
Sống hiền hoà với những khoảng mờ trong ký ức
Biết rằng trí nhớ là tái tạo không có nghĩa là ký ức vô giá trị. Phần lớn ký ức về những điều lớn, ai là người thân, mình lớn lên ở đâu, những mốc quan trọng của đời mình, nhìn chung đáng tin. Sai lệch thường nằm ở chi tiết, thứ tự, thời điểm. Câu chuyện gia đình dù có thêm bớt qua từng lần kể vẫn là sợi dây gắn kết, và ý nghĩa của nó không nằm ở chỗ đúng từng chi tiết.
Có một vùng cần thận trọng hơn: những ký ức đau buồn, nhất là ký ức về tổn thương thời nhỏ. Đây là chủ đề nhạy cảm, khoa học vẫn đang tranh luận nhiều, và không nên tự tìm cách "đào lại" ký ức bằng tưởng tượng, gợi ý hay những phương pháp chưa được kiểm chứng. Nếu một ký ức cũ đang làm bạn đau khổ, dù rõ hay mờ, người phù hợp để cùng bạn đi qua là chuyên gia tâm lý hoặc bác sĩ, những người được đào tạo để lắng nghe mà không gợi ý thêm.
Ngoài ra, nếu bạn thấy người thân lớn tuổi bắt đầu kể những chuyện không có thật một cách thường xuyên, lẫn lộn chuyện cũ với hiện tại, hay quên nhiều việc mới xảy ra, hãy đưa họ đi khám. Đó là chuyện cần bác sĩ đánh giá, không phải chuyện để cãi cho ra lẽ.
Câu hỏi thường gặp
Người có trí nhớ tốt có bị ký ức giả không?
Có. Các nghiên cứu ghi nhận cả những người có trí nhớ xuất sắc vẫn có thể hình thành ký ức sai về chi tiết, vì cơ chế dựng lại là chung cho mọi người. Trí nhớ tốt giúp nhớ nhiều hơn, không giúp miễn nhiễm với việc dựng lại sai.
Có cách nào phân biệt chắc chắn ký ức thật và ký ức giả không?
Chỉ bằng cảm giác thì không. Độ rõ nét, cảm xúc và sự tự tin đều có thể giống hệt nhau. Cách duy nhất đáng tin là đối chiếu với nguồn độc lập như nhật ký viết lúc đó, ảnh có ngày, giấy tờ, hay nhiều người cùng chứng kiến kể độc lập.
Trẻ nhỏ có dễ hình thành ký ức giả hơn người lớn không?
Trẻ nhỏ thường dễ bị ảnh hưởng bởi câu hỏi gợi ý và lời kể của người lớn hơn. Vì vậy khi hỏi trẻ về một chuyện đã xảy ra, người lớn nên hỏi mở, không gài sẵn câu trả lời, và không lặp đi lặp lại cùng một câu hỏi để ép trẻ nói.
Ký ức giả có giống hiệu ứng Mandela không?
Hai chuyện có họ hàng nhưng khác nhau. Ký ức giả thường là chuyện của một người về một sự việc riêng. Hiệu ứng Mandela là khi rất nhiều người cùng nhớ nhầm một chi tiết giống nhau về một thứ ai cũng biết, như một câu thoại hay một hình ảnh nổi tiếng.
Ghi nhật ký có giúp chống ký ức giả không?
Nhật ký viết ngay lúc sự việc xảy ra là một nguồn đối chiếu tốt về sau. Nó không ngăn được việc trí nhớ dựng lại, nhưng cho bạn một bản ghi ít bị chỉnh sửa hơn để so. Nhiều người đọc lại nhật ký cũ mới biết mình đã nhớ khác đi.
Có nên nói với ông bà rằng chuyện ông bà kể không đúng?
Thường là không cần, nhất là khi sai lệch chỉ ở chi tiết. Lắng nghe và hỏi thêm với sự tò mò giữ được không khí ấm áp. Chỉ khi sai lệch ảnh hưởng tới quyết định quan trọng hoặc ông bà kể sai nhiều chuyện mới xảy ra thì mới cần nói chuyện nghiêm túc, kèm việc đưa đi khám.