SieuDinh.comSiêu Đỉnh
Trí nhớ thời công nghệ

Dùng điện thoại nhiều có làm giảm trí nhớ không: tách lời đồn khỏi điều có cơ sở

Hay quên, khó tập trung, đọc không vào: có phải tại điện thoại? Điều nào đã có cơ sở, điều nào chỉ là lời đồn, và khi nào hay quên là chuyện nên đi khám.

Middle-aged Vietnamese man sitting on a low plastic stool on a Hai Phong sidewalk at dawn, phone resting face down on his knee, watching a street vendor setting up, back view, cool light

Hiện chưa có bằng chứng vững cho thấy dùng điện thoại nhiều tự nó làm hỏng trí nhớ theo kiểu bệnh lý. Điều có cơ sở hơn là một số thói quen đi kèm — bị ngắt quãng liên tục, làm nhiều việc cùng lúc, thức khuya vì màn hình, giao hết việc nhớ cho máy — có thể khiến bạn nhớ kém hơn trong từng việc cụ thể. Phần lớn những ảnh hưởng ấy thay đổi được khi đổi thói quen.

Mục từ này tách ra những gì được nghiên cứu ủng hộ, những gì còn tranh cãi, và những gì chỉ là lời đồn quanh chuyện điện thoại và trí nhớ. Bài cũng nêu rõ những dấu hiệu hay quên không nên đổ cho điện thoại mà cần đi khám, và gợi ý một thử thách nhẹ cho cả nhà trong một tuần.

Thuật ngữ "sa sút trí tuệ số" từ đâu ra

Hơn chục năm trở lại đây, cụm từ "sa sút trí tuệ số" xuất hiện ngày một nhiều trên báo chí và trong một số cuốn sách phổ thông, ám chỉ tình trạng người trẻ hay quên, khó tập trung vì dùng thiết bị số quá nhiều. Cụm từ này gây ấn tượng mạnh vì mượn tên một nhóm bệnh nghiêm trọng ở người cao tuổi.

Cần nói rõ: đây không phải một chẩn đoán y khoa được công nhận. Sa sút trí tuệ thật sự là một tình trạng bệnh lý có tiêu chuẩn chẩn đoán riêng, cần bác sĩ thăm khám. Việc một người trẻ dùng điện thoại nhiều rồi thấy mình hay quên vặt không đồng nghĩa với bệnh ấy, và đánh đồng hai chuyện vừa gây lo lắng không cần thiết, vừa có thể khiến người bệnh thật bị xem nhẹ.

Dù vậy, cụm từ ấy chạm vào một cảm nhận có thật của nhiều người: thấy mình đọc không vào, nghe xong quên ngay, khó ngồi yên với một việc. Câu hỏi đáng đặt ra không phải là "điện thoại có gây bệnh không", mà là "những thói quen nào quanh chiếc điện thoại đang ảnh hưởng đến việc ghi nhớ của mình".

Điều có cơ sở, điều còn tranh cãi, điều là lời đồn

Bảng dưới gom những nhận định hay gặp về điện thoại và trí nhớ, kèm mức độ bằng chứng theo hiểu biết chung hiện nay. Mức độ có thể thay đổi khi có nghiên cứu mới.

Nhận địnhMức bằng chứngGhi chú
Bị ngắt quãng làm nhớ kém việc đang làmKhá vữngMỗi lần bị kéo đi, phải dựng lại mạch suy nghĩ
Thiếu ngủ làm giảm khả năng ghi nhớVữngGiấc ngủ quan trọng cho việc củng cố ký ức
Làm nhiều việc cùng lúc khiến chú ý kém hơnCó cơ sở, còn bànNgười hay làm nhiều việc cùng lúc có xu hướng lọc nhiễu kém hơn trong một số bài thử
Chỉ để điện thoại trên bàn cũng làm phân tâmCòn tranh cãiKết quả ban đầu không được tái hiện rõ ở một số lần làm lại
Điện thoại làm teo não, gây sa sút trí tuệKhông có cơ sởKhông phải chẩn đoán y khoa; không nên gây hoảng
Xem video ngắn làm não không tập trung được nữaChưa đủ bằng chứngCó lo ngại, nhưng nghiên cứu dài hạn còn ít

Một điểm chung của các nhận định có cơ sở: chúng đều nói về cách dùng, không nói về bản thân chiếc máy. Bị ngắt quãng, thiếu ngủ, làm nhiều việc cùng lúc đều có thể xảy ra mà không cần điện thoại; điện thoại chỉ làm chúng dễ xảy ra hơn và thường xuyên hơn.

Bốn cách điện thoại có thể làm bạn nhớ kém hơn trong từng việc

Ngắt quãng liên tục. Một thông báo bật lên giữa lúc đọc, một tin nhắn giữa cuộc họp. Mỗi lần như vậy, phần thông tin đang được xử lý trong trí nhớ tạm thời có thể rơi mất. Quay lại việc cũ, bạn phải đọc lại, nghe lại, và ấn tượng ban đầu đã nhạt đi.

Làm nhiều việc cùng lúc. Vừa xem phim vừa nhắn tin vừa lướt mạng, bạn có cảm giác làm được nhiều thứ. Thực ra chú ý chuyển qua lại liên tục giữa các việc, và mỗi việc chỉ được ghi nhận nông. Một nghiên cứu ở Mỹ năm 2009 từng ghi nhận người hay làm nhiều việc cùng lúc trên thiết bị làm kém hơn trong việc lọc thông tin nhiễu, dù các nghiên cứu sau cho kết quả không hoàn toàn thống nhất.

Thức khuya với màn hình. Giấc ngủ là lúc não củng cố những gì đã học trong ngày. Lướt điện thoại tới khuya làm giấc ngủ ngắn lại và kém sâu, chủ yếu vì nội dung hấp dẫn khiến người ta không chịu đặt máy xuống. Ngủ không đủ thì hôm sau nhớ kém là chuyện dễ hiểu.

Giao hết việc nhớ cho máy. Như những mục từ khác trong chuyên mục này đã bàn, giao việc nhớ cho máy là hợp lý, nhưng giao hết thì đầu óc ít có dịp tự nhớ lại, và những gì không nằm trong máy dễ trôi đi.

Vì sao ai cũng thấy mình hay quên hơn ngày xưa

Hỏi một nhóm người bất kỳ, rất nhiều người sẽ nói mình hay quên hơn trước. Một phần có thể đúng, nhưng có vài lý do khiến cảm giác này mạnh hơn thực tế. Lý do đầu tiên là lượng thông tin phải xử lý mỗi ngày nhiều hơn hẳn: tin nhắn từ nhiều nhóm, mật khẩu cho hàng chục tài khoản, lịch hẹn, thông báo công việc. Quên một phần nhỏ của một khối lớn hơn vẫn là quên nhiều hơn về số lượng.

Lý do thứ hai là ta so sánh với một quá khứ được tô hồng. Người ta nhớ những lần mình nhớ giỏi, như thuộc cả chục số điện thoại, nhưng ít nhớ những lần quên ngày xưa — vì chính những lần quên ấy đã bị quên. Lý do thứ ba là thời nay lỗi trí nhớ dễ bị phát hiện hơn: máy lưu lại tin nhắn cũ, lịch sử cuộc gọi, nên ta biết rõ mình đã quên trả lời ai, quên gọi lại ai.

Điều này không có nghĩa nên bỏ qua cảm giác hay quên. Nhưng nó giúp đặt cảm giác ấy vào đúng chỗ: phần lớn là chuyện tải thông tin và thói quen, có thể điều chỉnh, chứ không phải dấu hiệu não đang hỏng đi vì công nghệ. Nếu cảm giác hay quên đi kèm những dấu hiệu bất thường nêu ở mục dưới, đó lại là chuyện khác.

Hay quên vì thói quen hay vì bệnh: phân biệt thế nào

Quên vì thói quen thường có vài đặc điểm chung. Bạn quên những thứ mình không chú ý ngay từ đầu, như tên người vừa được giới thiệu khi đang mải nhìn điện thoại. Bạn quên nhiều hơn khi mệt, thiếu ngủ, căng thẳng. Và khi có ai nhắc lại, bạn thường nhớ ra ngay. Kiểu quên này phổ biến ở mọi lứa tuổi và cải thiện khi đổi thói quen, ngủ đủ, bớt bị ngắt quãng.

Có những dấu hiệu không nên đổ cho điện thoại. Đó là khi quên ngày càng nhiều so với chính mình trước đây; quên những chuyện vừa xảy ra trong ngày và không nhớ ra dù được nhắc; hỏi lại một câu nhiều lần; lạc ở những nơi rất quen; khó làm những việc vốn quen tay như nấu một món quen, tính tiền chợ; thay đổi tính tình rõ rệt. Những dấu hiệu này, ở bất kỳ tuổi nào, là lý do để đi khám bác sĩ chứ không phải để cai điện thoại.

Đặc biệt, nếu lú lẫn xuất hiện đột ngột, kèm yếu hoặc tê một bên người, méo miệng, nói khó, nhìn mờ, hãy gọi 115 ngay. Đây là tình huống cấp cứu, không phải chuyện trí nhớ thông thường. Bài viết này không thay thế việc thăm khám, và cũng không có loại thuốc bổ hay thực phẩm chức năng nào nên tự mua dùng để "chữa" hay quên.

Đổi vài thói quen nhỏ quanh chiếc điện thoại

Không cần bỏ điện thoại, cũng không cần những kế hoạch lớn. Những thay đổi nhỏ dưới đây nhắm đúng vào bốn cơ chế đã nêu.

  • Gom thông báo. Tắt những thông báo không cần thiết, để chỉ cuộc gọi và tin của người thân được bật lên trong giờ làm việc.
  • Một việc một lúc. Khi đọc, khi trò chuyện, khi họp, để điện thoại úp hoặc cất vào túi. Chú ý trọn vẹn vài phút thường đủ để nhớ tốt hơn hẳn.
  • Đặt máy xa giường. Sạc điện thoại ở phòng khác hoặc xa tầm tay, đặt một giờ cố định để thôi lướt.
  • Tự nhớ trước, tra sau. Trước khi mở máy tìm một thông tin, thử tự nhớ vài giây.
  • Dành thời gian không màn hình. Bữa cơm gia đình, giờ đi bộ buổi sáng, lúc đọc sách giấy — những khoảng nhỏ không có máy giúp đầu óc nghỉ và nhớ lại.

Nhiều người làm thử vài tuần cho biết họ thấy đầu óc "nhẹ" hơn, đọc vào hơn, ít quên vặt hơn. Đó là quan sát cá nhân, không phải kết quả nghiên cứu, nhưng nó khớp với hiểu biết chung về chú ý, giấc ngủ và trí nhớ.

Thử thách một tuần cho cả nhà

Thử thách này nhẹ nhàng, không cấm ai dùng điện thoại, chỉ thêm vài khoảng trống. Mỗi người tự quan sát mình, không so sánh với nhau.

  1. Ngày đầu, mỗi người viết ra một việc mình hay quên gần đây: tên người, đồ đạc, việc cần làm.
  2. Cả tuần, giữ ba quy ước chung: không điện thoại trong bữa cơm, cất máy trước giờ ngủ ít nhất ba mươi phút, tắt thông báo không cần thiết.
  3. Mỗi tối, trước khi ngủ, mỗi người kể lại ba chuyện đã xảy ra trong ngày cho cả nhà nghe.
  4. Cuối tuần, mỗi người tự xem lại việc mình hay quên: tuần này có đỡ hơn không, có gì thay đổi.
  5. Cả nhà chọn giữ lại một quy ước thấy hợp nhất cho những tuần sau.

Với trẻ nhỏ, phần kể ba chuyện mỗi tối có thể thay bằng kể một chuyện vui nhất trong ngày. Không chấm điểm, không so sánh với anh chị em; trẻ chỉ cần được lắng nghe. Ông bà tham gia phần kể chuyện sẽ khiến buổi tối thêm ấm áp.

Phần kể ba chuyện mỗi tối thật ra là một bài ôn ký ức rất nhẹ: buộc mỗi người nhìn lại một ngày đã qua, chọn ra điều đáng nhớ và nói thành lời. Làm đều trong một tuần, nhiều nhà thấy bữa tối nói chuyện nhiều hơn hẳn, và mọi người cũng biết về ngày của nhau nhiều hơn.

Câu hỏi thường gặp

Người trẻ hay quên có phải là sa sút trí tuệ sớm không?

Phần lớn trường hợp hay quên ở người trẻ liên quan đến thiếu ngủ, căng thẳng, bị ngắt quãng, làm nhiều việc cùng lúc. Sa sút trí tuệ là bệnh lý cần bác sĩ chẩn đoán. Nếu quên nhiều kèm thay đổi rõ trong sinh hoạt, nên đi khám thay vì tự kết luận.

Ánh sáng xanh từ điện thoại có làm hại trí nhớ không?

Ánh sáng màn hình buổi tối có thể ảnh hưởng nhẹ đến nhịp ngủ, nhưng nhiều chuyên gia cho rằng việc nội dung hấp dẫn khiến người ta thức khuya mới là yếu tố lớn hơn. Ảnh hưởng tới trí nhớ chủ yếu thông qua giấc ngủ.

Có nên cai hẳn điện thoại một thời gian để trí nhớ tốt lên?

Không cần cai hẳn, và cai hẳn thường khó giữ. Đổi thói quen dùng, như tắt bớt thông báo, không dùng khi đang làm việc cần chú ý, cất máy trước giờ ngủ, thường đủ để thấy khác biệt.

Trẻ dùng điện thoại nhiều có ảnh hưởng đến trí nhớ khi học không?

Nhiều chuyên gia lo ngại việc trẻ dùng thiết bị quá nhiều có thể lấn thời gian ngủ, vận động và học tập. Bằng chứng về ảnh hưởng trực tiếp lên trí nhớ còn chưa rõ. Giới hạn thời gian và giữ giờ ngủ là điều nên làm.

Có loại thuốc hay thực phẩm nào giúp chống quên do điện thoại không?

Không nên tự mua thuốc bổ não hay thực phẩm chức năng để chữa hay quên. Quên do thói quen cải thiện bằng ngủ đủ, bớt ngắt quãng và chú ý trọn vẹn. Nếu lo lắng về trí nhớ, hãy hỏi bác sĩ.

Khi nào hay quên cần gọi cấp cứu?

Khi lú lẫn xuất hiện đột ngột, kèm yếu hoặc tê một bên người, méo miệng, nói khó, nhìn mờ, hoặc đau đầu dữ dội bất thường, hãy gọi 115 ngay. Đây có thể là dấu hiệu của tình trạng cấp cứu.

Cần tư vấn cụ thể cho trường hợp của bạn?

Chúng tôi sẽ liên hệ trong vòng 24 giờ.

Đăng ký tư vấn ngay

Bài viết liên quan

Bạn cần hỗ trợ thêm?

Để lại thông tin, chúng tôi sẽ liên hệ trong 24 giờ.

hoặc
Gọi ngay 0926 138 138