SieuDinh.comSiêu Đỉnh
Truyền khẩu và thuộc lòng

Đồng dao: trẻ con thuộc lòng bằng nhịp bốn chữ, vỗ tay và những tiếng vô nghĩa

Đồng dao được trẻ con truyền cho nhau qua nhiều đời nhờ nhịp bốn chữ, động tác đi kèm, tiếng vô nghĩa dễ đọc và vì trẻ dạy trẻ. Góc trí nhớ của lời ca tuổi thơ.

Group of small children sitting in a circle on a brick courtyard in a Hung Yen village, hands stacked in the middle while chanting, seen from above and behind, bright afternoon

Trẻ con thuộc đồng dao gần như không cần ai dạy vì đồng dao được làm ra đúng theo cách trí nhớ trẻ nhỏ thích: câu bốn chữ đều nhịp, vỗ tay hay động tác đi kèm từng chữ, tiếng vô nghĩa vui tai, và được đọc cùng bạn bè hết lần này đến lần khác. Nhiều bài đi qua hàng trăm năm chủ yếu bằng con đường trẻ dạy trẻ.

Người lớn đọc lại đồng dao thường bật cười vì không hiểu nhiều câu nghĩa là gì, vậy mà vẫn thuộc. Bài này giải thích điều kỳ lạ đó dưới góc trí nhớ: vì sao lời có thể vô nghĩa mà vẫn bền, vì sao động tác lại giúp nhớ, và đồng dao đang sống thế nào trong sân chơi ngày nay.

Lời đồng dao trích trong bài theo bản phổ biến; mỗi vùng, mỗi xóm có thể đọc khác vài chữ, và điều đó hoàn toàn bình thường với một thể loại sống bằng miệng trẻ con. Bài chỉ trích vài câu đầu quen thuộc, phần sau mỗi nơi một kiểu.

Đồng dao là gì và khác ca dao ở đâu

Đồng dao là lời ca của trẻ con, thường đọc theo nhịp khi chơi đùa tập thể: chơi chi chi chành chành, kéo cưa lừa xẻ, dung dăng dung dẻ, nu na nu nống. Khác với ca dao vốn là lời người lớn gửi gắm tình cảm, đồng dao ít khi mang một thông điệp rõ ràng. Nhiều câu là chuỗi hình ảnh nối nhau bằng vần, có khi chẳng liên quan gì tới nhau về nghĩa.

Ví dụ: "Dung dăng dung dẻ / Dắt trẻ đi chơi / Đến cửa nhà trời / Lạy cậu lạy mợ..." Mỗi câu bốn chữ, chữ cuối câu này vần với một chữ trong câu sau, kéo bài đi tiếp. Trẻ đọc khi nắm tay nhau đi thành hàng, đung đưa tay theo nhịp. Lời có hình ảnh vui, nhưng thứ thật sự giữ bài là nhịp và động tác.

Đồng dao còn có chức năng riêng mà ca dao không có: nó tổ chức cuộc chơi. Đọc hết bài thì đến lượt ai, chữ cuối rơi vào tay ai thì người ấy bị "bắt", đếm theo đồng dao để chia phe. Vì có việc cần làm, lời phải được đọc đúng nhịp, đủ chữ; sai là cả nhóm phản đối ngay.

Nhịp bốn chữ và động tác: hai cái khung giữ lời

Nhịp bốn chữ khớp với nhịp vỗ tay. Câu bốn chữ được đọc thành hai cặp đều đặn, rất hợp với vỗ tay, gõ nhịp, đung đưa. Mỗi chữ có một ô thời gian rõ ràng, nên trẻ biết ngay khi đọc thiếu hay thừa.

Mỗi chữ gắn với một cử động. Trong chi chi chành chành, một đứa xoè bàn tay, các bạn đặt ngón tay vào lòng bàn tay ấy; đến chữ cuối, bàn tay nắm lại, ai rút tay chậm thì bị bắt. Lời bài là đồng hồ đếm ngược cho cử động. Trí nhớ về lời và trí nhớ về cơ thể đan vào nhau.

Đi theo cả nhóm. Đồng dao hiếm khi đọc một mình. Cả nhóm đọc đồng thanh, đứa quên chữ được kéo theo, đứa mới đến nghe vài lượt là theo được. Đây là kiểu học như tụng đồng thanh ở người lớn.

Lặp lại hàng chục lượt trong một buổi. Một buổi chiều chơi chi chi chành chành có thể đọc bài ấy hàng chục lần liền, mỗi lượt vài giây. Ít bài thơ nào trong lớp học được ôn dày như vậy. Số lần lặp lớn trong thời gian ngắn giúp trẻ thuộc gần như ngay trong buổi đầu, và những buổi chơi sau giữ cho bài không phai.

Có hồi hộp ở chữ cuối. Nhiều bài đồng dao dẫn tới một khoảnh khắc quyết định: chữ cuối rơi vào ai, tay ai bị nắm. Sự hồi hộp làm trẻ chú ý từng chữ, và chú ý là bước đầu tiên của nhớ.

Vì sao lời vô nghĩa vẫn thuộc được

Thử đọc: "Chi chi chành chành / Cái đanh thổi lửa / Con ngựa chết trương / Ba vương ngũ đế..." Đứa trẻ nào hiểu "ba vương ngũ đế" là gì? Gần như không đứa nào. Người lớn cũng phải tra mới biết. Vậy mà câu ấy được thuộc qua nhiều thế hệ.

Lý do là với đồng dao, âm quan trọng hơn nghĩa. Trẻ nhỏ ở tuổi đọc đồng dao đang rất nhạy với âm thanh: vần, tiếng lặp, âm láy như "chi chi chành chành", "dung dăng dung dẻ". Những âm như vậy vui tai, dễ bắt chước, và được nhớ như một giai điệu hơn là như một câu có nghĩa. Thậm chí chữ vô nghĩa còn có lợi: nó không lẫn với cách nói đời thường, nên nghe là biết ngay đang ở trong bài đồng dao.

Có một hệ quả thú vị: vì nhớ theo âm, đồng dao dễ biến đổi ở những chữ lạ. Chữ nào trẻ không hiểu dễ bị đọc chệch thành chữ gần âm mà trẻ biết. Qua nhiều thế hệ, những chữ cổ có thể bị mài thành chữ mới, đôi khi vô nghĩa hơn cả bản trước. Nhiều nhà nghiên cứu văn hoá dân gian cho rằng một số câu đồng dao "khó hiểu" ngày nay vốn có nghĩa rõ ở thời của nó.

Đồng dao để chọn người: khi độ dài bài phải giữ cho đúng

Một nhóm đồng dao quan trọng là bài dùng để chọn người: cả nhóm đứng thành vòng, một đứa đọc bài và chỉ lần lượt từng bạn theo mỗi chữ hoặc mỗi nhịp, chữ cuối rơi vào ai thì người ấy làm "người đi bắt" hay ra khỏi vòng. Trẻ em ở nhiều nước đều có những bài như vậy, và người Việt cũng thế.

Với loại bài này, trí nhớ chịu một sức ép rất đặc biệt: số nhịp phải giữ nguyên, vì đổi số nhịp là đổi người bị chọn. Đứa nào đọc thêm hay bớt một chữ sẽ bị cả nhóm phản đối là "ăn gian". Nhờ đó độ dài bài được giữ rất chặt qua các lượt chơi, dù chữ nghĩa bên trong có thể lệch đi.

Trẻ lớn hơn một chút thường phát hiện ra rằng chỉ cần biết đứng ở đâu, bắt đầu từ ai, là đoán trước được ai bị chọn. Đây là lúc đồng dao chuyển từ việc nhớ sang việc tính, và cũng là lúc nhiều nhóm thêm luật mới, chẳng hạn đọc thêm một câu đuôi tuỳ ý để khó đoán hơn. Những câu đuôi ấy có khi được giữ lại và thành một dị bản mới của bài. Trí nhớ, luật chơi và sự sáng tạo của trẻ cứ thế đan vào nhau.

Trẻ dạy trẻ: một đường truyền riêng của trí nhớ

Đồng dao đặc biệt ở chỗ nó đi qua các thế hệ chủ yếu không qua người lớn mà qua trẻ lớn hơn dạy trẻ nhỏ hơn. Hai nhà nghiên cứu người Anh Iona và Peter Opie, trong cuốn The Lore and Language of Schoolchildren (1959), đã ghi nhận hiện tượng này ở trẻ em nước Anh; quan sát về sân chơi Việt Nam cho thấy hình dạng tương tự. Bảng dưới so sánh hai đường truyền.

Khía cạnhNgười lớn dạy trẻ (hát ru, ca dao)Trẻ dạy trẻ (đồng dao)
Nơi diễn raTrong nhà, bên nôi, bên mâm cơmSân đình, sân trường, đầu ngõ
Người dạyÔng bà, cha mẹAnh chị lớn hơn vài tuổi, bạn cùng xóm
Vì sao họcĐược hát cho ngheMuốn được tham gia cuộc chơi
Ai sửa lỗiNgười lớnCả nhóm, ngay lập tức
Tốc độ thay đổiChậmCó thể nhanh ở chữ lạ, chậm ở nhịp
Người lớn có biết khôngBiết rõNhiều khi đã quên, chỉ nhớ lại khi nghe trẻ đọc

Động lực "muốn được chơi cùng" là chiếc máy học cực mạnh. Đứa trẻ mới đến không thuộc bài thì không vào được vòng, nên nó nghe rất chăm và thuộc rất nhanh. Không ai giao bài, không ai kiểm tra, nhưng ai cũng thuộc.

Dòng cuối giải thích một cảm giác quen: người lớn đứng nhìn trẻ con đọc đồng dao bỗng nhớ ra cả bài mình tưởng đã quên mấy chục năm. Bài vẫn ở đó, chỉ cần nhịp quen làm mồi.

Đồng dao trong sân chơi ngày nay

Ở nhiều thành phố, trẻ có ít sân chung hơn, ít thời gian tự do chơi theo nhóm lớn tuổi khác nhau hơn. Đường truyền trẻ dạy trẻ vì vậy yếu đi ở nhiều nơi. Đồng dao ngày nay nhiều khi đến với trẻ qua lớp mầm non, qua sách, qua băng hình, tức là qua người lớn — đường truyền giống như ca dao.

Cách đến khác thì cách nhớ cũng khác. Khi học trong lớp, trẻ thường đọc một bản đã được chuẩn hoá, ít biến thể vùng miền. Lời ổn định hơn, nhưng mất đi phần "của riêng xóm mình". Khi đồng dao đi kèm cuộc chơi thật ngoài sân, trẻ nhớ nó như một phần của cơ thể và tình bạn; khi chỉ được đọc trong lớp, nó gần với một bài học thuộc hơn.

Tin tốt là đồng dao rất dễ hồi sinh. Chỉ cần một người lớn dạy vài đứa trẻ cùng một cách chơi đi kèm, vòng trẻ dạy trẻ có thể tự chạy lại. Nhiều trường mầm non và nhiều gia đình đã làm như vậy, và trẻ thường thuộc nhanh đến mức chính người lớn bất ngờ.

Thử thách cho ông bà và cháu: một bài đồng dao, ba thế hệ

Đây là một hoạt động nhỏ để cả nhà cùng trải nghiệm trí nhớ đồng dao, không có ai hơn ai, chỉ có nhịp và tiếng cười:

  1. Hỏi ông bà hồi nhỏ hay đọc bài đồng dao nào khi chơi. Để ông bà đọc theo nhịp và chỉ luôn động tác đi kèm.
  2. Cha mẹ thử nhớ phiên bản mình từng đọc. Để ý chỗ khác nhau giữa hai thế hệ.
  3. Dạy trẻ cả lời lẫn động tác cùng lúc, không tách riêng phần lời.
  4. Chơi vài lượt cho tới khi trẻ đọc theo được. Để trẻ tự sửa nhau, người lớn chỉ nhắc khi cần.
  5. Hôm sau, nhờ trẻ dạy lại cho một người khác trong nhà hoặc một bạn nhỏ hàng xóm.

Bước cuối là bước quan trọng nhất: khi trẻ trở thành người dạy, vòng truyền khẩu được nối lại. Trẻ không cần biết từng chữ nghĩa là gì; trí nhớ đồng dao vốn chưa bao giờ cần điều đó.

Câu hỏi thường gặp

Đồng dao khác ca dao thế nào?

Ca dao thường là lời người lớn bày tỏ tình cảm, kinh nghiệm, có ý nghĩa rõ. Đồng dao là lời của trẻ con, thường gắn với cuộc chơi tập thể, câu ngắn bốn chữ, nhiều âm láy và hình ảnh nối nhau theo vần, có khi không mang thông điệp nào cụ thể.

Vì sao trẻ thuộc đồng dao nhanh hơn thuộc thơ trong sách?

Đồng dao có nhịp đều, câu ngắn, âm vui tai, đi kèm động tác và được đọc đồng thanh với bạn bè nhiều lần. Trẻ học vì muốn được tham gia cuộc chơi, không phải vì được giao bài, nên chú ý và lặp lại rất tự nhiên.

Những câu khó hiểu như "ba vương ngũ đế" có nghĩa không?

Nhiều câu đồng dao có thể từng có nghĩa ở thời của nó, rồi qua nhiều đời truyền miệng bị đọc chệch hoặc mất bối cảnh. Một số câu được giải thích trong sách nghiên cứu văn hoá dân gian, một số vẫn còn nhiều cách hiểu. Trẻ thuộc được mà không cần hiểu.

Động tác đi kèm có thật sự giúp nhớ lời không?

Có cơ sở để tin như vậy. Khi lời gắn với cử động theo từng chữ, trẻ có thêm một đường để nhớ, và cử động giữ nhịp cho lời. Nhiều người lớn chỉ đọc lại được đồng dao khi tay làm theo động tác cũ.

Trẻ ngày nay có còn đọc đồng dao không?

Vẫn còn, nhưng nhiều khi qua lớp mầm non, sách và băng hình hơn là qua sân chơi chung với trẻ lớn hơn. Lời vì thế ổn định hơn nhưng ít biến thể vùng miền. Đồng dao rất dễ hồi sinh khi người lớn dạy kèm cách chơi và để trẻ dạy lại cho nhau.

Có nên dùng đồng dao để kiểm tra trí nhớ của trẻ không?

Không nên biến đồng dao thành bài kiểm tra hay so sánh trẻ này với trẻ khác. Đồng dao có giá trị nhất khi là niềm vui chung. Nếu muốn, chỉ cần để ý trẻ nhớ thêm được gì so với chính trẻ tuần trước, và khen sự tham gia hơn là độ chính xác.

Cần tư vấn cụ thể cho trường hợp của bạn?

Chúng tôi sẽ liên hệ trong vòng 24 giờ.

Đăng ký tư vấn ngay

Bài viết liên quan

Bạn cần hỗ trợ thêm?

Để lại thông tin, chúng tôi sẽ liên hệ trong 24 giờ.

hoặc
Gọi ngay 0926 138 138