SieuDinh.comSiêu Đỉnh
Trí nhớ qua các tuổi

Người già nhớ chuyện xưa rõ hơn chuyện hôm qua: vì sao ký ức cũ bền hơn ký ức mới

Ông bà kể vanh vách chuyện sáu mươi năm trước nhưng quên sáng nay đã uống thuốc chưa. Vì sao ký ức cũ bền hơn ký ức mới, và lúc nào điều này cần đi khám.

Elderly woman sitting on a low wooden stool in a rural courtyard in Quang Tri province, hands folded, granddaughter beside her listening, both seen from behind

Người cao tuổi thường nhớ chuyện xưa rõ hơn chuyện hôm qua vì hai lẽ đi cùng nhau: ký ức cũ đã được cất kỹ và được nhắc lại hàng trăm lần suốt mấy chục năm, còn ký ức mới cần được ghi vào trong lúc khả năng ghi nhận điều mới đã chậm đi. Một bên là căn nhà xây xong từ lâu, một bên là bức tường đang xây dở, nên dễ hiểu bên nào vững hơn.

Hiện tượng này gặp ở rất nhiều người già khoẻ mạnh, và tự nó không phải dấu hiệu bệnh. Tuy vậy, khi mức chênh giữa nhớ cũ và nhớ mới trở nên quá lớn, ảnh hưởng tới sinh hoạt, đó là lúc nên đi khám. Bài này giải thích cơ chế, chỉ ra vì sao ký ức xưa rõ nhưng chưa chắc đã đúng từng chi tiết, và gợi ý cách con cháu trò chuyện, hỗ trợ. Chuyện hay quên khi về già nói chung và thói quen giữ trí nhớ có bài riêng ở trang dành cho tuổi hậu vận.

Một cảnh rất quen trong nhiều gia đình

Bà ngồi ở hiên, kể vanh vách năm đói bà phải đi mò cua bắt ốc ở cánh đồng nào, chiếc nón lá bà đội bị gió cuốn bay đi ở khúc sông nào, ai trong xóm cho nhà bà mượn thúng gạo. Năm phút sau, bà hỏi cháu đã ăn cơm chưa, dù cháu vừa trả lời câu đó lúc nãy. Buổi chiều, bà không chắc mình đã uống thuốc buổi trưa chưa.

Nhiều con cháu thấy cảnh này vừa thương vừa lo. Thương vì những câu chuyện xưa sống động như phim, lo vì không biết chuyện quên việc mới có phải là dấu hiệu bệnh không. Câu trả lời thật là: tuỳ mức độ. Ở một mức nhất định, đây là cách trí nhớ thay đổi theo tuổi ở rất nhiều người. Ở mức nặng hơn, nhất là khi diễn tiến nhanh, nó cần được bác sĩ đánh giá.

Trước khi bàn chuyện khi nào đáng lo, hãy xem vì sao ký ức cũ và ký ức mới lại có số phận khác nhau như vậy. Hiểu cơ chế giúp con cháu bớt bực bội, bớt trêu chọc, và hỏi chuyện ông bà theo cách phù hợp hơn.

Vì sao ký ức cũ bền như vậy

Đã được củng cố từ lâu. Một ký ức mới hình thành còn mong manh. Theo thời gian, qua nhiều đêm ngủ và nhiều lần nhớ lại, nó được sắp xếp và cất vững hơn. Ký ức của sáu mươi năm trước đã đi hết quá trình đó từ rất lâu.

Đã được kể lại vô số lần. Chuyện thời chiến, chuyện ngày cưới, chuyện năm sinh con đầu lòng là những chuyện ông bà đã kể cho con, cho cháu, cho hàng xóm suốt mấy chục năm. Mỗi lần kể là một lần ôn, và ký ức được ôn nhiều thì bền.

Gắn với cảm xúc mạnh và những lần đầu. Phần lớn ký ức xưa mà ông bà hay kể thuộc quãng tuổi trẻ, khi có nhiều trải nghiệm mới và nhiều cảm xúc lớn. Hiện tượng ký ức dồn về tuổi trẻ có bài riêng trong danh mục, gọi là đỉnh hồi tưởng.

Đã trở thành một phần của bản thân. Chuyện xưa không chỉ là chuyện, nó là câu trả lời cho câu hỏi "mình là ai". Những ký ức làm nên câu chuyện đời mình được gìn giữ khác hẳn chuyện hôm qua ăn món gì.

Vì sao ký ức mới khó ở lại

Ghi nhận điều mới chậm hơn. Theo tuổi tác, khả năng ghi nhanh một sự việc mới, nhất là những chi tiết không gắn với điều gì quen, có xu hướng giảm dần. Người già cần chú ý nhiều hơn mới ghi được cùng một lượng thông tin.

Mắt kém, tai nghễnh ngãng. Nghe không rõ thì không có gì để nhớ. Nhiều chuyện ông bà "quên" thật ra là chưa từng nghe đủ, nhất là khi con cháu nói nhanh, nói từ phòng khác hay lúc ti vi đang mở. Các chuyên gia thường khuyên kiểm tra thính lực, thị lực khi người già hay quên.

Ngày nào cũng giống ngày nào. Ở tuổi nghỉ hưu, sinh hoạt thường đều đặn. Những việc lặp lại hằng ngày như uống thuốc, ăn sáng, tưới cây rất khó tách riêng trong trí nhớ, nên "sáng nay đã uống thuốc chưa" trở thành câu hỏi khó với bất kỳ ai, càng khó với người cao tuổi.

Thuốc, giấc ngủ và bệnh nền. Một số loại thuốc, giấc ngủ kém, thiếu nước, bệnh mạn tính đều có thể làm việc ghi nhớ điều mới khó hơn. Đây là những yếu tố bác sĩ có thể xem xét và điều chỉnh, nên đáng mang ra hỏi khi đi khám.

Quy luật Ribot: ký ức mới đi trước, ký ức cũ đi sau

Từ cuối thế kỷ 19, nhà tâm lý học người Pháp Théodule Ribot đã mô tả một quan sát ở những người bị tổn thương trí nhớ: những ký ức gần đây thường mất trước, những ký ức xa xưa được giữ lâu hơn. Ý tưởng này về sau thường được gọi là quy luật Ribot và vẫn được nhắc tới trong nghiên cứu về trí nhớ, dù các nhà khoa học hiện nay hiểu nó phức tạp hơn và có nhiều ngoại lệ.

Điều quan trọng là quy luật này mô tả xu hướng ở người có tổn thương trí nhớ, không dùng để chẩn đoán. Người già khoẻ mạnh cũng nhớ chuyện xưa tốt hơn chuyện mới vì những lý do ở phần trên, nhưng vẫn ghi được chuyện mới khi chú ý, vẫn nhớ ra khi được nhắc, và vẫn tự lo được sinh hoạt.

Ở người có vấn đề trí nhớ tiến triển, khoảng chênh này lớn dần: chuyện mới không còn ở lại dù được nhắc nhiều lần, và đến một lúc ký ức xa cũng bắt đầu mờ. Chỉ bác sĩ mới đánh giá được một người đang ở tình trạng nào. Gia đình đừng dùng bài này hay bất kỳ bài viết nào để tự kết luận.

Nhớ rõ chưa chắc đã đúng, và chuyện kể đi kể lại

Ký ức xưa của ông bà rõ, sống động, nhưng như mọi ký ức, nó cũng được dựng lại mỗi lần nhớ. Sau mấy chục năm kể lại, câu chuyện có thể đã gọn hơn, hay hơn, có thêm chi tiết từ lời người khác, có khi hai chuyện khác nhau đã nhập làm một. Vì vậy hai anh em cùng nghe bà kể nhiều năm có khi nhớ hai phiên bản khác nhau, và bà cũng có thể kể khác đi giữa hai lần.

Một hiện tượng nhiều gia đình gặp là ông bà kể một chuyện cho cùng một người nhiều lần. Một số nghiên cứu gợi ý rằng người lớn tuổi có thể nhớ chuyện mình kể tốt hơn là nhớ mình đã kể cho ai, và điều đó dẫn tới việc kể lặp. Cách lắng nghe khi ông bà kể đi kể lại có bài riêng ở trang về gắn kết gia đình; ở đây chỉ cần hiểu đó thường là chuyện của trí nhớ, không phải ông bà không quan tâm người nghe.

Với con cháu, điều đáng làm không phải là bắt lỗi từng chi tiết. Nếu cần chính xác, chẳng hạn ngày giỗ, tên người trong họ, hãy đối chiếu thêm giấy tờ và lời của những người khác. Còn trong trò chuyện thường ngày, phiên bản ông bà kể là phiên bản ông bà đang sống cùng, và nó đáng được nghe.

Trò chuyện với ông bà sao cho hợp với cách trí nhớ đang vận hành

Hiểu rằng chuyện cũ là "sân nhà" còn chuyện mới là "sân khách" của trí nhớ người già, con cháu có thể điều chỉnh vài thói quen nhỏ để những buổi trò chuyện dễ chịu hơn cho cả hai bên.

  1. Mở lời bằng chuyện cũ, nơi ông bà tự tin nhất: hồi nhỏ ông ở đâu, hồi trẻ bà làm nghề gì. Khi đã vào mạch, chuyện mới cũng dễ được nghe hơn.
  2. Khi cần ông bà nhớ việc mới, nói ở gần, chậm, nhìn vào mắt, mỗi lần một việc, và nhờ ông bà nhắc lại bằng lời của mình.
  3. Gắn việc mới vào điều quen: "thuốc này uống cùng lúc bà uống trà buổi sáng" dễ nhớ hơn "thuốc này uống lúc tám giờ".
  4. Để một tấm bảng hoặc tờ giấy lớn ở chỗ ông bà hay ngồi, ghi những việc trong ngày bằng chữ to. Ông bà nhìn vào sẽ đỡ phải hỏi.
  5. Khi ông bà hỏi lại, trả lời như lần đầu, không nói "con vừa nói rồi mà". Câu đó không giúp ông bà nhớ hơn, chỉ làm ông bà ngại hỏi.
  6. Khi ông bà kể chuyện cũ lần thứ mấy, thử hỏi thêm một chi tiết mới: hôm đó trời thế nào, ai đi cùng. Câu chuyện quen sẽ mở ra những góc chưa từng nghe.

Những điều chỉnh này không chữa được gì, nhưng giúp ông bà giữ thể diện và sự tự tin, hai thứ rất dễ mất khi người già nhận ra mình hay quên. Một người còn tự tin thì còn muốn trò chuyện, và trò chuyện là một trong những hoạt động giữ cho đầu óc vận động thường xuyên.

Nhớ cũ quên mới: khi nào thường gặp, khi nào nên đi khám

Bảng dưới gợi ý cách để ý. Nó không thay thế việc khám, và không dùng để gắn nhãn cho người thân.

Điều để ýThường gặp ở tuổi caoNên đưa đi khám
Chuyện mớiQuên chi tiết, được nhắc thì nhớ raQuên cả sự việc, nhắc cũng không nhận ra
Hỏi lạiThỉnh thoảng hỏi lại một câuHỏi đi hỏi lại cùng câu nhiều lần trong một buổi, ngày càng dày
Sinh hoạtVẫn tự lo ăn uống, tiền nong, đi lại quenLúng túng với việc quen làm, lạc ở chỗ quen, nhầm tiền
Diễn tiếnThay đổi rất chậm qua nhiều nămThay đổi rõ trong vài tháng
Tính tìnhVẫn là ông bà như mọi khiĐổi tính rõ rệt: nghi ngờ, cáu gắt, thu mình

Với những thay đổi chậm, hãy hẹn khám để bác sĩ đánh giá, mang theo danh sách thuốc và ghi chép những gì gia đình thấy. Nếu ông bà đột ngột lú lẫn trong vài giờ hay vài ngày, không nhận ra người thân, nói khó, yếu một bên người, hãy gọi 115 hoặc đưa đi viện ngay; lú lẫn đột ngột khác hẳn hay quên và có bài riêng trong cùng danh mục.

Câu hỏi thường gặp

Người già nhớ chuyện xưa mà quên chuyện mới có phải bị bệnh không?

Không nhất thiết. Ở nhiều người già khoẻ mạnh, ký ức cũ bền hơn ký ức mới vì đã được củng cố và kể lại nhiều năm. Chỉ khi quên chuyện mới tới mức nhắc cũng không nhớ ra, ảnh hưởng tới sinh hoạt hoặc thay đổi nhanh thì mới nên đi khám.

Vì sao ông bà kể một chuyện nhiều lần cho cùng một người?

Một số nghiên cứu gợi ý người lớn tuổi có thể nhớ nội dung câu chuyện tốt hơn nhớ mình đã kể cho ai. Thêm vào đó, những chuyện quan trọng với ông bà thường được nhắc lại vì nó gắn với cảm xúc. Kể lặp thỉnh thoảng là chuyện thường gặp, không phải dấu hiệu bệnh tự thân.

Nghe kém có làm người già hay quên không?

Có thể. Nghe không rõ thì thông tin không được ghi lại, và người ngoài dễ tưởng đó là quên. Nhiều chuyên gia khuyên kiểm tra thính lực và thị lực cho người cao tuổi hay quên, vì đây là những việc có thể cải thiện được.

Có nên hỏi ông bà "hôm qua ăn gì" để kiểm tra trí nhớ không?

Không nên biến trò chuyện thành bài kiểm tra. Câu hỏi kiểu đó dễ làm người già thấy bị soi xét, xấu hổ và thu mình. Nếu lo, hãy ghi lại những gì quan sát được trong sinh hoạt và đưa ông bà đi khám để bác sĩ đánh giá đúng cách.

Ký ức xưa của ông bà có chính xác không?

Ký ức xưa rõ và giàu chi tiết, nhưng vẫn có thể đã thay đổi qua nhiều lần kể. Khi cần chính xác, như ngày giỗ hay tên người trong họ, nên đối chiếu thêm giấy tờ và lời người khác. Trong trò chuyện thường ngày, cứ lắng nghe phiên bản của ông bà.

Làm sao giúp ông bà nhớ việc mới như uống thuốc?

Dùng hộp chia thuốc theo ngày, để ở chỗ cố định, gắn việc uống thuốc với một việc quen như bữa sáng. Nói chậm, rõ, ở gần khi dặn việc gì. Những cách này giảm gánh nặng cho trí nhớ, nhưng vẫn nên báo bác sĩ nếu ông bà quên nhiều hơn trước.

Cần tư vấn cụ thể cho trường hợp của bạn?

Chúng tôi sẽ liên hệ trong vòng 24 giờ.

Đăng ký tư vấn ngay

Bài viết liên quan

Bạn cần hỗ trợ thêm?

Để lại thông tin, chúng tôi sẽ liên hệ trong 24 giờ.

hoặc
Gọi ngay 0926 138 138