Nhiều phụ nữ quanh tuổi tiền mãn kinh, thường cuối bốn mươi đến đầu năm mươi, kể rằng đầu óc họ như phủ sương: hay quên việc vừa định làm, đang nói thì mất chữ, khó tập trung hơn trước. Các nghiên cứu theo dõi phụ nữ qua giai đoạn này gợi ý rằng thay đổi ấy có thật ở một bộ phận người, thường ở mức nhẹ, và có xu hướng cải thiện sau khi bước qua giai đoạn chuyển tiếp.
Bài này giải thích những gì có thể đang ảnh hưởng tới trí nhớ ở tuổi tiền mãn kinh, phân biệt cảm giác "sương mù" với những thay đổi cần được bác sĩ đánh giá, và gợi ý cách sống cùng giai đoạn này. Bài không tư vấn điều trị; mọi lựa chọn về thuốc, kể cả liệu pháp nội tiết, cần bàn với bác sĩ.
"Sương mù não" ở tuổi tiền mãn kinh là gì
"Sương mù não" không phải tên một bệnh mà là cách nhiều người mô tả cảm giác đầu óc kém nhạy: nghĩ chậm, khó gom ý, quên lý do mình bước vào phòng, nói giữa chừng thì không tìm ra một từ rất quen. Phụ nữ ở giai đoạn chuyển tiếp sang mãn kinh hay dùng cách gọi này, và khi nghe nó từ người khác, nhiều chị thấy nhẹ lòng vì hoá ra không phải chỉ mình mình.
Giai đoạn tiền mãn kinh là những năm trước khi kinh nguyệt dừng hẳn, khi chu kỳ bắt đầu thất thường và nội tiết dao động. Nó có thể kéo dài vài năm và mỗi người trải qua rất khác nhau: có người gần như không thấy gì, có người bị bốc hoả, mất ngủ, thay đổi tâm trạng rõ rệt, và cùng với đó là những trục trặc về trí nhớ.
Một số nghiên cứu theo dõi dài hạn ghi nhận rằng ở một bộ phận phụ nữ, khả năng học và nhớ điều mới hơi giảm trong giai đoạn chuyển tiếp, rồi phần lớn trở lại sau đó. Kết quả giữa các nghiên cứu không hoàn toàn thống nhất, và mức thay đổi trung bình là nhỏ. Nhưng với người trong cuộc, chỉ vài lần quên tên khách hàng trong cuộc họp cũng đủ làm mất tự tin.
Những gì có thể đang góp phần
Nội tiết dao động. Nội tiết sinh dục nữ có liên quan tới nhiều vùng não, trong đó có những vùng tham gia vào trí nhớ. Khi lượng nội tiết lên xuống thất thường, một số người thấy ảnh hưởng tới sự tập trung và trí nhớ. Cơ chế cụ thể còn đang được nghiên cứu.
Giấc ngủ bị phá bởi bốc hoả đêm. Bốc hoả, đổ mồ hôi ban đêm làm nhiều người thức giấc nhiều lần. Giấc ngủ vụn kéo dài là một trong những thứ ảnh hưởng mạnh nhất tới trí nhớ hằng ngày, và nhiều chuyên gia cho rằng đây là phần đóng góp lớn của "sương mù".
Tâm trạng và lo âu. Giai đoạn này có thể đi kèm cáu gắt, buồn, lo âu nhiều hơn. Lo âu chiếm chỗ của sự chú ý, khiến điều mới khó được ghi lại.
Gánh nặng của tuổi giữa đời. Tuổi năm mươi thường là lúc cha mẹ già cần chăm, con cái đến tuổi thi cử hoặc lập gia đình, công việc ở vị trí nhiều trách nhiệm. Đầu óc phải ôm quá nhiều việc là lý do quen thuộc của chuyện hay quên, ở cả nam lẫn nữ.
Những vấn đề sức khoẻ khác. Tuổi này cũng là tuổi một số vấn đề như rối loạn tuyến giáp, thiếu máu, tăng huyết áp, tiểu đường hay xuất hiện, và chúng có thể ảnh hưởng tới sự tỉnh táo. Đó là lý do nên đi khám thay vì đổ hết cho tiền mãn kinh.
Sương mù tiền mãn kinh và những thay đổi cần khám sớm
Bảng dưới gợi ý cách để ý, không dùng để tự chẩn đoán. Phân biệt chắc chắn là việc của bác sĩ. Một nguyên tắc chung dễ nhớ: thay đổi lúc nặng lúc nhẹ theo giấc ngủ và mệt mỏi thường ít đáng lo hơn thay đổi đi một chiều, nặng dần đều bất kể ngủ ngon hay không.
| Điểm để ý | Hay gặp trong giai đoạn chuyển tiếp | Nên đi khám sớm |
|---|---|---|
| Quên | Quên việc vặt, quên tên rồi lát sau nhớ ra | Quên những việc quen làm bao năm, lạc ở chỗ quen |
| Tìm chữ | Chữ ở đầu lưỡi, nói vòng rồi cũng ra ý | Nói khó, dùng sai từ liên tục, người khác khó hiểu |
| Diễn tiến | Lúc nặng lúc nhẹ, thường tệ hơn sau đêm mất ngủ | Nặng dần đều qua các tháng, không liên quan giấc ngủ |
| Người xung quanh | Bản thân thấy rõ hơn người khác | Người thân, đồng nghiệp nhận ra và lo lắng trước |
| Đi kèm | Bốc hoả, đổ mồ hôi đêm, chu kỳ thất thường | Thay đổi tính tình lớn, buồn bã kéo dài, sụt cân không rõ lý do |
Nếu xảy ra đột ngột lú lẫn, nói khó, méo miệng, yếu hoặc tê một bên người, đau đầu dữ dội bất thường, đừng nghĩ tới tiền mãn kinh nữa: gọi 115 ngay.
Vì sao "mất chữ" là than phiền hay gặp nhất
Trong các kiểu trục trặc trí nhớ mà phụ nữ tuổi tiền mãn kinh kể lại, chuyện đang nói thì không tìm ra một từ quen thường đứng đầu. Ví dụ giả định: một cô giáo dạy vật lý ở Nghệ An đang giảng bài thì không nhớ ra chữ "khúc xạ" vốn dùng hằng ngày, phải nói vòng "cái hiện tượng ánh sáng bị bẻ", rồi mười phút sau chữ bỗng bật ra lúc đang làm việc khác. Cảm giác ấy rất khó chịu, nhất là với người làm nghề cần nói nhiều.
Hiện tượng chữ ở đầu lưỡi là chuyện của mọi lứa tuổi và tăng dần theo tuổi tác, được bàn kỹ ở danh mục hiện tượng trí nhớ của trang. Ở tuổi tiền mãn kinh, nhiều chị thấy nó dày hơn hẳn trong thời gian ngắn, nên càng để ý. Thiếu ngủ và căng thẳng thường làm nó nặng thêm, còn những ngày ngủ ngon thì giảm đi rõ.
Điều đáng biết là mất chữ kiểu này khác với nói khó do một vấn đề đột ngột của não. Người bị chữ ở đầu lưỡi biết rõ mình muốn nói gì, hiểu người khác nói gì, nói được câu khác để diễn đạt ý. Nói khó đột ngột, nói lắp bắp, không hiểu người khác hoặc nói ra những câu vô nghĩa là chuyện khác hẳn và cần gọi 115 ngay.
Giai đoạn này thường kéo dài bao lâu
Không có mốc chung. Tiền mãn kinh có thể kéo dài từ vài năm tới lâu hơn tuỳ người, và các triệu chứng như bốc hoả, mất ngủ cũng dài ngắn khác nhau. Điều mà nhiều nghiên cứu gợi ý là những trục trặc về trí nhớ gắn với giai đoạn chuyển tiếp có xu hướng nhẹ đi sau khi qua giai đoạn này, chứ không tiếp tục xấu dần theo một đường thẳng.
Thông tin này quan trọng vì nhiều phụ nữ khi thấy mình hay quên ở tuổi năm mươi đã lập tức nghĩ tới chuyện sa sút trí tuệ, rồi giấu, không dám nói với ai, cũng không dám đi khám. Thực tế, hay quên trong giai đoạn này rất phổ biến, và phần lớn không phải dấu hiệu của bệnh lý nặng. Nhưng chỉ bác sĩ mới khẳng định được điều đó với từng người.
Cách nhìn hợp lý là coi đây là một giai đoạn chuyển tiếp của cơ thể, cần được quan tâm như mọi giai đoạn khác: có triệu chứng thì đi khám, có khó khăn thì nói ra, có thể điều chỉnh sinh hoạt thì điều chỉnh, và không tự dán nhãn cho mình.
Đi khám: chuẩn bị gì để buổi khám có ích
Nhiều người đi khám rồi chỉ nói được một câu "dạo này em hay quên". Chuẩn bị trước giúp bác sĩ có đủ thông tin để đánh giá.
- Ghi lại trong hai, ba tuần những lần quên đáng chú ý: quên gì, lúc nào, đêm trước ngủ ra sao.
- Ghi chu kỳ kinh gần đây: đều hay thất thường, nhiều hay ít, có bỏ tháng nào không.
- Liệt kê các triệu chứng khác: bốc hoả, đổ mồ hôi đêm, tim đập nhanh, khô da, thay đổi tâm trạng, mệt mỏi.
- Mang theo danh sách mọi thuốc và sản phẩm bổ sung đang dùng, kể cả loại mua không cần đơn.
- Nhờ một người thân đi cùng nếu được, để họ kể những gì họ thấy.
- Hỏi bác sĩ những câu cụ thể: có cần xét nghiệm gì không, những thay đổi này có liên quan tới tiền mãn kinh không, lúc nào cần quay lại.
Bác sĩ có thể khám chuyên khoa phụ sản, nội khoa hoặc thần kinh tuỳ tình trạng. Các lựa chọn điều trị triệu chứng tiền mãn kinh, trong đó có liệu pháp nội tiết, đều có lợi ích và rủi ro riêng và chỉ nên quyết định sau khi bàn kỹ với bác sĩ.
Sống cùng "sương mù" trong công việc và ở nhà
Trong lúc chờ giai đoạn chuyển tiếp qua đi, vài điều chỉnh nhỏ giúp giảm cảm giác hụt hẫng:
- Ưu tiên giấc ngủ: phòng ngủ mát, mặc đồ thoáng, giữ giờ ngủ đều. Với nhiều người, ngủ khá hơn là thay đổi rõ nhất.
- Ghi những việc quan trọng ra một chỗ cố định, không cố giữ tất cả trong đầu, nhất là trước các cuộc họp.
- Khi mất chữ giữa câu, cứ nói vòng sang ý khác hoặc mô tả. Phần lớn người nghe không để ý, và chữ thường tự quay lại sau ít phút.
- Làm từng việc một khi việc đó quan trọng; làm nhiều việc cùng lúc là lúc dễ quên nhất.
- Giữ vận động đều đặn theo sức mình, giữ các mối quan hệ, các buổi trò chuyện với bạn bè.
- Nói với người thân và, nếu thấy phù hợp, với đồng nghiệp gần gũi rằng mình đang qua giai đoạn này. Được hiểu giúp bớt căng thẳng, mà căng thẳng ít đi thì trí nhớ cũng đỡ hơn.
Trang không khuyên dùng thuốc bổ não hay thực phẩm chức năng cho "sương mù" tiền mãn kinh. Nếu muốn thử bất cứ sản phẩm nào, kể cả loại thảo dược, hãy hỏi bác sĩ trước vì một số sản phẩm có thể tương tác với thuốc đang dùng.
Câu hỏi thường gặp
Tiền mãn kinh có gây mất trí nhớ không?
Tiền mãn kinh thường đi kèm cảm giác hay quên, khó tập trung, khó tìm chữ ở một bộ phận phụ nữ, nhưng mức độ thường nhẹ và có xu hướng cải thiện sau giai đoạn chuyển tiếp. Nếu trí nhớ giảm nhanh, ảnh hưởng tới sinh hoạt, cần đi khám để bác sĩ tìm nguyên nhân.
Sương mù não tiền mãn kinh kéo dài bao lâu?
Không có mốc chung cho mọi người. Ở nhiều người, các trục trặc về trí nhớ đi cùng giai đoạn nội tiết dao động và nhẹ dần sau đó. Mất ngủ do bốc hoả kéo dài có thể làm cảm giác này dai dẳng hơn, nên cải thiện giấc ngủ thường có ích.
Hay quên ở tuổi năm mươi có phải dấu hiệu sa sút trí tuệ không?
Phần lớn trường hợp hay quên ở tuổi này liên quan tới giấc ngủ, căng thẳng, tiền mãn kinh hoặc các vấn đề sức khoẻ khác. Tuy vậy, tự mình không thể phân biệt chắc chắn. Nếu lo lắng, hãy đi khám để bác sĩ đánh giá, đừng tự kết luận.
Có nên dùng nội tiết tố để cải thiện trí nhớ không?
Quyết định dùng liệu pháp nội tiết cần được bàn kỹ với bác sĩ, dựa trên triệu chứng, tiền sử bệnh và lợi ích, rủi ro với từng người. Trang không khuyên dùng hay không dùng; hãy hỏi bác sĩ phụ sản hoặc nội tiết.
Đàn ông tuổi năm mươi có bị sương mù não không?
Đàn ông không trải qua tiền mãn kinh, nhưng ở tuổi này cũng có thể thấy hay quên vì thiếu ngủ, căng thẳng, bệnh mạn tính hay thuốc đang dùng. Những thay đổi rõ về trí nhớ ở bất kỳ ai cũng nên được đi khám.
Mất chữ giữa câu khi đang nói có đáng lo không?
Thỉnh thoảng không tìm ra một từ quen, lát sau lại nhớ, là chuyện rất nhiều người gặp, nhất là khi mệt. Đáng lo là khi nói khó xuất hiện đột ngột, nói sai từ liên tục hoặc người khác không hiểu mình nói gì; khi đó cần đi khám ngay hoặc gọi 115.