Nhiều người ở tuổi trung niên nhìn lại và thấy có cả một quãng năm, bảy năm mà mình chỉ tóm được bằng một câu: "mấy năm đó đi làm, đón con, về nhà". Đó không phải dấu hiệu trí nhớ hỏng. Trí nhớ của người lớn cất chuyện đời theo từng tầng, và những ngày lặp lại giống nhau bị nén thành một ký ức chung, chỉ những gì khác thường mới được giữ thành chuyện riêng.
Bài này giải thích cách trí nhớ tự truyện xếp chuyện đời thành từng tầng, vì sao những quãng đời đều đặn, bận rộn hay mệt mỏi lại để lại ít ký ức riêng, vì sao người lớn hay nhầm một chuyện xảy ra năm nào, và cách tìm lại những chuyện còn nằm bên trong một quãng tưởng như trống. Cảm giác năm tháng trôi nhanh khi lớn tuổi, vốn cũng liên quan tới chuyện này, đã có bài riêng ở một trang khác trong hệ nên ở đây chỉ nhắc qua.
Ba tầng của ký ức về đời mình
Các nhà tâm lý học nghiên cứu trí nhớ tự truyện thường mô tả nó như một hệ có nhiều tầng. Tầng trên cùng là những quãng đời lớn: "hồi học đại học", "hồi ở trọ Hà Nội", "hồi làm ở công ty cũ". Tầng giữa là những sự kiện chung hoặc lặp lại: "sáng nào cũng ăn xôi ở đầu ngõ", "chiều thứ bảy hay đi đá bóng". Tầng dưới cùng mới là những khoảnh khắc cụ thể, có ngày giờ, có chi tiết: buổi chiều trời đổ mưa, cả đội trú dưới mái tôn sân bóng.
Khi được hỏi về một quãng đời, người ta thường đi từ trên xuống: chọn quãng, rồi tới các sự kiện chung, rồi mới lần ra một khoảnh khắc cụ thể. Nếu tầng dưới cùng của một quãng có ít khoảnh khắc nổi bật, việc đi xuống dừng lại ở tầng giữa, và người kể chỉ còn những câu chung chung.
Cách hình dung theo tầng này là một mô hình giúp hiểu, không phải bản đồ chính xác của bộ não. Nhưng nó giải thích khá gọn vì sao có những năm người ta kể được hàng giờ, còn có những năm chỉ nói được một câu dù đã sống đủ ba trăm sáu mươi lăm ngày.
Vì sao những ngày giống nhau bị gộp lại
Trí nhớ ưu tiên cái khác thường. Một việc lặp lại hàng trăm lần không cần được nhớ riêng từng lần, nó được giữ thành một khuôn chung: đi làm thì đi đường nào, gửi xe chỗ nào. Tiết kiệm như vậy là hợp lý, nhưng cái giá là từng ngày riêng lẻ biến mất.
Những lần giống nhau ghi đè lên nhau. Khi nhiều sự việc na ná nhau, chi tiết của lần này dễ lẫn sang lần khác. Hỏi "buổi họp phụ huynh năm lớp ba của con" thì nhiều người chỉ nhớ một buổi họp chung chung, trộn từ mấy năm liền.
Thiếu mốc để neo. Những thay đổi như chuyển nhà, đổi việc, sinh con, ra trường là những cái mốc chia đời thành từng chương. Một quãng dài không có mốc lớn thì không có chỗ để chia, nên trong trí nhớ nó như một khối liền.
Gộp không có nghĩa là mất. Những năm bị nén trong trí nhớ vẫn để lại kỹ năng, hiểu biết, thói quen, các mối quan hệ. Người đã làm nghề mười năm có thể không kể được năm thứ sáu khác năm thứ bảy ở đâu, nhưng tay nghề tích luỹ từ cả mười năm thì vẫn còn nguyên. Thứ bị gộp chỉ là những ngày cụ thể.
Ít khi được kể lại. Chuyện thời đi học được bạn bè nhắc lại ở mỗi lần họp lớp. Chuyện một năm đi làm bình thường hiếm khi ai kể, và ký ức không được ôn lại thì mờ nhanh hơn.
Những quãng đời hay "trống" trong trí nhớ
Khi hỏi chuyện người trung niên, có vài kiểu quãng đời hay được mô tả là nhớ rất ít. Phổ biến nhất là những năm con còn nhỏ: ngày nào cũng xoay quanh đưa đón, cơm nước, thức đêm, mệt tới mức chỉ mong qua ngày. Người ta sống rất dày nhưng không có sức để chú ý, mà trí nhớ chỉ ghi được những gì được chú ý.
Kiểu thứ hai là những quãng chăm người ốm lâu ngày, những năm làm việc quá tải, hoặc những tháng phải ở yên một chỗ, ngày nào cũng như ngày nào. Kiểu thứ ba nặng nề hơn: những quãng buồn bã kéo dài. Khi ngày nào cũng chỉ cố cho xong, rất ít điều được ghi lại, và nhiều người về sau thấy cả một mùa như bị xoá.
Ví dụ giả định: một người đàn ông ở Hải Phòng kể lại đời mình rất mạch lạc tới năm hai mươi tám tuổi, rồi nói gọn "từ đó tới bốn mươi thì đi làm, nuôi hai đứa nhỏ". Hỏi tiếp vào từng năm, ông nhớ ra lần sửa nhà, lần con nằm viện, chuyến đi công tác Lâm Đồng, nhưng phải có câu hỏi gợi thì những chuyện đó mới nổi lên. Quãng ấy không trống, nó chỉ nằm sâu ở tầng dưới.
Nhầm năm: chuyện đó là năm kia hay năm kìa
Một biểu hiện khác của việc gộp là chuyện xếp năm cho ký ức. Người ba mươi tuổi thường nói chắc được chuyện này xảy ra năm học lớp mấy, năm đại học thứ mấy. Người năm mươi tuổi hay phải dừng lại: lần sửa mái nhà là năm kia hay năm kìa, chuyến đi Quảng Ninh trước hay sau khi con vào cấp ba. Những năm gần đây không có các mốc lớn như chuyển cấp, ra trường, nên rất dễ trôi vào nhau.
Các nghiên cứu về trí nhớ tự truyện cũng ghi nhận rằng người ta hay nhầm thời điểm của sự kiện theo một kiểu khá đều: chuyện xa có thể bị kéo lại gần hơn thực tế, chuyện gần có lúc bị đẩy ra xa. Chuyện được nhớ rõ nên có vẻ gần, nhưng lịch thì nói khác. Cũng vì những quãng bị gộp có ít mốc nên khi nhìn lại, chúng có vẻ ngắn hơn thực tế; đó là phần liên quan tới cảm giác năm tháng, ở đây chỉ nhắc một câu.
Điều này cho thấy trí nhớ của người lớn không đặt sự kiện lên một trục thời gian có sẵn. Nó đặt các chuyện cạnh nhau, rồi suy ra năm tháng từ những mốc quanh đó. Vì vậy nhầm năm là chuyện của cách trí nhớ sắp xếp, không phải dấu hiệu của bệnh.
Quãng đời nhiều chuyện và quãng đời bị gộp khác nhau ở đâu
Bảng dưới so một số đặc điểm hay được nhắc tới. Đây là xu hướng chung, mỗi người có thể khác nhiều tuỳ cuộc sống.
| Khía cạnh | Quãng đời nhiều chuyện | Quãng đời bị gộp |
|---|---|---|
| Mốc lớn | Nhiều: chuyển nhà, đổi trường, đổi việc, chuyến đi xa | Ít, các năm nối nhau không có ranh giới rõ |
| Nhịp sống | Thay đổi theo mùa, theo năm học | Đều đặn quanh năm, các tuần khó phân biệt |
| Sự chú ý | Có thời gian và sức để để ý | Mệt, bận, đầu óc luôn chạy trước tới việc kế tiếp |
| Cách kể lại | Kể từng chuyện, có ngày tháng, có chi tiết | Kể bằng câu chung: "mấy năm đó thì…" |
| Được nhắc lại | Bạn bè, người thân hay kể chung | Ít ai nhắc, ít dịp ôn lại |
Điểm đáng chú ý là hầu hết khác biệt nằm ở hoàn cảnh sống và mức độ chú ý, không phải ở khả năng nhớ. Cùng một người có thể có quãng đời rất dày và quãng đời rất mỏng trong trí nhớ.
Tìm lại chuyện bên trong một quãng tưởng như trống: bài thử nhớ cho người lớn
Quãng đời bị gộp thường vẫn còn nhiều chuyện, chỉ là cần lối vào. Bài thử dưới đây dùng chính cách trí nhớ xếp tầng để đi xuống. Nếu quãng đó gắn với chuyện đau buồn khiến bạn bất an khi nghĩ lại, hãy dừng, không cần cố.
- Chọn một quãng khoảng ba năm mà bạn thấy nhớ ít nhất, viết tên nó bằng một câu như "hồi ở căn nhà thuê gần chợ".
- Liệt kê những thứ cố định của quãng đó: nhà ở đâu, đi làm đường nào, con học lớp mấy, đi xe gì. Đây là tầng giữa, thường dễ nhớ.
- Với mỗi thứ cố định, tự hỏi: có lần nào nó khác đi không. Hôm xe hỏng giữa đường, hôm con ốm phải nghỉ học, hôm nhà bị dột.
- Lấy một mốc ngoài làm neo: Tết năm đó ăn ở đâu, mùa mưa bão năm đó thế nào, một đám cưới trong họ.
- Hỏi một người cùng sống quãng đó, nhưng tự liệt kê trước rồi mới hỏi, để lời họ không lấn lên trí nhớ của bạn.
- Ghi lại những chuyện vừa tìm được. Lần sau nghĩ về quãng đó, bạn sẽ có sẵn lối vào.
Phần lớn người làm bài thử này thấy quãng "trống" có nhiều chuyện hơn mình tưởng. Điều đó cho thấy ký ức vẫn còn, chỉ là không tự nổi lên khi không có câu hỏi gợi.
Khi nào nhớ ít không còn là chuyện bình thường
Nhớ ít về một quãng đời đều đặn là chuyện rất phổ biến và tự nó không phải dấu hiệu bệnh. Tuy vậy, có những trường hợp nên để ý: liên tục không nhớ hôm nay là ngày mấy, tháng mấy dù đang đi làm bình thường; lẫn lộn thứ tự những chuyện vừa xảy ra trong tuần; quên những sự kiện lớn mới đây, người thân nhắc cũng chỉ nhớ lờ mờ; hoặc mất ký ức về một quãng mà trước đây vẫn kể rõ.
Cũng có khi những tháng trôi qua không đọng lại gì vì người đó đang kiệt sức hoặc buồn bã kéo dài. Nếu bạn thấy mình trong tình trạng đó, nói chuyện với người thân, với bác sĩ hoặc chuyên gia tâm lý là việc nên làm, vì đó là chuyện của sức khoẻ tinh thần chứ không chỉ của trí nhớ.
Còn nếu đột ngột lú lẫn về thời gian và nơi chốn, kèm nói khó, yếu một bên người, gọi 115 ngay. Những thay đổi từ từ về trí nhớ thì nên đi khám để bác sĩ đánh giá, không tự đoán.
Câu hỏi thường gặp
Vì sao có những năm gần như không nhớ gì?
Những năm sinh hoạt đều đặn, ít mốc lớn, lại bận và mệt thường được trí nhớ nén thành một ký ức chung. Từng ngày riêng lẻ không được giữ riêng, nên khi nhìn lại người ta chỉ tóm được bằng vài câu. Khi được hỏi gợi, nhiều chuyện bên trong vẫn có thể nổi lên.
Ký ức tự truyện là gì?
Đó là phần trí nhớ về chính cuộc đời mình: những quãng đời, những sự kiện chung và những khoảnh khắc cụ thể mình đã trải qua. Nó khác với trí nhớ về kiến thức chung như nghĩa của một từ hay thủ đô của một nước.
Nhầm năm xảy ra một chuyện có đáng lo không?
Thường là không. Người lớn hay nhầm thời điểm vì trí nhớ không lưu ngày tháng sẵn mà suy ra từ các mốc xung quanh. Chỉ nên đi khám khi nhầm lẫn đi kèm những thay đổi khác như quên sự kiện lớn mới đây hay lúng túng với việc quen làm.
Những năm nuôi con nhỏ có thật là hay bị quên không?
Nhiều người kể như vậy. Thiếu ngủ, mệt mỏi và nhịp sinh hoạt lặp lại khiến ít khoảnh khắc được chú ý đủ để ghi riêng. Ảnh chụp và lời kể của người trong nhà thường giúp nhớ lại phần nào, dù có thể lẫn với ký ức dựng lại.
Làm sao để những năm sắp tới không bị gộp mất?
Không cần biến mỗi ngày thành chuyện đặc biệt. Tạo vài thay đổi nhỏ trong nhịp sống, chú ý trọn vẹn vào những lúc đáng giữ và thỉnh thoảng nghĩ lại hoặc viết vài dòng về những gì đã qua giúp trí nhớ có thêm mốc để neo.