Nhiều nghiên cứu so sánh cho thấy, với văn bản thông tin, người đọc trên giấy có xu hướng hiểu và nhớ tốt hơn một chút so với đọc trên màn hình, nhất là khi phải đọc nhanh. Khác biệt này nhỏ, không xuất hiện ở mọi loại văn bản, và phụ thuộc nhiều vào thói quen đọc hơn là bản thân màn hình. Với truyện, tiểu thuyết, khác biệt thường không rõ.
Mục từ này giải thích những gì các tổng hợp nghiên cứu đã ghi nhận, các giả thuyết vì sao giấy có lợi thế, vai trò của việc cuộn trang và thói quen đọc lướt, và gợi ý cách đọc trên màn hình mà vẫn giữ được nội dung. Cuối bài có một thử thách nhỏ để mỗi người tự so sánh cách mình đọc.
Các tổng hợp nghiên cứu nói gì
Từ cuối những năm 2010, đã có một số bài tổng hợp gom kết quả của hàng chục nghiên cứu so sánh đọc trên giấy và đọc trên màn hình. Xu hướng chung được nhắc nhiều là: với văn bản mang tính thông tin, giải thích, người đọc trên giấy làm bài kiểm tra hiểu tốt hơn một chút. Mức chênh được mô tả là nhỏ, nhưng khá nhất quán.
Một vài điểm được các tổng hợp lưu ý thêm. Khi người đọc bị giới hạn thời gian, lợi thế của giấy rõ hơn; khi được đọc thoải mái, khác biệt giảm. Với truyện kể, khác biệt thường không đáng kể. Một tổng hợp còn gợi ý khoảng cách không thu hẹp theo thời gian dù người trẻ ngày càng quen màn hình, điều trái với kỳ vọng rằng quen dần thì sẽ hết khác biệt. Những nhận định này cần đọc thận trọng vì các nghiên cứu dùng thiết bị, đối tượng và bài kiểm tra rất khác nhau.
Điều quan trọng là các nghiên cứu này đo khả năng hiểu và nhớ nội dung ngay sau khi đọc, trong điều kiện thí nghiệm. Chúng không nói rằng đọc màn hình làm hại não, cũng không nói rằng ai đọc trên điện thoại thì sẽ học kém. Chúng chỉ cho thấy cùng một văn bản, khi đổi phương tiện, kết quả có thể khác đi một chút.
Vì sao giấy có thể giúp nhớ hơn
Vị trí của chữ trên trang. Khi đọc sách giấy, bạn biết một ý nằm ở nửa trên trang trái, gần đầu chương. Nhiều người nhớ lại nội dung nhờ "thấy" vị trí ấy. Văn bản cuộn liên tục trên màn hình không có những điểm tựa không gian rõ như vậy.
Cảm giác về độ dài. Cầm cuốn sách, bạn cảm nhận được mình đã đọc bao nhiêu, còn bao nhiêu. Cảm giác tiến độ ấy giúp sắp xếp nội dung trong đầu theo trình tự đầu, giữa, cuối.
Thói quen đọc trên màn hình. Một giả thuyết được nhiều người ủng hộ cho rằng chúng ta đã quen dùng màn hình cho những thứ đọc nhanh: tin nhắn, bài đăng, tin vắn. Thói quen ấy theo sang cả khi đọc văn bản dài, khiến ta đọc lướt và nông hơn mà không nhận ra.
Tự đánh giá quá cao. Một số nghiên cứu ghi nhận người đọc trên màn hình có xu hướng tin rằng mình đã hiểu nhiều hơn mức thực tế. Khi tưởng mình đã hiểu, người ta ít đọc lại, ít dừng lại suy nghĩ.
Ít bị kéo đi nơi khác. Trang giấy không có thông báo bật lên, không có đường dẫn mời bấm sang bài khác. Mỗi lần bị ngắt quãng, mạch hiểu phải dựng lại từ đầu.
Cuộn trang và đọc lướt: hai thói quen đáng để ý
Cuộn trang là đặc điểm riêng của đọc trên màn hình mà giấy không có. Một số nghiên cứu gợi ý việc cuộn liên tục làm người đọc khó giữ vị trí, khó quay lại tìm một ý đã đọc, và khó hình dung cấu trúc toàn bài. Đọc theo từng trang trên màn hình, giống lật sách, có thể đỡ hơn, dù bằng chứng còn chưa nhiều.
Đọc lướt thì không phải lúc nào cũng xấu. Với tin tức, thông báo, tìm một chi tiết trong tài liệu, đọc lướt là kỹ năng cần thiết. Vấn đề chỉ nảy sinh khi thói quen lướt theo sang những văn bản cần đọc kỹ: hợp đồng, hướng dẫn dùng thuốc, bài học, một bài phân tích dài. Mắt di chuyển theo hình chữ F, bắt những dòng đầu, những chữ in đậm, rồi trượt xuống. Đọc xong, người ta có cảm giác đã nắm được ý, nhưng khi được hỏi lại thì không kể được gì cụ thể.
Hai thói quen này cộng lại giải thích một phần lý do nhiều người thấy đọc trên màn hình "trôi" mà không đọng. Tin tốt là cả hai đều là thói quen, không phải giới hạn của não, nên có thể điều chỉnh khi cần.
Chọn giấy hay màn hình cho từng việc đọc
Bảng dưới gợi ý theo loại văn bản và mục đích đọc, dựa trên xu hướng nghiên cứu và kinh nghiệm chung. Mỗi người có thể điều chỉnh theo thói quen và điều kiện của mình.
| Việc đọc | Gợi ý | Lý do |
|---|---|---|
| Tài liệu cần hiểu sâu, cần nhớ lâu | Ưu tiên giấy hoặc in ra | Giữ được vị trí, ít bị kéo đi nơi khác |
| Hợp đồng, giấy tờ quan trọng | Đọc chậm, nên in ra nếu dài | Dễ bỏ sót chi tiết khi lướt trên màn hình |
| Truyện, tiểu thuyết đọc giải trí | Tuỳ sở thích | Khác biệt về nhớ thường không rõ |
| Tin tức, bài ngắn | Màn hình là đủ | Không cần nhớ lâu, cần cập nhật nhanh |
| Tra cứu một thông tin cụ thể | Màn hình tiện hơn | Tìm kiếm nhanh, không cần đọc hết |
| Đọc trên máy đọc sách chuyên dụng | Gần với đọc giấy hơn điện thoại | Ít thông báo, có thể đọc theo trang |
Với máy đọc sách chuyên dụng dùng màn hình mực điện tử, cảm giác đọc gần giấy hơn, nhưng nghiên cứu so sánh trực tiếp còn ít. Điều quan trọng hơn thiết bị vẫn là bạn đọc với tâm thế nào: đọc để hiểu hay đọc cho xong.
Đọc trên màn hình mà vẫn nhớ
Không phải lúc nào cũng có giấy, và nhiều tài liệu chỉ có bản số. Vài cách dưới đây giúp giảm phần thiệt khi phải đọc trên màn hình.
- Tắt thông báo trong lúc đọc, hoặc đặt máy ở chế độ không làm phiền cho một khoảng thời gian.
- Chọn chế độ hiển thị theo trang nếu ứng dụng đọc cho phép, thay vì cuộn liên tục.
- Dừng lại sau mỗi phần, nhìn ra chỗ khác và tự nói lại ý chính trong một hai câu.
- Đọc chậm lại có chủ đích với tài liệu quan trọng, nhắc mình rằng đây không phải tin vắn.
- Ghi chú bằng tay ra giấy vài ý chính trong lúc đọc màn hình, kết hợp ưu điểm của cả hai.
- Đọc trên màn hình lớn như máy tính thay vì điện thoại khi văn bản dài, để thấy được nhiều ngữ cảnh hơn.
Cách thứ ba thường hiệu quả nhất và không tốn gì: chỉ cần vài giây tự nhắc lại sau mỗi phần đọc đã đủ biến việc đọc thụ động thành đọc chủ động. Cách này đúng với cả đọc giấy, nhưng trên màn hình nó càng cần vì thói quen lướt mạnh hơn.
Tự để ý: mình đang đọc trên màn hình theo kiểu nào
Trước khi đổi cách đọc, nên nhìn lại thói quen hiện tại. Vài câu hỏi dưới đây giúp bạn nhận ra mình đang đọc sâu hay đang lướt, mà không cần bài kiểm tra nào.
- Bài dài gần nhất bạn đọc trên điện thoại, bạn có đọc hết không, hay kéo xuống cuối để xem kết luận?
- Trong lúc đọc, bạn chuyển sang ứng dụng khác bao nhiêu lần?
- Đọc xong, bạn có kể lại được cho người khác ba ý chính không?
- Bạn có thấy mình đọc sách giấy chậm hơn trước, hay khó ngồi yên với một cuốn sách lâu như xưa không?
- Với tài liệu quan trọng như hợp đồng, hướng dẫn dùng thuốc, bạn có đọc kỹ hơn những bài đăng thường ngày không?
Nhiều người nhận ra mình đọc tài liệu quan trọng bằng đúng tốc độ và cách đọc dành cho tin vắn. Đó chính là chỗ đáng sửa nhất, vì những văn bản ấy thường là thứ thiệt hại nhiều nhất khi đọc sót.
Nếu bạn thấy khó ngồi đọc lâu như trước, đó thường là chuyện thói quen chứ không phải dấu hiệu bệnh. Tập lại dần, mỗi ngày mười lăm phút đọc một cuốn sách giấy không có điện thoại bên cạnh, nhiều người thấy khả năng đọc sâu quay lại sau vài tuần.
Thử thách tự so sánh: một bài, hai cách đọc
Bạn có thể tự kiểm xem mình đọc trên giấy và trên màn hình khác nhau thế nào. Thử thách làm một mình hoặc cả nhà, không chấm điểm, chỉ để tự quan sát.
- Chọn hai bài viết có độ dài và độ khó tương đương, cùng một chủ đề bạn quan tâm.
- In một bài ra giấy, giữ bài còn lại trên điện thoại hoặc máy tính.
- Đọc bài giấy trong mười phút, cất đi, viết ra năm ý chính bạn nhớ được.
- Hôm sau, đọc bài trên màn hình cũng trong mười phút, cất máy, viết năm ý chính.
- So sánh hai tờ ghi: bài nào bạn nhớ nhiều hơn, ý nào rõ hơn, cảm giác lúc đọc khác nhau ra sao.
Đổi thứ tự ở lần sau — màn hình trước, giấy sau — để công bằng hơn. Cả nhà cùng làm sẽ thấy mỗi người một khác: có người đọc màn hình không thua gì giấy, có người chênh rõ. Không ai đúng, ai sai; điều thu được là hiểu cách đọc nào hợp với mình cho loại tài liệu nào.
Nếu muốn thử thêm một vòng, lần thứ ba hãy đọc trên màn hình nhưng áp dụng các cách đã nêu ở trên: tắt thông báo, đọc theo trang, dừng lại tự nhắc ý sau mỗi phần. So tờ ghi lần này với hai lần trước, bạn sẽ thấy phần chênh lệch có còn hay không, và thói quen đọc quan trọng đến mức nào so với bản thân màn hình.
Câu hỏi thường gặp
Trẻ em đọc sách trên máy tính bảng có kém hơn đọc sách giấy không?
Một số nghiên cứu ở trẻ nhỏ gợi ý rằng sách số có nhiều hiệu ứng động có thể làm trẻ phân tán, nhớ cốt truyện kém hơn. Với trẻ, đọc sách giấy cùng người lớn, có trò chuyện, vẫn được nhiều chuyên gia khuyến khích.
Đọc trên màn hình có làm hại mắt và làm giảm trí nhớ không?
Nhìn màn hình lâu có thể làm mỏi mắt, nhưng đó là chuyện khác với trí nhớ. Chưa có bằng chứng cho thấy đọc màn hình làm hại khả năng ghi nhớ nói chung. Khác biệt được ghi nhận chỉ ở mức hiểu một văn bản cụ thể.
Sách nói có giúp nhớ như đọc không?
Nghe và đọc có những điểm mạnh khác nhau, và kết quả nghiên cứu còn khác nhau tuỳ loại nội dung. Nghe dễ trôi khi đang làm việc khác. Nếu muốn nhớ, nên nghe khi có thể tập trung và dừng lại tự nhắc ý chính.
Có nên in hết tài liệu ra để đọc cho nhớ?
Không cần in hết. Chỉ nên in những tài liệu dài, quan trọng, cần hiểu sâu hoặc cần ghi chú nhiều. Phần lớn thông tin ngắn, đọc một lần cho biết thì màn hình là đủ.
Vì sao đọc trên điện thoại hay quên mình đã đọc đến đâu?
Văn bản cuộn liên tục thiếu những dấu mốc như số trang, vị trí trên trang, độ dày đã lật qua. Không có dấu mốc, trí nhớ khó định vị. Đánh dấu chỗ đang đọc hoặc chia bài thành từng đoạn sẽ dễ theo dõi hơn.
Người lớn tuổi nên đọc giấy hay đọc trên màn hình?
Tuỳ thói quen và thị lực. Màn hình cho phép phóng to chữ, rất tiện cho mắt kém. Nếu thấy thoải mái và hiểu tốt thì cứ đọc trên màn hình; nếu thấy trôi, khó nhớ, có thể in những bài quan trọng.