Ở tuổi mới lớn, khả năng ghi nhớ thông tin mới nhìn chung đang ở giai đoạn rất tốt, nhưng trí nhớ hằng ngày của các bạn trẻ lại hay "trục trặc" vì ba thứ chồng lên nhau: não bộ còn đang hoàn thiện phần điều khiển, đồng hồ sinh học lệch về phía thức khuya, và cảm xúc dâng mạnh. Kết quả là một bạn mười lăm tuổi có thể thuộc lời cả chục bài hát nhưng quên mang áo thể dục ba lần trong một tuần.
Bài này dành cho cả bạn trẻ lẫn cha mẹ muốn hiểu chuyện gì đang xảy ra với trí nhớ ở tuổi 12–17: vì sao nhớ chuyện bạn bè kỹ hơn bài học, vì sao thiếu ngủ làm trí nhớ hụt rõ, và những ký ức tuổi này có vị trí ra sao trong câu chuyện đời mỗi người. Cách học thuộc bài có trang riêng trong hệ, nên ở đây không bàn mẹo học.
Não tuổi mới lớn: phần ghi nhớ đã mạnh, phần điều khiển còn đang lắp
Các nghiên cứu về phát triển não bộ cho thấy não tiếp tục thay đổi rõ rệt suốt tuổi thiếu niên và cả những năm đầu tuổi hai mươi. Một phần lớn sự thay đổi diễn ra ở vùng trán, nơi lo việc lập kế hoạch, giữ mục tiêu trong đầu, kiềm chế phản ứng vội. Trong khi đó, những vùng liên quan tới cảm xúc và phần thưởng hoạt động rất mạnh từ đầu tuổi dậy thì.
Với trí nhớ, điều này có nghĩa là bạn trẻ thường ghi nhận thông tin mới nhanh, nhất là thông tin mình thấy hay, nhưng phần "quản lý" như nhớ phải làm gì lúc mấy giờ, nhớ mang theo đồ gì, nhớ quay lại việc đang dở lại chưa vững. Người lớn hay gọi đó là đãng trí, nhưng đúng hơn là phần điều khiển chưa theo kịp phần ghi nhận.
Cần nói rõ đây là xu hướng chung trên nhiều người, mức độ khác nhau rất nhiều giữa từng bạn. Có bạn mười bốn tuổi đã tự quản lịch học rất chặt, có bạn mười bảy tuổi vẫn cần nhắc. Không nên dùng chuyện "não chưa hoàn thiện" làm cớ để buông, cũng không nên dùng nó để chê một bạn trẻ là kém.
Giấc ngủ lệch giờ: thủ phạm âm thầm của chuyện hay quên
Đồng hồ sinh học dịch về phía khuya. Ở tuổi dậy thì, giờ cơ thể bắt đầu buồn ngủ thường muộn hơn so với lúc còn nhỏ. Đây là thay đổi sinh học được ghi nhận rộng rãi, không hẳn do lười hay do điện thoại, dù điện thoại làm tình hình tệ thêm.
Nhưng giờ đến lớp vẫn sớm. Thức khuya theo đồng hồ sinh học mà vẫn phải dậy sớm đi học khiến nhiều bạn ngủ thiếu kéo dài suốt tuần, rồi ngủ bù cuối tuần. Kiểu ngủ chập chờn đó làm cả sự chú ý lẫn trí nhớ hụt đi.
Giấc ngủ là lúc ký ức được cất kỹ. Nhiều nghiên cứu gợi ý rằng trong lúc ngủ, não sắp xếp và củng cố những gì học được ban ngày. Thiếu ngủ không chỉ làm buổi sáng uể oải mà còn khiến điều học hôm trước khó ở lại.
Thiếu ngủ làm khó cả việc ghi nhớ điều mới. Một đêm ngủ ít khiến hôm sau khó tập trung, mà không tập trung thì thông tin chưa kịp vào đã trôi đi. Nhiều bạn tưởng mình hay quên, thật ra là chưa từng ghi được.
Vì sao chuyện bạn bè nhớ kỹ hơn bài học
Tuổi mới lớn là lúc các mối quan hệ với bạn cùng tuổi trở nên quan trọng hơn bao giờ hết. Ai nói gì với ai, ai ngồi cạnh ai, ai giận ai, những chuyện đó chạm thẳng vào cảm xúc và vào câu hỏi "mình là ai trong nhóm". Bộ não ưu tiên ghi nhớ những gì nó coi là quan trọng với mình, và với một bạn mười lăm tuổi, một câu nói của bạn thân có thể quan trọng hơn một công thức.
Cảm xúc mạnh cũng làm ký ức đậm hơn. Lần đầu bị bạn bè bỏ rơi, lần đầu được khen trước lớp, lần đầu rung động, những khoảnh khắc ấy có thể theo một người tới tận già. Đó là lý do khi người lớn kể chuyện thời đi học, họ hay kể chuyện bạn bè, thầy cô, những lần bị phạt, hiếm ai kể lại nội dung một bài học cụ thể.
Hiểu điều này giúp cha mẹ bớt bực khi con "nhớ chuyện linh tinh mà quên chuyện chính". Con không cố tình chọn nhớ sai thứ, bộ não tuổi này đơn giản là coi chuyện bạn bè là chuyện chính. Việc của người lớn là giúp con giữ thêm những thứ cần nhớ khác bằng thói quen và công cụ, không phải bằng trách móc.
Hay quên ở tuổi mới lớn: kiểu nào thường gặp, nguyên nhân hay gặp
Bảng dưới gom một số kiểu quên quen thuộc ở tuổi 12–17 và những nguyên nhân thường đi kèm. Đây không phải bảng chẩn đoán, chỉ là gợi ý để để ý.
| Kiểu quên | Nguyên nhân hay gặp | Điều nên thử trước |
|---|---|---|
| Quên mang đồ, quên lịch | Phần lập kế hoạch chưa vững, buổi sáng vội | Soạn đồ từ tối hôm trước, để một chỗ cố định gần cửa |
| Học xong một lúc là quên | Học khi buồn ngủ, vừa học vừa nhắn tin | Ngủ đủ hơn, tách giờ học với giờ dùng điện thoại |
| Đầu trống rỗng lúc kiểm tra | Lo lắng làm khó lấy thông tin ra | Tập trả lời câu hỏi trước khi thi để quen cảm giác lục trí nhớ |
| Quên lời người lớn dặn | Nghe khi đang làm việc khác, lời dặn dài | Dặn ngắn, nhắn lại bằng chữ, nhờ bạn trẻ nhắc lại một câu |
| Nhớ sai chuyện vừa xảy ra trong nhóm bạn | Cảm xúc mạnh tô màu ký ức | Đợi bình tĩnh rồi mới kể lại, hỏi thêm người khác |
Phần lớn các kiểu quên trên cải thiện rõ khi giấc ngủ đều hơn. Nếu bạn trẻ đã ngủ đủ mà vẫn hay quên tới mức ảnh hưởng nặng tới việc học và sinh hoạt, đó là lúc nên trao đổi với bác sĩ hoặc chuyên gia tâm lý học đường.
Tuổi mới lớn bắt đầu viết "câu chuyện đời mình"
Một số nhà tâm lý cho rằng chỉ tới tuổi thiếu niên con người mới bắt đầu nối các ký ức rời rạc thành một câu chuyện đời có mạch lạc: mình từ đâu tới, đã trải qua gì, đang trở thành người thế nào. Trẻ nhỏ kể được từng chuyện, còn bạn trẻ mười lăm, mười sáu tuổi bắt đầu tự hỏi những chuyện đó nói gì về mình.
Đây là lý do những năm tuổi mới lớn và tuổi đôi mươi chiếm chỗ đặc biệt trong trí nhớ của người lớn tuổi sau này. Hiện tượng nhiều ký ức dồn về giai đoạn này được bàn kỹ ở bài về đỉnh hồi tưởng trong cùng danh mục. Ở tuổi mới lớn, điều đáng nói là bạn trẻ đang chọn những chuyện nào làm mốc, và cách người lớn phản ứng với chuyện của con ảnh hưởng tới cách con kể lại chính mình.
Ví dụ giả định: một bạn trượt đội tuyển của trường. Nếu cả nhà nhắc chuyện đó như một vết nhục, bạn dễ giữ ký ức ấy như bằng chứng "mình kém". Nếu chuyện được nói như một lần thử chưa thành, bạn có thể giữ nó như một lần mình dám đăng ký. Sự việc giống nhau, ký ức để lại khác nhau.
Nếp nhà giúp trí nhớ tuổi mới lớn hơn mọi lời nhắc
Cha mẹ không thể học hộ hay nhớ hộ con, nhưng có thể dựng một nếp sinh hoạt khiến trí nhớ của con đỡ phải gánh những việc không cần thiết. Mấy gợi ý dưới đây nên bàn với con trước, để con thấy đó là thoả thuận chung chứ không phải luật áp xuống.
- Cùng con chọn một giờ đi ngủ khả thi cho ngày đi học, chấp nhận rằng nó muộn hơn hồi con còn nhỏ, và cố giữ giờ dậy cuối tuần không chênh quá xa ngày thường.
- Để điện thoại sạc ngoài phòng ngủ vào ban đêm nếu con đồng ý. Ánh sáng và tin nhắn lúc khuya kéo giờ ngủ lùi thêm, mà giờ ngủ của tuổi này vốn đã muộn.
- Dành một góc cố định gần cửa cho cặp sách, áo đồng phục, giày thể thao. Đồ có chỗ cố định thì trí nhớ không phải lo phần đó.
- Treo một tờ giấy lịch tuần do chính con ghi lại các việc đặc biệt như học thêm, nộp bài, hoạt động ngoại khoá. Tự tay ghi giúp con nhớ hơn là nghe người khác đọc.
- Thay câu "sao con lại quên" bằng câu "lần sau mình làm gì để khỏi quên". Câu thứ nhất chỉ làm con phòng thủ, câu thứ hai mời con tự tìm cách.
- Giữ một bữa ăn chung mỗi ngày nếu được. Đó là lúc con kể chuyện bạn bè, lúc cha mẹ nghe được điều gì đang chiếm chỗ trong đầu con.
Những thay đổi này nhỏ, nhưng làm đều trong vài tuần thường thấy rõ hơn hẳn những lời nhắc nhở hằng ngày. Chúng cũng tập cho con cách tự quản trí nhớ của mình, kỹ năng con cần khi rời nhà đi học xa hay đi làm.
Những dấu hiệu nên đưa con đi khám, không tự đoán
Hay quên vặt ở tuổi mới lớn rất phổ biến. Tuy vậy, có những tình huống không nên coi là chuyện tuổi tác:
- Sau một cú va đập vào đầu khi chơi thể thao hoặc ngã xe, bạn trẻ đau đầu, buồn nôn, chóng mặt, khó nhớ chuyện vừa xảy ra. Cần đưa đi khám, kể cả khi lúc đầu có vẻ ổn.
- Trí nhớ và sự tập trung đi xuống rõ trong vài tuần, kèm thu mình, mất ngủ hoặc ngủ quá nhiều, chán ăn, buồn bã kéo dài.
- Có những khoảng thời gian không nhớ mình đã làm gì, hoặc có lúc ngây người không đáp lại.
- Bạn trẻ dùng rượu bia hay chất kích thích. Những chất này có thể ảnh hưởng tới trí nhớ và não bộ đang phát triển, nên cần người có chuyên môn hỗ trợ.
- Lo âu thi cử tới mức mất ngủ nhiều đêm, tim đập nhanh, đầu trống rỗng mỗi khi vào phòng thi.
Nếu bạn trẻ đột ngột lú lẫn, nói khó, yếu một bên người hoặc lơ mơ khó đánh thức, gọi 115 ngay. Bài này không thay được ý kiến của bác sĩ; nó chỉ giúp gia đình biết khi nào không nên chờ.
Câu hỏi thường gặp
Tuổi dậy thì có làm trí nhớ kém đi không?
Nhìn chung là không. Khả năng ghi nhớ thông tin mới ở tuổi này thường tốt, nhưng thiếu ngủ, cảm xúc dao động và phần lập kế hoạch chưa vững khiến trí nhớ hằng ngày có vẻ kém. Khi ngủ đủ và sinh hoạt đều hơn, phần lớn chuyện hay quên vặt giảm rõ.
Thức khuya học bài có làm nhớ kém hơn không?
Thức khuya thường xuyên làm giảm thời gian ngủ, mà giấc ngủ là lúc não sắp xếp lại những gì đã học. Nhiều bạn thấy học khuya xong sáng hôm sau quên khá nhiều. Đổi giờ học sớm hơn để ngủ đủ thường đem lại kết quả tốt hơn so với kéo dài giờ học.
Vì sao con nhớ hết lời bài hát mà không nhớ bài học?
Bài hát có giai điệu, nhịp và vần, được nghe lặp lại nhiều lần trong lúc thoải mái, lại gắn với cảm xúc và bạn bè. Bài học thường thiếu những thứ đó. Đó không phải dấu hiệu trí nhớ có vấn đề mà là cách bộ não ưu tiên những gì nó thấy gần với mình.
Căng thẳng thi cử ảnh hưởng tới trí nhớ thế nào?
Lo lắng vừa phải giúp tỉnh táo, nhưng lo lắng quá mức có thể khiến việc lấy thông tin ra khỏi trí nhớ khó hơn, tạo cảm giác đầu trống rỗng. Nếu tình trạng này lặp lại nhiều kỳ thi và kèm mất ngủ, nên nói chuyện với chuyên gia tâm lý học đường.
Ký ức tuổi học trò có nhớ được lâu không?
Nhiều người lớn tuổi nhớ những năm học cấp hai, cấp ba rõ hơn hẳn các giai đoạn khác. Những ký ức gắn với lần đầu, với bạn bè và với việc hình thành tính cách ở tuổi này thường được giữ rất lâu, dù chi tiết vẫn có thể bị dựng lại theo thời gian.
Có nên cho con uống thuốc bổ não mùa thi không?
Trang không khuyên dùng thuốc bổ não hay thực phẩm chức năng để tăng trí nhớ. Ngủ đủ, ăn uống đều bữa, vận động và học có kế hoạch là những điều đáng làm trước. Nếu lo lắng về sức khoẻ của con, hãy hỏi ý kiến bác sĩ trước khi cho con dùng bất cứ thứ gì.