Thử thách nhớ đường đi trong xóm làm thế này: người lớn dẫn trẻ đi một vòng ngắn quanh ngõ, quanh xóm, rồi đến lượt trẻ dẫn cả nhà quay về đúng lối cũ. Trên đường đi, cả nhà cùng chỉ cho nhau những mốc dễ nhận: cây khế nhà bác, bức tường sơn vàng, cái giếng cũ. Về đến nhà, ai thích có thể vẽ lại lối đi lên giấy.
Đây là một thử thách vận động nhẹ, hợp với buổi sáng cuối tuần hoặc chiều mát. Nó khác hẳn việc tập nhớ đường đi làm của người lớn: mục đích ở đây là cùng nhau dạo chơi, nhìn kỹ xóm mình và để trẻ được nếm cảm giác dẫn đường. Bài này đi qua chuyện an toàn trước, rồi cách làm buổi đầu, cách chọn mốc, các biến thể và phần vẽ lại lối đi.
An toàn trước tiên: luật không đổi của thử thách nhớ đường
Luôn có người lớn đi kèm, đi sát. Dù trẻ đang dẫn đường, người lớn vẫn đi ngay cạnh, nắm tay trẻ nhỏ ở đoạn có xe. Trẻ dẫn đường bằng lời và tay chỉ, người lớn quyết định lúc nào sang đường, lúc nào dừng.
Chọn tuyến ít xe. Ngõ nhỏ, đường nội bộ khu dân cư, đường làng ít xe là phù hợp. Tránh trục đường lớn, đoạn không có vỉa hè, khúc cua khuất tầm nhìn, gần mương, ao, kênh không có rào.
Không bao giờ để trẻ tự đi một mình để "thử". Thử thách luôn là đi cùng nhau. Đừng biến nó thành bài kiểm tra kiểu thả trẻ ở đầu ngõ rồi xem trẻ có tự về được không. Trẻ lạc đường, dù chỉ vài phút, có thể sợ hãi và gặp nguy hiểm thật.
Giờ giấc và thời tiết. Đi lúc trời sáng, không quá nắng. Tránh giờ tan tầm khi xe đông, tránh trời mưa đường trơn. Mang theo nước nếu đi lâu.
Dạy trẻ thêm vài điều cần biết. Đi bộ là dịp tốt để nhắc trẻ những điều an toàn cơ bản phù hợp lứa tuổi: đi sát mép đường, nhìn xe trước khi qua ngõ, nếu lạc thì đứng yên chỗ đông người và nhờ người lớn đáng tin như cô bán hàng gần đó.
Cách làm buổi đầu tiên
Buổi đầu nên chọn một vòng ngắn, đi thong thả mười đến mười lăm phút, rẽ không quá bốn lần.
- Đi chiều đi, nói to các mốc. Người lớn dẫn đường và nói rõ: "Mình rẽ phải ở cây bàng to", "đi qua cái cổng sắt xanh". Mời trẻ cũng chỉ ra mốc mà trẻ thích.
- Dừng ở điểm cuối, hỏi trẻ có sẵn sàng không. Điểm cuối nên là chỗ an toàn để đứng, như sân nhà văn hoá hay góc ngõ rộng.
- Đổi vai: trẻ dẫn về. Trẻ đi trước nửa bước, người lớn đi cạnh. Trẻ nói hướng ở mỗi chỗ rẽ trước khi rẽ.
- Khi trẻ phân vân, hỏi bằng mốc. Thay vì chỉ đường, hỏi: "Lúc nãy mình đi qua cái giếng chưa nhỉ?" Câu hỏi bằng mốc giúp trẻ tự lần ra.
- Rẽ sai thì cùng nhau nhận ra. Đi thêm vài bước, nếu không thấy mốc quen, người lớn hỏi trẻ: "Ở đây có gì mình gặp lúc nãy không?" Trẻ sẽ tự đề nghị quay lại.
- Về đến nhà, kể lại. Ngồi nghỉ, cả nhà kể lại lối đi theo thứ tự các mốc. Đây là lần nhớ thứ ba, sau lúc đi và lúc về.
Đi chiều về theo hướng ngược lại khó hơn người lớn tưởng, vì cảnh vật nhìn từ phía bên kia khác hẳn. Một cái cây ở bên phải lúc đi sẽ nằm bên trái lúc về. Nhiều trẻ sẽ tự phát hiện điều này và thấy thú vị.
Mốc đường nào dễ nhớ, mốc nào dễ đánh lừa
Không phải mốc nào cũng tốt. Một số mốc có thể biến mất hoặc thay đổi chỉ sau vài phút, làm trẻ lạc hướng dù nhớ đúng.
| Loại mốc | Dễ hay khó | Ghi chú |
|---|---|---|
| Cây to, cột điện có đặc điểm, giếng, miếu nhỏ | Dễ, bền | Không đổi theo ngày, nhìn từ xa được |
| Cổng nhà sơn màu lạ, bức tường có hoa giấy | Dễ | Màu và hình dạng giúp trẻ nhận nhanh |
| Quán nước, tiệm tạp hoá | Vừa | Buổi sáng mở, buổi trưa có thể đóng cửa, trông khác hẳn |
| Xe đỗ trước cửa, người ngồi trước nhà | Đánh lừa | Sẽ đi mất, không nên dùng làm mốc |
| Con chó, con mèo nằm ở góc | Đánh lừa | Trẻ rất thích nhắc, nhưng không đáng tin làm mốc |
| Mùi và tiếng: lò bánh mì, xưởng mộc | Vừa, thú vị | Mốc bằng mũi và tai, hợp làm biến thể |
Bàn với trẻ xem mốc nào "đáng tin" là một phần hay của thử thách. Trẻ học được rằng nhớ đường không chỉ là nhớ những gì đập vào mắt, mà là chọn những gì sẽ còn ở đó lúc mình quay lại. Đây là một điều nhỏ mà nhiều người lớn cũng chưa từng nghĩ tới.
Vẽ lại lối đi lên giấy sau khi về nhà
Phần vẽ là phần trẻ ngồi yên được sau khi đã vận động. Đưa trẻ tờ giấy trắng và bút màu, chỉ yêu cầu một điều: vẽ nhà mình ở một chỗ, rồi vẽ lối đi vừa rồi và các mốc trên đường. Không có cách vẽ đúng hay sai; trẻ năm tuổi vẽ một đường ngoằn ngoèo với cái cây to tướng là đã nhớ được rất nhiều.
Trẻ lớn hơn có thể vẽ có thứ tự: rẽ trái, rẽ phải, khoảng cách dài ngắn giữa các mốc. Người lớn vẽ một bản riêng rồi cả nhà đặt các bản vẽ cạnh nhau. Gần như chắc chắn các bản sẽ khác nhau: người nhớ đúng thứ tự nhưng sai hướng, người vẽ cái giếng ở nhầm phía. Bàn xem bản nào giống thực tế hơn ở đoạn nào, không chấm bản nào là nhất.
Lần sau, mang bản vẽ theo khi đi dạo và kiểm lại từng mốc trên đường. Trẻ thường hào hứng khi thấy cái cây mình vẽ "thật sự ở đây". Theo thời gian, một xấp bản vẽ của cùng một vòng xóm qua nhiều tháng cũng là kỷ niệm đáng giữ, cho thấy trẻ nhìn xóm mình ngày càng kỹ hơn, so với chính mình chứ không so với ai.
Biến thể dễ và biến thể khó
Khi vòng đầu đã quen, thử thách có thể đổi theo nhiều hướng mà không cần đi xa hơn.
- Dễ: vòng tròn ngắn. Đi một vòng khép kín quanh một dãy nhà, chỉ rẽ một hướng. Hợp với trẻ ba, bốn tuổi.
- Dễ: săn mốc. Trước khi đi, người lớn kể tên ba mốc. Trẻ đi và reo lên khi gặp từng mốc.
- Vừa: đi đường khác về. Đi một lối, về bằng lối khác mà trẻ chưa đi. Trẻ phải ước lượng hướng nhà mình thay vì đi ngược lại.
- Vừa: nhớ thứ tự mốc. Về đến nhà, kể tên năm mốc theo đúng thứ tự gặp trên đường.
- Khó: đi sau một tuần. Không đi vòng đó suốt một tuần, rồi bất ngờ đề nghị trẻ dẫn lại. Xem trẻ còn nhớ được những đoạn nào.
- Khó: mốc bằng tai mũi. Trên đường đi, cả nhà chỉ được dùng tiếng và mùi làm mốc: tiếng chim trong lồng, mùi bánh mì nướng, tiếng máy khâu. Về nhà, kể lại lối đi theo âm thanh và mùi.
Những biến thể khó nên để cho trẻ lớn hoặc người lớn. Với trẻ nhỏ, cảm giác được dẫn cả nhà về đúng cửa đã là chiến thắng rất lớn.
Khi xóm thay đổi: mốc mất đi cũng là chuyện để nhớ
Đi cùng một vòng xóm nhiều tháng, sớm muộn gì cả nhà cũng gặp cảnh mốc quen biến mất: cây bàng đầu ngõ bị chặt vì làm đường, cổng nhà bác sơn lại từ xanh sang trắng, quán nước đóng cửa. Lần đầu gặp, trẻ có thể bối rối, đứng lại và nói "chỗ này lạ quá". Đó là lúc thú vị để dừng lại và hỏi: ngoài cái cây, còn gì giúp mình nhận ra đây là chỗ cũ?
Trẻ sẽ bắt đầu tìm mốc phụ: cái cột điện bên cạnh, độ dốc của con đường, tiếng máy xay từ xưởng gạo gần đó. Việc tìm mốc thay thế giúp trẻ hiểu rằng mình không nhớ đường bằng một thứ duy nhất, mà bằng cả một chùm dấu hiệu. Người lớn cũng vậy, và nhiều khi chính người lớn mới là người bị lạc hướng khi một mốc quen không còn.
Những thay đổi đó còn là chất liệu để kể chuyện. Ông bà có thể nhắc rằng hồi trước chỗ này là ao, sau mới lấp làm nhà; bố mẹ có thể kể ngày còn nhỏ đi học qua con ngõ này thế nào. Thử thách nhớ đường qua nhiều mùa vì thế dần thành một cách cả nhà cùng để ý xóm mình đang đổi khác ra sao, nhẹ nhàng, không cần ghi chép gì nhiều.
Vì sao thử thách nhớ đường vui, nhất là khi có ông bà
Thử thách nhớ đường vui trước hết vì nó là một cuộc dạo. Trẻ được ra ngoài, được nắm tay ông bà, được đứng trước cổng nhà người ta ngắm giàn hoa giấy. Phần nhớ đến một cách tự nhiên, như một lý do để nhìn kỹ hơn những gì vẫn đi qua hằng ngày mà không để ý.
Khi có ông bà đi cùng, mỗi mốc có thể kèm một mẩu chuyện: cái giếng này ngày xưa cả xóm ra gánh nước, cây đa đầu ngõ có từ hồi ông còn bé. Những câu chuyện như vậy làm mốc dễ nhớ hơn hẳn, và cũng là cách để trẻ biết thêm về nơi mình lớn lên. Ông bà lại được làm người dẫn chuyện, một vai rất hợp với người lớn tuổi.
Còn với trẻ, được dẫn đường cho cả nhà là cảm giác được tin tưởng. Trẻ đi thẳng lưng hơn, nói to hơn, chỉ tay dứt khoát hơn. Một lần dẫn đúng về đến cổng nhà, có khi trẻ nhắc mãi cả tuần. Đó là thứ đáng giữ hơn mọi con số đo trí nhớ.
Thêm một điều nữa: thử thách này không tốn gì ngoài thời gian và đôi dép. Không cần mua sắm dụng cụ, không cần màn hình, không cần chuẩn bị trước. Chỉ cần một buổi sáng rảnh và một người lớn sẵn lòng đi chậm lại theo nhịp của trẻ.
Câu hỏi thường gặp
Bao nhiêu tuổi thì trẻ có thể dẫn đường trong thử thách này?
Nhiều trẻ khoảng bốn tuổi đã dẫn được một vòng ngắn, ít chỗ rẽ, nếu người lớn gợi bằng mốc. Trẻ năm, sáu tuổi thường dẫn được vòng dài hơn. Dù trẻ bao nhiêu tuổi, người lớn vẫn luôn đi sát cạnh và quyết định lúc sang đường.
Con hay rẽ nhầm, có phải do kém định hướng không?
Rẽ nhầm khi đi chiều ngược lại là chuyện rất thường gặp, kể cả với người lớn, vì cảnh vật nhìn từ phía bên kia khác hẳn. Đây là điều trẻ học dần qua nhiều lần đi. Không cần lo hay gọi đó là kém, chỉ cần cùng trẻ tìm lại mốc quen.
Có nên dùng điện thoại chỉ đường cho trẻ xem trong thử thách không?
Không cần. Thử thách này dựa vào mắt nhìn mốc thật trên đường. Nếu muốn, sau khi về nhà có thể cùng trẻ mở bản đồ trên điện thoại để so với bản vẽ tay của trẻ, như một phần trò chuyện thêm, nhưng không dùng khi đang đi.
Nhà ở chung cư thì làm thử thách nhớ đường thế nào?
Có thể làm ngay trong khu chung cư: hành lang các tầng, sân chung, khu vui chơi dưới sảnh, lối từ bãi xe lên nhà. Mốc là chậu cây, màu cửa, bảng tin trống. Tránh khu thang thoát hiểm, bãi xe đang có xe chạy và khu vực ban công không có rào cao.
Ông bà đi chậm thì có làm cùng được không?
Rất nên. Chọn vòng ngắn, đường bằng, có chỗ ngồi nghỉ. Ông bà có thể làm người kể chuyện các mốc và để cháu làm người dẫn đường. Nhịp đi chậm lại giúp trẻ nhìn kỹ hơn, nên chẳng mất gì.
Làm sao để thử thách không biến thành việc thả con tự đi?
Nói rõ với cả nhà rằng thử thách luôn đi cùng nhau và người lớn đi sát. Không có lượt nào trẻ đi một mình. Muốn trẻ tự tin hơn thì tăng độ khó bằng biến thể như đi đường khác về hay nhớ thứ tự mốc, chứ không tăng bằng cách để trẻ đi xa người lớn.