SieuDinh.comSiêu Đỉnh
Trí nhớ thời công nghệ

Hiệu ứng tra cứu: biết chắc tra được thì não có còn muốn nhớ

Khi biết thông tin luôn tra lại được, người ta có xu hướng nhớ chỗ để tìm hơn là nhớ chính điều đó. Hiệu ứng này là gì, chắc đến đâu, và điều gì vẫn nên giữ trong đầu?

Vietnamese university student in a quiet Hue library reading room, chin on hand, gazing out a tall window, closed laptop and blank notepad beside her, afternoon light, seen from behind

Hiệu ứng tra cứu là xu hướng người ta ít cố ghi nhớ một thông tin khi tin rằng mình luôn có thể tìm lại nó, và thay vào đó nhớ "tra ở đâu". Báo chí hay gọi nó theo tên một công cụ tìm kiếm quen thuộc. Thí nghiệm gốc được công bố năm 2011 trên tạp chí Science, nhưng một số lần làm lại về sau không cho kết quả rõ như ban đầu, nên đây là hiện tượng nên hiểu đúng mức chứ không nên phóng đại.

Câu hỏi thật sự đằng sau hiệu ứng này là: khi mọi thứ đều tra được trong vài giây, có còn cần nhớ gì không? Mục từ này giải thích cơ chế, phân tích điều gì mất đi và điều gì không mất khi giao việc nhớ cho công cụ tra cứu, rồi gợi ý cách tự kiểm xem mình đang "biết" hay chỉ đang "biết chỗ tìm".

Thí nghiệm gốc nói gì và chắc đến đâu

Nhóm nghiên cứu năm 2011, trong đó có nhà tâm lý học Daniel Wegner, cho người tham gia đọc và gõ lại những mẩu thông tin vặt. Một nhóm được báo rằng máy sẽ lưu lại những gì họ gõ, nhóm kia được báo rằng máy sẽ xoá. Theo báo cáo gốc, nhóm tin rằng thông tin được lưu nhớ nội dung kém hơn. Một phần khác của nghiên cứu cho thấy người ta có vẻ nhớ được thư mục chứa thông tin tốt hơn nhớ chính thông tin.

Kết quả này lan rất nhanh vì nó khớp với cảm giác của nhiều người. Nhưng khoa học tâm lý những năm sau đó trải qua một đợt làm lại hàng loạt thí nghiệm nổi tiếng, và hiệu ứng này nằm trong số những kết quả không được tái hiện rõ ràng trong ít nhất một lần làm lại quy mô lớn. Điều đó không có nghĩa hiện tượng không tồn tại, mà có nghĩa độ lớn của nó có thể nhỏ hơn, phụ thuộc vào hoàn cảnh nhiều hơn so với cách các bài báo phổ thông mô tả.

Vì vậy cách nói an toàn là: con người có xu hướng điều chỉnh mức cố gắng ghi nhớ theo việc họ có cần nhớ hay không, và việc biết chắc sẽ tra lại được là một trong những yếu tố làm giảm cố gắng ấy. Còn câu "lên mạng nhiều làm não lười nhớ" thì đi xa hơn bằng chứng hiện có.

Nhớ chỗ tìm cũng là một kiểu trí nhớ

Trước khi có công cụ tìm kiếm, con người đã luôn nhớ "chỗ tìm". Học trò nhớ công thức nằm ở trang nào trong sách, thợ nhớ bản vẽ cất ở ngăn nào, bà nội nhớ ai trong họ biết rõ chuyện gia phả. Các nhà nghiên cứu gọi đây là trí nhớ ngoài: phần hiểu biết được gửi ra bên ngoài đầu mình, vào sách vở, đồ vật hoặc người khác, kèm một sợi dây trong đầu để tìm lại.

Nhìn theo cách đó, hiệu ứng tra cứu không phải một chuyện hoàn toàn mới. Cái mới là kho bên ngoài giờ lớn hơn và nhanh hơn rất nhiều, nên phạm vi những thứ người ta yên tâm "khỏi nhớ" rộng ra. Ngày trước không ai thuộc cả cuốn từ điển, nhưng người ta thuộc nghĩa những từ hay dùng vì mở từ điển mất thời gian. Nay tra một từ chỉ mất vài giây, nên ngưỡng "đáng để nhớ" cũng dịch chuyển theo.

Điều đáng lưu ý là sợi dây trong đầu vẫn phải có. Bạn phải biết đặt câu hỏi gì, dùng từ khoá nào, và nhận ra kết quả nào đáng tin. Những việc đó lại đòi hỏi kiến thức nền nằm sẵn trong trí nhớ — thứ không tra hộ được.

Thứ nên giữ trong đầu và thứ có thể để công cụ giữ

Không có ranh giới tuyệt đối, nhưng có thể chia theo tần suất dùng và việc có cần nghĩ bằng nó hay không. Bảng dưới là gợi ý để mỗi người tự điều chỉnh theo nghề và nếp sống của mình.

Loại thông tinNên nhớ hay nên traLý do
Khái niệm nền của nghề, môn họcNên nhớKhông có nền thì không hiểu được cả kết quả tra cứu
Thông tin dùng nhiều lần mỗi ngàyNên nhớTra đi tra lại tốn thời gian hơn nhớ một lần
Số liệu chi tiết, thay đổi thường xuyênNên traNhớ bản cũ còn nguy hiểm hơn không nhớ
Tên riêng, ngày tháng ít dùngTra cũng đượcChỉ cần biết nó tồn tại và tìm ở đâu
Thông tin cần lúc không có mạngNên nhớLúc cần nhất có khi lại không tra được
Quy định, thủ tục hiện hànhNên tra bản mớiVăn bản có thể đã sửa đổi kể từ lần bạn đọc

Một cách dễ dùng: nếu bạn cần dùng thông tin đó để suy nghĩ tiếp — so sánh, phản biện, nối ý — thì nên nhớ. Nếu chỉ cần tra rồi điền vào đâu đó, cứ để công cụ giữ.

Ảo giác biết nhiều: cái bẫy tinh vi hơn việc quên

Tra quen tay dễ nhầm thành hiểu. Một số nghiên cứu về sau gợi ý rằng sau khi tìm kiếm thông tin trên mạng, người ta có xu hướng đánh giá kiến thức của chính mình cao hơn, như thể phần tìm được là của mình. Kết quả loại này vẫn cần thêm kiểm chứng, nhưng hiện tượng tương tự thì nhiều người tự nhận ra.

Đọc qua không giống nhớ được. Cảm giác "thấy quen" khi đọc lại một đoạn là tín hiệu yếu. Bạn đọc trôi chảy không có nghĩa bạn tự kể lại được khi gấp máy lại. Đây là cái bẫy mà người học nào cũng từng rơi vào, và công cụ tra cứu làm nó dễ xảy ra hơn vì việc đọc lại quá nhanh.

Câu trả lời đúng cần câu hỏi đúng. Ai có kiến thức nền tốt thì tra nhanh và chính xác hơn, vì biết hỏi điều gì. Người thiếu nền dễ tra ra câu trả lời đúng cho một câu hỏi sai. Nói cách khác, công cụ tra cứu khuếch đại cái mình đã biết hơn là thay thế nó.

Không biết cái mình không biết. Kiến thức trong đầu cho phép bạn nhận ra điều bất thường, điều thiếu, điều mâu thuẫn. Thứ chỉ nằm ở công cụ thì phải được hỏi mới hiện ra, và bạn sẽ không hỏi về điều mình không biết là nó tồn tại.

Khi nào nhớ sẵn trong đầu vẫn nhanh hơn tra

Có những tình huống mà vài giây tra cứu là quá chậm, hoặc việc rút máy ra là không hợp. Ở đó, thứ nằm sẵn trong đầu không thay được.

  • Khi đang trò chuyện. Một người hiểu chuyện có thể đáp lại ngay, nối ý, kể ví dụ. Dừng lại để tra làm đứt mạch và khiến người nghe mất hứng.
  • Khi làm nghề bằng tay. Thợ điện, người nấu bếp, điều dưỡng cần biết ngay bước tiếp theo; dừng tay tra cứu giữa chừng có khi còn nguy hiểm.
  • Khi đọc một văn bản khó. Mỗi lần gặp một khái niệm lạ lại phải tra thì mạch hiểu bị cắt vụn; người có sẵn nền đọc trôi và hiểu sâu hơn.
  • Khi cần nhận ra điều sai. Bạn chỉ thấy một con số vô lý nếu trong đầu đã có hình dung con số hợp lý trông như thế nào.
  • Khi mất mạng hoặc hết pin. Đường đi, số khẩn cấp, cách sơ cứu cơ bản là những thứ cần lúc công cụ không ở bên.

Cả năm tình huống đều có chung một điểm: thông tin không chỉ được lấy ra để dùng một lần, mà phải hoà vào suy nghĩ đang diễn ra. Đó là loại hiểu biết mà công cụ tra cứu hỗ trợ được nhưng không gánh thay được.

Tự kiểm: mình đang biết hay chỉ biết chỗ tìm

Bài thử dưới đây làm trong năm phút, một mình hoặc cả nhà cùng làm. Không chấm điểm ai, chỉ để mỗi người tự nhìn rõ hơn kho kiến thức của mình.

  1. Chọn một chủ đề bạn tin là mình biết khá rõ: cách nấu một món, luật một môn thể thao, lịch sử con phố mình ở.
  2. Không mở máy, nói to hoặc viết ra tất cả những gì bạn biết trong ba phút.
  3. Ghi chú bên lề những chỗ bạn ngập ngừng, những chỗ bạn chỉ nhớ "có đọc ở đâu đó".
  4. Bây giờ mới tra, đánh dấu chỗ nào nhớ đúng, chỗ nào sai, chỗ nào hoàn toàn chưa từng biết.
  5. Chọn một hai điểm bạn thấy đáng nhớ thật, tự kể lại cho người khác nghe trong ngày hôm sau.

Hầu hết mọi người sẽ thấy khoảng cách giữa "mình tưởng mình biết" và "mình kể lại được" lớn hơn họ nghĩ. Đó không phải chuyện đáng xấu hổ, mà là thông tin hữu ích: nó cho biết đâu là chỗ bạn đang dựa vào công cụ, và đâu là chỗ bạn có thể tự đứng vững.

Sống chung với công cụ tra cứu mà không đánh mất trí nhớ

Không ai cần quay lại thời thuộc lòng mọi thứ. Một cách cân bằng hơn là dùng công cụ tra cứu như một người thầy kiên nhẫn chứ không như một cuốn sổ chép hộ. Sau khi tra một điều bạn thấy quan trọng, gấp máy lại và thử nói lại bằng lời của mình. Lần tự nhớ lại ấy, dù ngắn, giúp thông tin bám chắc hơn rất nhiều so với việc đọc thêm lần nữa.

Với trẻ em, phụ huynh có thể đổi câu "tra đi con" thành "con đoán thử trước rồi mình cùng tra". Việc đoán trước, dù sai, khiến câu trả lời đúng sau đó trở nên đáng nhớ hơn, vì não đã có một chỗ trống chờ sẵn để lấp vào. Cách này vui hơn mà không cần chấm đúng sai cho con.

Cuối cùng, để ý xem thông tin nào bạn tra đi tra lại nhiều lần trong tháng. Đó chính là ứng viên số một để chuyển vào trí nhớ, vì giữ nó trong đầu sẽ tiết kiệm thời gian thật. Phần còn lại, cứ yên tâm để công cụ giữ hộ.

Một thói quen nhỏ nữa đáng thử: trước khi gõ câu hỏi vào ô tìm kiếm, dừng lại năm giây và tự hỏi mình đã biết gì về chuyện này. Năm giây ấy đủ để gọi lên những gì sẵn có trong đầu, giúp bạn đọc kết quả tra cứu một cách có chủ đích hơn, và cũng là một lần ôn nhẹ cho chính phần kiến thức mình đang có.

Câu hỏi thường gặp

Hiệu ứng tra cứu có làm người ta thông minh kém đi không?

Chưa có bằng chứng vững cho kết luận đó. Điều có cơ sở hơn là người ta điều chỉnh mức cố gắng ghi nhớ theo việc có cần nhớ hay không. Trí thông minh và trí nhớ cho một loại thông tin cụ thể là hai chuyện khác nhau.

Vì sao nghiên cứu gốc lại không được tái hiện rõ?

Nhiều thí nghiệm tâm lý nổi tiếng được làm lại với mẫu lớn hơn và quy trình chặt hơn, và không ít kết quả cho hiệu ứng nhỏ hơn hoặc không rõ. Nguyên nhân thường là mẫu nhỏ ban đầu, điều kiện thí nghiệm khác nhau, hoặc hiệu ứng thật sự yếu.

Học sinh có cần học thuộc nữa khi mọi thứ đều tra được?

Vẫn cần thuộc phần nền: khái niệm, quy tắc, mối liên hệ chính. Không có nền thì không hiểu được tài liệu tra ra và không biết đặt câu hỏi đúng. Phần số liệu chi tiết, ít dùng thì có thể tra.

Ghi chú lại sau khi tra có giúp nhớ hơn không?

Có thể giúp nếu bạn viết lại bằng lời của mình thay vì chép nguyên văn. Việc diễn đạt lại buộc não phải xử lý ý nghĩa, nên thường để lại dấu vết trí nhớ rõ hơn việc sao chép hoặc chỉ đọc lướt.

Người lớn tuổi có nên tập tra cứu thay vì cố nhớ không?

Tra cứu là một kỹ năng hữu ích ở mọi tuổi và giúp giảm lo lắng khi quên vặt. Nhưng vẫn nên giữ thói quen tự nhớ lại, kể chuyện, đọc sách, trò chuyện, vì những hoạt động đó giữ cho đầu óc làm việc đều đặn.

Làm sao biết mình đang dựa quá nhiều vào công cụ tra cứu?

Dấu hiệu dễ thấy là tra lại cùng một điều nhiều lần trong tuần, hoặc không thể nói lại một điều mình vừa đọc xong vài phút. Khi đó, thử gấp máy lại và tự kể lại trước khi tra tiếp.

Cần tư vấn cụ thể cho trường hợp của bạn?

Chúng tôi sẽ liên hệ trong vòng 24 giờ.

Đăng ký tư vấn ngay

Bài viết liên quan

Bạn cần hỗ trợ thêm?

Để lại thông tin, chúng tôi sẽ liên hệ trong 24 giờ.

hoặc
Gọi ngay 0926 138 138