Dựa hoàn toàn vào lệnh rẽ trái, rẽ phải của điện thoại chỉ đường có thể khiến bạn đến nơi mà gần như không ghi lại được con đường trong đầu. Nhiều nghiên cứu gợi ý rằng người đi theo chỉ dẫn từng bước chú ý ít hơn tới cảnh vật xung quanh và nhớ lộ trình kém hơn người tự tìm đường. Nhưng chưa có bằng chứng chắc chắn rằng thói quen này làm suy giảm lâu dài khả năng định hướng của não.
Mục từ này giải thích não định hướng bằng cách nào, vì sao đi theo giọng nói chỉ đường lại khác hẳn tự tìm đường, những điều khoa học đã biết và chưa biết về chuyện "dùng máy lâu thành mù đường", cùng một thử thách nhỏ giúp cả nhà tập lại cảm giác phương hướng ngay trên những con đường quen.
Não tìm đường bằng cách nào
Từ giữa thế kỷ hai mươi, nhà tâm lý học Edward Tolman đã đưa ra ý niệm "bản đồ nhận thức": động vật và con người không chỉ học thuộc một chuỗi rẽ trái rẽ phải, mà còn dựng trong đầu một hình dung về không gian, nhờ đó tìm được đường tắt hay đường vòng khi lối quen bị chặn. Vài chục năm sau, các nhà khoa học phát hiện những tế bào thần kinh trong vùng hồi hải mã phản ứng khi con vật ở một vị trí nhất định, rồi những tế bào khác tạo thành một kiểu lưới toạ độ. Phát hiện này được trao giải Nobel Y học năm 2014.
Hồi hải mã, vùng não nằm sâu bên trong thuỳ thái dương, cũng là vùng quan trọng cho việc ghi nhớ sự kiện. Không phải ngẫu nhiên mà ký ức và đường đi gắn bó chặt chẽ: ta hay nhớ chuyện cũ kèm theo nơi chốn, và nhớ đường bằng những chuyện đã xảy ra dọc đường.
Một nghiên cứu nổi tiếng ở London, do nhóm của nhà thần kinh học Eleanor Maguire thực hiện quanh năm 2000, ghi nhận phần sau của hồi hải mã ở những người lái taxi lâu năm có xu hướng lớn hơn so với nhóm đối chứng. Người lái taxi ở đó phải học thuộc mạng lưới đường phố rất dày trước khi hành nghề. Kết quả này thường được dẫn như dấu hiệu cho thấy việc dùng nhiều trí nhớ không gian có thể đi kèm thay đổi ở não, dù không nên suy diễn quá mức từ một nhóm nghề đặc biệt.
Hai kiểu nhớ đường
Các nhà nghiên cứu thường phân biệt hai cách con người giữ đường đi trong đầu. Hiểu hai kiểu này giúp thấy rõ điện thoại chỉ đường tác động vào đâu.
| Nhớ theo tuyến | Nhớ theo toàn cảnh | |
|---|---|---|
| Cách giữ trong đầu | Một chuỗi bước: qua chợ, gặp cây xăng thì rẽ phải | Một hình dung từ trên cao: nhà ở phía bắc chợ, sông ở bên trái |
| Điểm mạnh | Dễ học, đi lại đúng đường đã quen | Tìm được đường tắt, đường vòng khi bị chặn |
| Điểm yếu | Lệch khỏi tuyến là lạc | Cần thời gian và chú ý để dựng nên |
| Điện thoại chỉ đường ảnh hưởng ra sao | Thay hẳn phần này bằng giọng nói | Ít có dịp dựng nên vì không phải tự nhìn hướng |
| Ví dụ đời thường | Đi làm mỗi ngày một lối | Biết khu mình ở nằm ở phía nào của thành phố |
Người tự tìm đường thường đi từ nhớ theo tuyến rồi dần ghép thành toàn cảnh. Khi mọi chuyến đi đều do giọng nói dẫn, quá trình ghép ấy ít có cơ hội xảy ra. Bạn vẫn đến nơi, nhưng trong đầu chỉ còn những mảnh tuyến rời rạc, có khi không có cả tuyến.
Vì sao đi theo giọng nói chỉ đường lại nhớ ít
Không phải tự quyết định. Khi tự tìm đường, mỗi ngã rẽ là một quyết định: rẽ hay đi thẳng, vì sao. Quyết định buộc não phải chú ý và ghi nhớ. Khi máy quyết thay, ngã rẽ chỉ còn là một mệnh lệnh để làm theo.
Mắt nhìn màn hình, không nhìn mốc. Một số nghiên cứu ghi nhận người dùng chỉ đường từng bước nhìn ít hơn vào cảnh vật và nhớ ít mốc hơn. Mà mốc — ngôi chùa, cây đa, ngã ba có tiệm sửa xe — chính là thứ giúp ta dựng bản đồ trong đầu.
Không có lúc lạc. Lạc đường khó chịu, nhưng lần lạc nào cũng dạy một điều: khu này nằm ở đâu so với khu kia. Máy chỉ đường giúp tránh lạc, cũng đồng thời lấy đi những lần học bất đắc dĩ ấy.
Chú ý bị chia nhiều phía. Người lái xe vừa nghe lệnh, vừa nhìn đường, vừa để ý xe cộ. Phần chú ý còn lại cho việc ghi nhớ không gian rất ít, nhất là trong giao thông đông đúc ở các đô thị lớn.
Dùng nhiều có làm "mù đường" lâu dài không
Đây là chỗ cần thận trọng. Một số nghiên cứu quan sát cho thấy người tự nhận dùng điện thoại chỉ đường nhiều thường làm kém hơn trong các bài thử trí nhớ không gian. Nhưng nghiên cứu quan sát khó tách nguyên nhân và kết quả: có thể người vốn kém định hướng dùng máy nhiều hơn, chứ không hẳn máy làm họ kém đi. Một vài nghiên cứu theo dõi theo thời gian gợi ý có mối liên hệ theo chiều máy ảnh hưởng tới người, nhưng quy mô còn nhỏ và cần thêm kiểm chứng.
Cách nói an toàn là: đi theo chỉ dẫn từng bước làm bạn ghi nhớ ít hơn trong từng chuyến đi, điều này khá rõ. Còn việc nó làm suy giảm khả năng định hướng nói chung về lâu dài thì có dấu hiệu, chưa phải kết luận. Không nên vì thế mà sợ dùng máy, nhất là khi đi đến nơi lạ, đi đêm, hay phải chở người già, trẻ nhỏ.
Cũng cần nhớ rằng khả năng định hướng khác nhau rất nhiều giữa người với người, từ trước khi có điện thoại. Có người vào một khu phố lạ đi một vòng là nắm được hướng, có người đi chục năm vẫn lẫn. Đó là khác biệt bình thường, không phải bệnh. Nếu một người vốn thạo đường bỗng lạc ngay trong khu mình ở lâu năm, đó mới là điều nên đi khám.
Người Việt chỉ đường bằng mốc: một thói quen đáng giữ
Hỏi đường ở nông thôn hay trong ngõ phố cũ, hiếm ai nói tên đường hay hướng bắc nam. Người ta chỉ bằng mốc, bằng chuyện quen thuộc của vùng.
- Đi qua cây đa đầu làng, gặp chợ thì rẽ, đến nhà có giàn bông giấy là tới.
- Qua hai cây cầu, cầu thứ hai thì quẹo vô hẻm có tiệm tạp hoá.
- Đi về phía núi, thấy trường học thì đi chậm lại.
- Theo con kênh tới chỗ có bến đò, hỏi tiếp ai cũng biết.
- Nhà nằm phía sau đình, đi vòng ra cổng sau.
Kiểu chỉ đường này đòi hỏi người hỏi phải nhìn quanh, tìm mốc, và chính việc tìm mốc làm con đường in vào trí nhớ. Nhiều người lớn tuổi đến giờ vẫn nhớ đường về quê cũ không phải nhờ tên đường mà nhờ chuỗi mốc như vậy. Khi dùng điện thoại chỉ đường, bạn vẫn có thể giữ thói quen này: trước khi đi, nhìn qua lộ trình và chọn ba mốc lớn để để ý dọc đường.
Tự để ý: cảm giác phương hướng của mình đang ở mức nào
Không cần bài kiểm tra nào phức tạp. Vài câu hỏi dưới đây giúp bạn tự nhìn lại mình dựa vào máy tới đâu, và phần nào trong đầu vẫn còn tự đứng được.
- Đứng ở nhà, bạn chỉ tay được về phía chợ, phía trường học, phía bến xe gần nhất không, mà không cần mở máy?
- Với nơi làm việc, bạn có biết ít nhất hai đường đi khác nhau, phòng khi đường quen bị ngập hay đang sửa?
- Sau một chuyến đi đến chỗ lạ bằng máy chỉ đường, bạn có kể lại được mình đã đi qua những gì không?
- Khi điện thoại hết pin giữa đường, bạn có bình tĩnh tìm được hướng về nhà, hay thấy hoảng?
- Bạn có thói quen nhìn mặt trời, nhìn núi, nhìn hướng dòng sông để đoán hướng đi không?
Nếu phần lớn câu trả lời là không, đó không phải điều đáng xấu hổ — nhiều người sống ở đô thị lớn đều như vậy. Nó chỉ cho thấy phần định hướng đang được máy gánh gần hết. Bạn có thể lấy lại dần bằng những thay đổi rất nhỏ, như tự đi những đoạn đường quen mà không mở máy, hay xem lộ trình tổng thể một lần trước khi bấm nút dẫn đường.
Một mẹo nhỏ khác là thỉnh thoảng xoay màn hình chỉ đường về hướng bắc cố định thay vì để nó tự xoay theo hướng đi. Cách hiển thị này buộc bạn tự liên hệ hướng mình đang đi với cả khu vực, gần với kiểu nhớ toàn cảnh hơn.
Thử thách cả nhà: đi một vòng không mở máy
Thử thách hợp làm vào cuối tuần, trên những con đường quanh nhà hoặc trong một khu phố nhỏ. Không tính giờ, không so ai nhanh hơn, chỉ cần vui và an toàn.
- Chọn một điểm đến gần, nằm trong khu quen, mà cả nhà ít khi tự đi tới: một tiệm bánh, một công viên, một ngôi chùa.
- Trước khi đi, mỗi người nói thử điểm đến nằm ở hướng nào so với nhà, dùng tay chỉ hướng.
- Đi bộ hoặc đạp xe, không mở điện thoại chỉ đường; người lớn đi cùng trẻ, chỉ can thiệp khi cần cho an toàn.
- Dọc đường, mỗi người chọn một mốc mình thích và nói to lên.
- Về nhà, cùng vẽ lại đường đi trên giấy trắng bằng trí nhớ, đánh dấu các mốc đã chọn.
- Lần sau đi tiếp một điểm mới, ghép dần vào tờ giấy cũ thành tấm hình khu phố của cả nhà.
Với ông bà, phần vẽ lại thường là phần hay nhất: ông bà kể ngày xưa chỗ ấy là ruộng, là ao, là chợ phiên. Với trẻ, không cần vẽ đúng tỉ lệ; chỉ cần con tự nhận ra nhà mình nằm ở đâu so với trường, chợ, công viên.
Câu hỏi thường gặp
Phụ nữ có kém định hướng hơn nam giới không?
Một số nghiên cứu ghi nhận khác biệt nhỏ ở vài loại bài thử không gian, nhưng khác biệt giữa các cá nhân lớn hơn nhiều so với khác biệt giữa hai giới, và kinh nghiệm, thói quen, sự tự tin đều ảnh hưởng. Không nên dùng điều này để phán ai giỏi ai kém.
Có nên tắt hẳn điện thoại chỉ đường khi lái xe không?
Không cần. Ở nơi lạ, trời tối, đường phức tạp, máy chỉ đường giúp an toàn hơn. Cách cân bằng là xem trước lộ trình, chọn vài mốc, và với những con đường đã quen thì thử tự đi.
Vì sao đi một con đường cả chục lần vẫn không nhớ?
Thường vì mỗi lần đi đều có người dẫn hoặc máy dẫn, nên bạn chưa lần nào phải tự quyết định ở các ngã rẽ. Thử một lần tự dẫn, bạn có thể ngạc nhiên vì mình nhớ được nhiều hơn tưởng.
Trẻ con có cần tập nhớ đường không?
Biết đường từ nhà đến trường, đến nhà ông bà gần đó giúp trẻ tự tin và an toàn hơn khi lớn dần. Tập bằng cách cho trẻ dẫn đường khi đi cùng người lớn, không thử thách trẻ đi một mình khi chưa sẵn sàng.
Người lớn tuổi hay lạc đường có phải do dùng điện thoại không?
Nhiều người lớn tuổi ít dùng máy chỉ đường, nên nguyên nhân thường không nằm ở đó. Nếu ông bà lạc ở những đường rất quen, kèm hay quên chuyện mới xảy ra, nên đưa đi khám. Nếu lú lẫn xuất hiện đột ngột, hãy gọi 115.
Nghe giọng chỉ đường hay nhìn màn hình thì nhớ đường hơn?
Chưa có kết luận chắc chắn. Nhìn màn hình cho thấy hình dạng tổng thể của lộ trình nhưng làm rời mắt khỏi đường, vừa kém an toàn khi lái xe. Cách giúp nhớ hơn là xem kỹ lộ trình trước khi đi rồi nghe giọng dẫn.