SieuDinh.comSiêu Đỉnh
Lời đồn về trí nhớ

Hay quên có phải kém thông minh không: đãng trí, trí tuệ và chuyện "giáo sư đãng trí"

Quên chìa khoá, quên việc vừa định làm không có nghĩa là kém thông minh. Phân biệt đãng trí do chú ý với trí nhớ, và lúc nào hay quên đáng đi khám.

Man in a Quang Ninh apartment hallway patting his jacket pockets beside a shoe rack, keys visible on a side table behind him, face turned away, cool morning light

Hay quên trong sinh hoạt hằng ngày — để quên chìa khoá, vào phòng rồi không nhớ định lấy gì, quên trả lời tin nhắn — không phải dấu hiệu kém thông minh; phần lớn những lần quên này đến từ sự chú ý đang để ở chỗ khác, từ mệt mỏi, thiếu ngủ hay quá nhiều việc cùng lúc. Trí thông minh và trí nhớ có liên quan với nhau ở một số mặt, nhưng không phải chuyện cứ quên nhiều là kém.

Mục từ này gỡ lời đồn "hay quên là đầu óc kém", kể chuyện vì sao hình ảnh "giáo sư đãng trí" lại phổ biến, tách đãng trí khỏi những vấn đề trí nhớ thật sự, và nói rõ lúc nào hay quên là chuyện đáng hỏi bác sĩ — mà không chẩn đoán ai.

Lời đồn nói gì và gây hại ra sao

Ở nhà, ở lớp, ở chỗ làm, người hay quên thường bị nhận những câu như "đầu óc để đâu", "học hành kiểu gì mà nói trước quên sau". Ngầm trong đó là một niềm tin: nhớ tốt là dấu hiệu của người thông minh, quên là dấu hiệu của người kém. Trẻ em lớn lên với những câu ấy dễ tin rằng mình "không có đầu óc", và niềm tin ấy theo các em rất lâu.

Lời đồn gây hại theo hai hướng. Hướng thứ nhất là làm người hay quên mất tự tin, ngại nhận việc, ngại học điều mới vì sợ lại quên. Hướng thứ hai ít ai để ý: khi mọi lần quên đều bị quy cho tính cách hay trí khôn, những nguyên nhân có thể xử lý được — thiếu ngủ triền miên, căng thẳng, lo âu, nghe kém — bị bỏ qua.

Thật ra, ai cũng quên, và quên rất thường xuyên. Chỉ là ta nhận ra lần quên của người khác rõ hơn lần quên của mình, và nhớ mãi lần người khác quên việc của ta.

Khoa học biết gì về quên và trí thông minh

Nhiều lần "quên" thật ra là chưa từng chú ý. Bạn không nhớ đã để chìa khoá ở đâu thường vì lúc đặt nó xuống, đầu óc đang nghĩ chuyện khác. Thông tin chưa bao giờ được ghi vào trí nhớ thì không thể nhớ lại. Đây là chuyện của sự chú ý, không phải của trí khôn.

Trí nhớ làm việc liên quan tới một số năng lực suy luận. Khả năng giữ và xử lý vài thông tin trong đầu cùng lúc được nhiều nghiên cứu ghi nhận là có liên hệ với điểm số ở các bài đo suy luận. Nhưng liên hệ không có nghĩa là trùng khớp, và năng lực này khác hẳn chuyện có nhớ mang áo mưa hay không.

Quên trong đời thường phụ thuộc mạnh vào hoàn cảnh. Thiếu ngủ, căng thẳng, làm nhiều việc một lúc, bị ngắt quãng liên tục đều làm người ta quên nhiều hơn. Cùng một người có thể rất nhanh nhạy trong tuần nghỉ và quên trước quên sau trong tuần bận rộn.

Người giỏi một việc vẫn quên việc khác. Sự chú ý có hạn. Người đang dồn sức suy nghĩ một vấn đề khó dễ quên những việc vặt xung quanh. Đây là chỗ bắt nguồn của hình ảnh nhà khoa học đãng trí.

Chuyện "giáo sư đãng trí" từ đâu ra

Văn học và phim ảnh nhiều nước có một nhân vật quen: nhà bác học tài giỏi nhưng đi dép trái, đeo kính trên trán mà đi tìm kính, quên cả giờ ăn. Hình ảnh này phổ biến tới mức có người đảo ngược lời đồn: hay quên mới là dấu hiệu của thiên tài.

Cả hai chiều đều quá đơn giản. Điều có thật ở hình ảnh này là: khi một người tập trung cao độ vào một việc, họ ít chú ý tới những thứ khác, nên quên những thứ khác. Người làm nghề nào cũng có thể như vậy — người thợ may đang cắt một bộ áo khó, người đầu bếp giữa giờ đông khách, người mẹ chăm con nhỏ ốm. Đãng trí kiểu này đi theo hoàn cảnh, không đi theo trí khôn.

Vì vậy, đừng xấu hổ vì hay quên, nhưng cũng đừng tự hào về nó như một dấu hiệu thông minh. Đãng trí chỉ là một hệ quả của việc chú ý có hạn, và có những cách giảm nó mà chẳng liên quan gì đến chuyện ai giỏi hơn ai.

Một tuần tự ghi lại những lần quên của mình

Thay vì kết luận "mình kém", bạn có thể làm một việc nhỏ trong một tuần để hiểu những lần quên của mình đến từ đâu. Không ai chấm điểm, chỉ có bạn đọc lại.

  1. Mỗi lần nhận ra mình quên một điều gì, ghi ngắn vào sổ hoặc điện thoại: quên gì, lúc nào, đang làm gì.
  2. Ghi thêm tối hôm trước ngủ được bao lâu, hôm đó có bận hay căng thẳng không.
  3. Cuối tuần, đọc lại và xếp các lần quên vào vài nhóm: quên chỗ để đồ, quên việc định làm, quên tên, quên hẹn.
  4. Tìm điểm chung: phần lớn lần quên rơi vào lúc nào — buổi sáng vội, lúc vừa làm vừa nghe điện thoại, ngày ngủ ít?
  5. Chọn một thay đổi nhỏ cho nhóm quên nhiều nhất, như một chỗ cố định cho chìa khoá, rồi xem tuần sau có khác không.

Phần lớn người làm sẽ thấy những lần quên tụ lại quanh vài hoàn cảnh cụ thể chứ không rải đều. Đó là bằng chứng rõ nhất cho thấy chuyện quên gắn với hoàn cảnh và sự chú ý. Nếu ghi chép lại cho thấy quên nhiều và tăng dần bất kể hoàn cảnh, đó là thông tin hữu ích để mang tới buổi khám.

Phân biệt các kiểu quên thường gặp

Không phải lần quên nào cũng giống nhau. Bảng dưới gom những kiểu quên hay gặp trong đời thường, nguyên nhân thường gặp và điều có thể làm. Đây là thông tin phổ thông, không dùng để tự chẩn đoán.

Kiểu quênThường doCó thể làm gì
Quên chỗ để đồĐặt đồ khi đang nghĩ chuyện khácCó chỗ cố định cho đồ hay dùng
Vào phòng quên định làm gìBị chuyển cảnh, chú ý đổi hướngQuay lại chỗ cũ, nhắc lại ý định thành lời
Quên tên người vừa gặpLúc nghe đang lo nói gì tiếpNhắc lại tên trong câu trả lời
Chữ ở đầu lưỡiĐường gợi lại tạm tắcNghĩ sang chuyện khác, chữ thường tự đến
Quên việc đã hẹnQuá nhiều việc, không ghi lạiGhi lịch, đặt nhắc việc
Quên nhiều hẳn so với trước, kéo dàiNhiều nguyên nhân, cần được khámĐặt lịch gặp bác sĩ

Năm dòng đầu là những kiểu quên mà hầu hết người khoẻ mạnh đều gặp. Dòng cuối khác về chất: không phải quên một lần, mà là một thay đổi so với chính mình trước đây.

Khi nào hay quên là điều nên đi khám

Bài viết không chẩn đoán, nhưng có một vài dấu hiệu mà các tài liệu y khoa phổ thông thường khuyên nên đi khám. Đó là khi việc quên ảnh hưởng tới sinh hoạt hằng ngày: quên tắt bếp nhiều lần, lạc đường ở nơi quen, hỏi đi hỏi lại một câu trong thời gian ngắn, khó làm những việc trước đây làm dễ dàng như tính tiền chợ, nấu món quen. Đó cũng là khi người thân nhận ra sự thay đổi rõ, dù chính người đó không thấy.

Ở người trẻ và trung niên, hay quên kéo dài thường đi cùng thiếu ngủ, căng thẳng, lo âu hoặc buồn chán kéo dài. Những tình trạng này đáng được quan tâm và điều trị, không chỉ vì trí nhớ. Một số bệnh nội khoa và tác dụng phụ của thuốc cũng có thể ảnh hưởng tới trí nhớ; chỉ bác sĩ mới đánh giá được.

Nếu ai đó đột ngột lú lẫn, nói khó, méo miệng, yếu hoặc tê nửa người, đó là tình huống cấp cứu: gọi 115 hoặc đưa ngay tới cơ sở y tế. Không chờ xem có đỡ không.

Vì sao ta thấy người khác hay quên hơn mình

Trong gia đình hay nơi làm việc, thường có một người bị gắn tiếng "hay quên". Một phần là vì lần quên của người khác gây phiền cho ta, nên ta nhớ; còn lần quên của mình thì ta tự sửa trong im lặng, không ai biết. Một khi tiếng đã gắn, mọi lần quên tiếp theo của người đó đều được để ý, còn những lần họ nhớ giỏi thì trôi qua không ai nhắc.

Cơ chế này tương tự cách lời đồn về trí nhớ nói chung tồn tại: ta chú ý tới ví dụ khớp với điều mình đã tin. Đứa trẻ bị gọi là "đầu óc lơ đễnh" từ nhỏ có thể mang nhãn đó cả đời, dù thực tế em quên không nhiều hơn anh chị mình.

Hiểu được điều này giúp ta công bằng hơn với người khác và với chính mình. Trước khi nói "anh lúc nào cũng quên", có thể hỏi lại: lúc nào cũng quên, hay chỉ quên những lần mình để ý? Và trước khi tự gán "mình là người kém nhớ", có thể nhìn lại bao nhiêu điều mình vẫn nhớ mỗi ngày mà không cần cố gắng — đường về nhà, giọng người thân, cách làm công việc của mình.

Điều nên làm thay vì tự trách mình

Những cách dưới đây không biến ai thành người không bao giờ quên, nhưng giúp giảm những lần quên gây phiền, và quan trọng hơn, giúp bạn nhìn chuyện quên bằng con mắt nhẹ nhàng hơn:

  • Giảm tải cho đầu: ghi việc cần làm ra giấy hoặc điện thoại, để đầu óc làm việc khác.
  • Làm từng việc một khi việc đó quan trọng; vừa nói chuyện vừa khoá cửa là cách dễ nhất để quên đã khoá chưa.
  • Ngủ đủ và nghỉ ngơi; một tuần ngủ ít có thể làm bạn thấy mình "kém" hẳn đi.
  • Với con trẻ, thay câu "đầu óc để đâu" bằng câu "lần sau mình làm gì để nhớ". Không so sánh trí nhớ của con với anh chị em hay bạn bè.
  • Với đồng nghiệp hay người thân hay quên, cùng đặt cách nhắc thay vì chê trách.

Nhìn chuyện quên như một hệ quả bình thường của sự chú ý có hạn sẽ giúp bạn bớt căng thẳng — và chính sự bớt căng thẳng lại giúp nhớ tốt hơn một chút.

Câu hỏi thường gặp

Học sinh hay quên bài có phải vì kém thông minh không?

Không nên kết luận như vậy. Quên bài thường liên quan tới cách học, thời gian ôn, giấc ngủ, sự hứng thú và mức căng thẳng. Một em học sinh quên bài vẫn có thể rất giỏi ở những việc khác. Nếu em hay quên kèm mệt mỏi, khó tập trung kéo dài, nên trao đổi với giáo viên và bác sĩ.

Người thông minh có hay đãng trí hơn không?

Chưa có bằng chứng cho thấy người thông minh đãng trí hơn. Hình ảnh nhà khoa học đãng trí đến từ việc ai tập trung cao vào một việc cũng dễ quên những việc khác. Điều đó đúng với mọi người, không riêng người thông minh.

Dùng điện thoại nhiều có làm hay quên không?

Bị thông báo ngắt quãng liên tục làm sự chú ý vụn vặt, và chú ý vụn thì dễ quên. Điều này liên quan tới cách dùng hơn là bản thân điện thoại. Tắt bớt thông báo khi cần tập trung thường giúp ích.

Hay quên có di truyền không?

Một số khía cạnh của trí nhớ có phần ảnh hưởng của gen, nhưng chuyện hay quên trong đời thường phụ thuộc nhiều vào thói quen, giấc ngủ, sức khoẻ và hoàn cảnh. Thấy cả nhà hay quên chưa chắc là do gen; nhiều khi cả nhà cùng một nếp sinh hoạt bận rộn.

Làm sao nói với người thân lớn tuổi rằng nên đi khám vì hay quên?

Nên nói nhẹ nhàng, tránh những từ gây sợ hãi, có thể gợi ý một buổi khám sức khoẻ tổng quát và kể những thay đổi cụ thể bạn để ý thấy. Đi cùng họ và ghi lại câu hỏi trước cũng giúp buổi khám có ích hơn.

Có bài kiểm tra trên mạng nào biết mình hay quên do đâu không?

Các bài kiểm tra trên mạng không thay được việc khám. Chúng có thể vui để thử, nhưng kết quả dễ gây lo lắng không cần thiết hoặc yên tâm sai. Nếu lo lắng về trí nhớ, nên gặp bác sĩ để được đánh giá đúng cách.

Cần tư vấn cụ thể cho trường hợp của bạn?

Chúng tôi sẽ liên hệ trong vòng 24 giờ.

Đăng ký tư vấn ngay

Bài viết liên quan

Bạn cần hỗ trợ thêm?

Để lại thông tin, chúng tôi sẽ liên hệ trong 24 giờ.

hoặc
Gọi ngay 0926 138 138