SieuDinh.comSiêu Đỉnh
Truyền khẩu và thuộc lòng

Hát ru ứng tác: người ru ghép ca dao từ trí nhớ, mỗi nhà một lời ru riêng

Người ru không hát một bài thuộc sẵn mà ghép câu ca dao từ kho trí nhớ, nên mỗi nhà có lời ru riêng. Lời ấy được nạp chồng qua nhiều lần ru em, ru cháu, ru con.

Young mother gently swinging a hammock with a sleeping baby on a wooden house veranda in Can Tho at noon, her face turned away, dappled light through coconut leaves

Người ru không hát một bài thuộc sẵn từ đầu đến cuối; họ có một kho câu ca dao trong trí nhớ, mở bằng tiếng đệm quen như "à ơi" hay "ầu ơ", rồi ghép câu này nối câu kia theo vần và theo lúc. Vì thế mỗi nhà có lời ru riêng, và lời ấy được giữ lâu nhờ lặp mỗi ngày, nhờ vần lục bát, và nhờ được hát lại khi chính người nghe năm xưa ru em, ru con.

Có một chi tiết ít ai để ý: phần lời ru bạn nhớ hôm nay phần lớn không đến từ lúc bạn còn nằm nôi. Bài này giải thích vì sao, lời ru đi từ người này sang người khác bằng con đường nào, và vì sao lời ru mỗi nhà một khác mà vẫn là "của chung".

Bạn có thật sự nhớ lời ru từ lúc nằm nôi không

Hầu như không ai nhớ được sự việc cụ thể trước khoảng ba bốn tuổi; tâm lý học gọi hiện tượng này là quên thời thơ ấu. Vậy mà nhiều người lớn hát được trọn mấy câu ru của bà và tin rằng mình nhớ từ khi còn trong nôi. Hai điều này mâu thuẫn ở bề mặt nhưng giải thích được.

Điều thường xảy ra là: em bé nghe lời ru từ rất sớm, chưa hiểu nghĩa, chưa giữ được thành ký ức có thể kể lại. Nhưng lời ru không dừng ở đó. Đứa trẻ lớn lên trong nhà vẫn nghe bà ru em út, nghe mẹ ru cháu họ, nghe hàng xóm ru con qua vách. Đến năm sáu tuổi, bảy tám tuổi, những câu ấy đã được nghe thêm hàng trăm lần, giờ đây với một bộ não đủ lớn để giữ lại. Rồi đến tuổi hai mươi, ba mươi, chính người đó ru con mình, tức là ôn lại toàn bộ.

Vì vậy cảm giác "nhớ từ trong nôi" thật ra là trí nhớ được nạp chồng nhiều lớp. Lớp sớm nhất có lẽ để lại một sự quen thuộc mơ hồ với giai điệu, còn lời thì phần lớn đến sau. Điều đó không làm kỷ niệm kém đẹp đi, chỉ cho thấy lời ru là thứ cả một gia đình cùng giữ.

Bốn điều khiến lời ru bám rất chắc vào trí nhớ

Lặp lại mỗi ngày, nhiều năm liền. Ít bài nào trong đời một người được nghe nhiều lần như câu ru trong nhà. Một đứa trẻ được ru mỗi trưa mỗi tối trong vài năm, cộng với em út, cháu chắt, có thể nghe cùng một câu hàng trăm, thậm chí hàng nghìn lần. Lặp lại rải đều qua thời gian dài là cách bền nhất để thứ gì đó ở lại trong trí nhớ.

Lời là ca dao, sẵn vần và nhịp. Phần lớn lời ru Việt Nam mượn ca dao lục bát hoặc biến thể của lục bát. Vần lưng nối câu, nhịp đôi đều đặn. Người hát không cần nhớ bài nào dài; họ có một kho câu ngắn, hết câu này thì nối câu khác.

Giai điệu chậm, ít nốt. Điệu ru thường chậm, lên xuống nhẹ, kéo dài tiếng đệm như "à ơi", "ầu ơ". Giai điệu đơn giản dễ thuộc, và vì nhạc đã quen nên tâm trí dành chỗ để giữ lời.

Gắn với cảm xúc an toàn. Lời ru đi kèm nhịp võng, hơi ấm, giọng người thân. Những trải nghiệm có cảm xúc rõ thường được nhớ lâu hơn trải nghiệm trung tính. Khi lớn lên nghe lại một câu ru, nhiều người thấy lòng dịu xuống trước cả khi nhớ ra lời, như thể cảm xúc mở cửa cho trí nhớ.

Tiếng đệm và lời ru ba miền: mỗi vùng một cách giữ

Hát ru ở Việt Nam đa dạng theo vùng. Bảng dưới chỉ nêu những nét hay được nhắc tới, giản lược để dễ hình dung; mỗi địa phương, mỗi gia đình còn có biến thể riêng.

VùngTiếng đệm quen thuộcCâu ca dao hay gặp trong lời ruĐiều giúp nhớ
Bắc Bộ"À ơi", "ru hời""Con cò mà đi ăn đêm / Đậu phải cành mềm lộn cổ xuống ao"Tiếng đệm mở đầu mỗi câu làm mốc
Trung Bộ"Ru hời", "à ơi" kéo dàiCa dao về sông nước, mưa gió miền TrungGiai điệu luyến nhiều, chậm
Nam Bộ"Ầu ơ""Ví dầu cầu ván đóng đinh / Cầu tre lắc lẻo gập ghềnh khó đi"Câu mở "ví dầu" gần như thành công thức

Điều đáng chú ý ở cột cuối: mỗi vùng đều có một "mốc" lặp lại — tiếng đệm, câu mở đầu — để người hát bám vào trước khi chọn câu ca dao kế tiếp. Đó cũng là cách sử thi dùng đoạn lặp: một điểm tựa cố định, phần còn lại thay đổi.

Một câu ru miền Bắc hay miền Nam đều có thể được hát ở miền khác, chỉ đổi giọng và tiếng đệm. Lời ru di chuyển theo người, nên một gia đình có ông bà hai miền thường giữ lời ru lẫn lộn của cả hai.

Mỗi nhà một lời ru: trí nhớ chọn và sửa

Hỏi mười người cùng làng về lời ru của bà, bạn có thể nhận về mười phiên bản: cùng giai điệu, có những câu chung, nhưng thứ tự khác, có nhà thêm câu riêng, có nhà đổi một chữ. Đây không phải lỗi. Người ru không đọc bài; họ ứng tác từ kho câu mình nhớ, chọn câu hợp lúc, hợp tâm trạng. Có bà hay ru câu thương con, có mẹ hay ru câu về chồng đi xa, có người ru bằng câu ví von về con cò, cái bống.

Trí nhớ người nghe vì thế không giữ một bài cố định mà giữ "những câu hay được ru nhất ở nhà mình". Khi đến lượt mình ru con, người ta lại chọn từ kho ấy, thêm câu mới học được từ bạn bè, sách vở, quên mất vài câu cũ. Lời ru vì thế vừa ổn định ở phần lõi, vừa biến đổi chậm qua từng thế hệ.

Điều này giải thích vì sao hai anh chị em ruột đôi khi tranh nhau về "đúng lời bà ru". Có thể cả hai đều đúng: bà đã ru mỗi đứa một kiểu, hoặc mỗi người nhớ và sửa theo trí nhớ riêng sau mấy chục năm.

Lời ru là lớp ca dao đầu đời của một đứa trẻ

Ít ai để ý rằng lời ru là con đường đầu tiên đưa ca dao vào đầu một người Việt, trước cả sách giáo khoa. Một đứa trẻ lớn lên trong nhà có người ru có thể đã nghe vài chục câu ca dao khác nhau trước khi biết chữ: câu về con cò lặn lội, về cái bống, về công cha nghĩa mẹ, về cầu tre lắc lẻo. Đến khi gặp lại những câu ấy trong bài học, đứa trẻ có cảm giác "biết rồi" mà không nhớ đã biết từ đâu.

Cảm giác quen ấy có thật và có tác dụng. Thứ đã nghe nhiều lần, dù chưa hiểu, sẽ được học lại nhanh hơn thứ hoàn toàn mới; trí nhớ có sẵn khung âm thanh, chỉ cần gắn nghĩa vào. Nhiều thầy cô dạy văn kể rằng học trò từng được ông bà ru thường đọc ca dao có nhịp hơn, ngắt câu tự nhiên hơn, dù đây là quan sát nghề, không phải kết quả đo đếm.

Lời ru cũng là nơi trẻ nghe những từ cổ, từ địa phương không còn dùng trong đời thường: "ví dầu", "lắc lẻo", "canh chầy". Những từ ấy được giữ lại trong trí nhớ nhờ giai điệu, và có khi chỉ còn sống trong lời ru. Khi một gia đình thôi ru, một phần vốn từ ấy cũng lặng lẽ rời khỏi trí nhớ của thế hệ sau.

Khi lời ru thưa dần: trí nhớ chung mất từ đâu trước

Nhiều gia đình trẻ ngày nay ru con bằng nhạc thu sẵn hoặc không ru. Không có gì sai trong việc đó, nhưng nó làm thay đổi đường truyền của lời ru. Những điểm dưới đây là quan sát chung, không phải đánh giá:

  • Mất người ru trực tiếp: khi lời ru phát từ loa, đứa trẻ vẫn nghe giai điệu nhưng không thấy người lớn hát, nên ít khi bắt chước hát theo.
  • Mất phần ứng tác: bản thu cố định một bài; trẻ thuộc bài đó, nhưng không có "kho câu" để tự ghép như người xưa.
  • Mất vòng ôn lại: nếu nhà không còn ai ru em, ru cháu, đứa trẻ lớn lên không được nghe lại lần thứ hai, thứ ba — vòng nạp chồng vốn giữ lời ru lâu nhất.
  • Mất lời riêng của nhà: những câu chỉ bà mình hay ru, có khi không có trong sách nào, là phần dễ mất nhất.

Nhiều nhà giải quyết đơn giản: thu âm giọng ông bà ru một lần, hoặc nhờ ông bà ru cháu khi có dịp. Việc ghi chép, giữ gìn lời ru của gia đình đã có nhiều hướng dẫn riêng; điều bài này muốn nhấn mạnh chỉ là: lời ru sống nhờ được hát lại, không chỉ nhờ được lưu lại.

Tự lần lại lời ru trong trí nhớ của mình

Nếu bạn muốn xem mình còn nhớ gì từ lời ru ngày bé, đây là một cách nhẹ nhàng, có thể làm cùng anh chị em hoặc cha mẹ. Không ai đúng ai sai, mục đích là gợi nhớ.

  1. Ngân thử tiếng đệm quen thuộc của vùng mình, "à ơi" hay "ầu ơ", chậm như khi ru. Nhiều người thấy giai điệu quay về trước lời.
  2. Để câu đầu tiên tự đến, đừng cố ép. Nếu đến là một câu ca dao quen, hát tiếp vài câu.
  3. Ghi ra những câu nhớ được và đánh dấu câu nào chắc, câu nào lơ mơ.
  4. Hỏi người thân cùng lớn lên trong nhà xem họ nhớ những câu nào. So hai danh sách: phần trùng thường là lõi lời ru của nhà, phần khác là chỗ trí nhớ mỗi người tự chọn.
  5. Nếu ông bà còn, nhờ ông bà ru lại. Để ý chỗ ông bà hát khác với điều bạn nhớ — thường đó là nơi trí nhớ của bạn đã tự sửa.

Nhiều người làm xong bài thử này mới nhận ra lời ru mình nhớ là pha trộn của ba bốn người hát khác nhau trong tuổi thơ. Đó chính là hình dạng thật của trí nhớ truyền khẩu: không một tác giả, không một bản gốc, nhiều người cùng giữ.

Câu hỏi thường gặp

Trẻ sơ sinh có nhớ được lời ru không?

Trẻ sơ sinh nhận ra giai điệu và giọng quen, thường dịu đi khi nghe, nhưng chưa giữ lời ru thành ký ức kể lại được. Phần lời bạn nhớ khi lớn chủ yếu được nạp ở những năm sau, khi nghe ru em, ru cháu hoặc tự hát theo.

Vì sao nghe lại lời ru lại thấy xúc động dù không nhớ hết lời?

Giai điệu và giọng ru gắn với cảm giác được che chở từ rất sớm. Phần cảm xúc này thường bền hơn phần lời. Vì vậy nhiều người thấy lòng chùng xuống ngay từ tiếng "à ơi" đầu tiên, trước khi kịp nhớ câu tiếp theo.

Lời ru có phải lúc nào cũng là ca dao không?

Phần lớn lời ru truyền thống mượn ca dao hoặc thơ lục bát, nhưng người ru có thể thêm lời tự đặt, ghép câu thơ học được, hay hát lời một bài dân ca. Lời ru vốn là ứng tác nên không có danh sách cố định.

Vì sao lời ru của nhà mình khác lời trong sách?

Sách ghi một bản của một người hát. Lời ru trong nhà là kho câu mà ông bà, cha mẹ chọn lọc theo sở thích và trí nhớ của họ, rồi thay đổi chậm qua mỗi lần hát. Cả hai đều là lời ru thật, chỉ khác nơi sinh ra.

Ru con bằng nhạc thu sẵn có ảnh hưởng tới trí nhớ của trẻ không?

Chưa có cơ sở để nói nhạc thu sẵn làm hại trí nhớ. Khác biệt chính là đường truyền: bản thu cho một bài cố định, còn người ru trực tiếp cho trẻ thấy người lớn hát và tự ghép câu. Nếu được, kết hợp cả hai là cách nhiều nhà chọn.

Muốn con nhỏ thuộc lời ru thì làm thế nào?

Cách tự nhiên nhất là ru đều đặn bằng vài câu cố định, để trẻ nghe lặp lại nhiều lần, rồi khi trẻ lớn hơn thì rủ trẻ hát ru cho búp bê hay em nhỏ. Đừng biến việc này thành bài phải thuộc hay đem ra so với trẻ khác.

Cần tư vấn cụ thể cho trường hợp của bạn?

Chúng tôi sẽ liên hệ trong vòng 24 giờ.

Đăng ký tư vấn ngay

Bài viết liên quan

Bạn cần hỗ trợ thêm?

Để lại thông tin, chúng tôi sẽ liên hệ trong 24 giờ.

hoặc
Gọi ngay 0926 138 138