SieuDinh.comSiêu Đỉnh
Truyền khẩu và thuộc lòng

Vì sao ca dao có nhiều dị bản: trí nhớ truyền miệng sửa lời qua mỗi người hát

Mỗi lần truyền miệng, trí nhớ dựng lại câu ca dao chứ không chép lại, nên chữ đổi theo giọng vùng, theo nghĩa quen. Dị bản là dấu vết của trí nhớ đang sống.

Women resting on a rice field dyke in An Giang after harvest, one singing while others listen, figures seen from behind against a wide golden paddy, late afternoon

Ca dao có nhiều dị bản vì mỗi lần được hát lại, câu ca không được "chép" từ trí nhớ mà được dựng lại, và mỗi người dựng lại theo giọng vùng mình, vốn từ mình và nghĩa mình thấy hợp. Qua hàng trăm người, hàng trăm năm, những thay đổi nhỏ cộng lại thành nhiều phiên bản cùng tồn tại.

Người ta hay gọi chuyện này là "tam sao thất bản" với ý chê. Nhìn từ góc trí nhớ, dị bản lại là bằng chứng rất đẹp: ca dao không nằm chết trên giấy mà sống trong đầu người, và trí nhớ người thì luôn làm việc theo kiểu sáng tạo lại. Bài này giải thích cơ chế ấy và những quy luật mà các dị bản thường đi theo.

Trí nhớ dựng lại chứ không phát lại

Năm 1932, nhà tâm lý học người Anh Frederic Bartlett công bố cuốn Remembering, trong đó có những thí nghiệm nổi tiếng: ông cho người tham gia đọc một truyện dân gian xa lạ với họ rồi kể lại nhiều lần, hoặc chuyền câu chuyện từ người này sang người khác. Qua mỗi lần, truyện ngắn lại, chi tiết lạ biến mất hoặc bị đổi thành chi tiết quen, và câu chuyện được "sắp xếp lại" cho hợp với cách nghĩ của người kể.

Bartlett gọi đây là trí nhớ dựng lại: ta không lưu một bản ghi nguyên vẹn rồi phát lại, mà lưu cái khung và vài chi tiết nổi, rồi mỗi lần nhớ thì tự lấp phần còn lại bằng hiểu biết sẵn có. Các nghiên cứu về trí nhớ suốt gần một thế kỷ sau đã xác nhận ý chính này nhiều lần, dù chi tiết thí nghiệm của ông được bàn lại.

Ca dao chịu đúng quá trình ấy, nhưng có thêm một chiếc phanh: vần và nhịp. Vì thế ca dao biến đổi chậm hơn nhiều so với truyện kể văn xuôi. Câu chữ có thể đổi, nhưng thường chỉ đổi trong phạm vi mà vần, thanh và số chữ cho phép. Dị bản ca dao vì vậy hiếm khi khác nhau hoàn toàn; chúng giống những anh chị em cùng nhà hơn là người lạ.

Năm kiểu thay đổi hay gặp khi ca dao đi qua nhiều người

Đổi chữ cùng vần, cùng thanh. Quên một chữ, người hát lấp bằng chữ khác vừa vần vừa hợp nghĩa. Đây là kiểu thay đổi phổ biến nhất vì tai không bắt được lỗi.

Đổi theo giọng và từ địa phương. Câu ca đi từ Bắc vào Nam, từ đồng bằng lên miền núi thì đổi từ cho hợp tiếng nói nơi đó. Một sự vật có tên khác ở vùng khác, câu ca liền đổi tên theo.

Đổi hình ảnh cho quen với người nghe. Hình ảnh xa lạ dễ bị thay bằng hình ảnh gần: cây, con vật, nghề nghiệp nơi người hát sống. Đúng như Bartlett quan sát, cái lạ bị quen hoá.

Ghép thêm hoặc cắt bớt câu. Một bài ca dao bốn câu có thể bị cắt còn hai câu đầu nổi tiếng nhất, hoặc được nối thêm câu từ một bài khác cùng vần. Nhiều bài ca dao dài thật ra là chuỗi câu ghép lại theo lúc hát.

Đổi ý cho hợp lúc hát. Trong hát đối đáp, người hát cố ý sửa lời để đáp lại người bên kia. Bản sửa nếu hay sẽ được nhớ và hát tiếp, thành một dị bản mới.

Công thức mở đầu: phần ổn định giữa những phần đổi thay

Một số khuôn mở đầu ca dao gần như không đổi, còn phần sau thì sinh ra rất nhiều câu khác nhau. Khuôn mở đầu là điểm tựa cho trí nhớ, giống như cảnh mẫu trong sử thi. Bảng dưới lấy vài ví dụ quen thuộc.

Khuôn mở đầuVí dụ câu ca daoTrí nhớ bám vào đâu
"Thân em như...""Thân em như tấm lụa đào, / Phất phơ giữa chợ biết vào tay ai."Phép so sánh mở đầu, rồi một hình ảnh cụ thể
"Thân em như...""Thân em như hạt mưa sa, / Hạt vào đài các hạt ra ruộng cày."Cùng khuôn, hình ảnh khác, ý gần nhau
"Thân em như...""Thân em như trái bần trôi, / Gió dập sóng dồi biết tấp vào đâu."Hình ảnh của sông nước Nam Bộ
"Công cha như...""Công cha như núi Thái Sơn, / Nghĩa mẹ như nước trong nguồn chảy ra."Cặp so sánh cha – núi, mẹ – nước
"Công cha như...""Công cha như núi ngất trời, / Nghĩa mẹ như nước ở ngoài biển Đông."Cùng cặp so sánh, đổi vần và cảnh

Nhìn ba câu "Thân em như" cạnh nhau, bạn thấy rõ trí nhớ truyền miệng làm việc thế nào: khuôn được giữ, phần sau được thay bằng hình ảnh của từng vùng, từng cảnh đời. Nhà nghiên cứu văn học xếp chúng thành một nhóm mô típ; người hát thì chỉ cần nhớ khuôn là có thể ứng tác tiếp.

Hai câu "Công cha" thường được coi là hai bài ca dao riêng hơn là dị bản của nhau, nhưng chúng cho thấy cùng một cặp so sánh có thể nảy ra những câu khác vần mà vẫn được nhớ song song.

Lặp và đảo vòng: những cấu trúc giúp ca dao tự giữ mình

Bên cạnh vần, nhiều bài ca dao có cấu trúc lặp mà gần như tự sửa lỗi cho người hát. Ví dụ quen thuộc: "Trong đầm gì đẹp bằng sen, / Lá xanh bông trắng lại chen nhị vàng. / Nhị vàng bông trắng lá xanh, / Gần bùn mà chẳng hôi tanh mùi bùn." Câu thứ ba lặp lại ba hình ảnh của câu thứ hai theo thứ tự ngược lại: lá xanh, bông trắng, nhị vàng thành nhị vàng, bông trắng, lá xanh. Ai đã nhớ câu hai thì gần như không thể nhớ sai câu ba.

Kiểu đảo vòng này làm hai việc cùng lúc. Nó tạo nhịp thú vị cho người nghe, và nó cho trí nhớ một phép kiểm: nếu câu ba không khớp ngược với câu hai, người hát biết ngay là có chỗ sai. Những bài ca dao có cấu trúc như vậy thường ít dị bản ở phần lõi hơn những bài chỉ dựa vào vần.

Các cấu trúc tương tự còn có: lặp lại câu mở đầu ở cuối bài, điệp một từ ở đầu mỗi câu, hay đặt hai vế đối nhau. Người hát dân gian có lẽ không gọi tên những kỹ thuật này, nhưng những bài sống sót lâu nhất qua đường truyền miệng thường là những bài có ít nhất một chiếc khung như thế. Quá trình chọn lọc tự nhiên của trí nhớ đã giữ lại những câu dễ giữ nhất.

Vì sao không có "bản gốc" của một câu ca dao

Khi gặp hai dị bản, người ta hay hỏi bản nào là gốc. Với phần lớn ca dao, câu hỏi này không có lời đáp chắc chắn. Ca dao được hát rất lâu trước khi có người ghi lại, và người sưu tầm chỉ ghi được những gì họ nghe ở một nơi, một lúc. Bản được in sớm nhất chưa chắc là bản cổ nhất; nó chỉ là bản được ghi trước.

Hơn nữa, ngay từ đầu có thể đã không có một bản duy nhất. Một câu ca có thể được nhiều người ở nhiều nơi ứng tác gần như cùng lúc từ cùng một khuôn quen. Trí nhớ dân gian không giữ tên tác giả, không giữ ngày sáng tác; nó chỉ giữ những gì được hát lại nhiều lần.

Điều này khác hẳn với thơ có tác giả. Với một bài thơ in, ta có thể đối chiếu bản thảo, bản in đầu. Với ca dao, mỗi dị bản là một lời chứng ngang hàng về cách người ở một vùng đã nhớ và hát. Các bộ sưu tập ca dao lớn vì thế thường ghi nhiều dị bản cạnh nhau thay vì chọn một.

Khi nào dị bản là trí nhớ sống, khi nào là nhầm lẫn

Không phải mọi khác biệt đều đáng trân trọng như nhau. Một vài phân biệt giúp bạn đọc ca dao tỉnh táo hơn:

  • Dị bản trong dân gian: được ghi nhận ở nhiều nơi, nhiều người hát, có lý do vùng miền rõ. Đây là phần đời sống của ca dao.
  • Lỗi chép gần đây: câu bị sai chữ khi đăng lại trên mạng, trong sách in vội, rồi được chép tiếp. Lỗi này lan nhanh hơn bất kỳ dị bản dân gian nào và thường làm câu mất vần hoặc mất nghĩa.
  • Câu "ca dao" không phải ca dao: câu thơ của tác giả hiện đại, câu tự đặt cho vui, bị gắn nhãn ca dao vì nghe có vẻ cổ.
  • Câu chế: giữ khuôn ca dao nhưng đổi ý để đùa. Câu chế là một phần sinh động của đời sống ngôn ngữ, nhưng không nên trích như ca dao cổ.

Khi cần trích ca dao cho bài viết, lời phát biểu, nên tra ở các tuyển tập ca dao có ghi chú nguồn và dị bản. Trí nhớ của chính mình là nguồn đáng quý, nhưng như mọi thí nghiệm về trí nhớ đều cho thấy, nó không phải nguồn tuyệt đối chính xác.

Tự làm một chuỗi truyền miệng trong gia đình

Bạn có thể tận mắt thấy cách dị bản sinh ra bằng một thử thách đơn giản kiểu Bartlett, làm cùng năm sáu người trong nhà. Không ai bị chấm điểm; điều thú vị là nhìn câu ca thay đổi.

  1. Một người chọn một bài ca dao bốn câu mà những người khác chưa thuộc, đọc cho người thứ hai nghe hai lần.
  2. Người thứ hai đợi vài phút, làm việc khác, rồi đọc lại cho người thứ ba nghe hai lần, không xem lại bản gốc.
  3. Cứ thế chuyền đến người cuối cùng. Người cuối đọc to bản mình nhớ.
  4. Đặt bản gốc và bản cuối cạnh nhau. Đánh dấu chữ bị đổi, câu bị cắt, hình ảnh bị thay.
  5. Cả nhà đoán xem mỗi thay đổi xảy ra ở người nào và vì sao: quên chữ, đổi theo cách nói quen, hay thấy câu mới hay hơn.

Phần lớn các nhóm thấy vần và số chữ được giữ khá tốt, còn từ ngữ thì trượt dần về phía cách nói quen của người cuối chuỗi. Đó chính là hình ảnh thu nhỏ của hàng trăm năm ca dao đi qua trí nhớ người Việt.

Câu hỏi thường gặp

Dị bản ca dao là gì?

Dị bản là những phiên bản khác nhau của cùng một bài ca dao, khác nhau ở một số chữ, hình ảnh hoặc số câu nhưng giữ khuôn và ý chính. Chúng sinh ra vì ca dao được truyền miệng qua nhiều người, nhiều vùng trong thời gian dài.

Có cách nào biết dị bản nào cổ hơn không?

Thường rất khó. Bản được ghi chép sớm nhất chỉ cho biết lúc đó người ta đã hát như vậy, không chứng minh được là bản gốc. Nhà nghiên cứu có khi dựa vào từ cổ, phương ngữ, hoàn cảnh lịch sử để đoán, nhưng kết luận thường kèm dè dặt.

Vì sao ca dao đổi chậm hơn truyện cổ tích khi truyền miệng?

Vần, thanh điệu và số chữ của thể thơ hạn chế cách thay đổi. Một chữ đổi phải vẫn hợp vần, hợp thanh. Truyện cổ tích văn xuôi không có chiếc phanh ấy nên chi tiết và lời kể thay đổi nhiều hơn mỗi lần kể.

Thí nghiệm của Bartlett là gì?

Đó là các thí nghiệm của nhà tâm lý học Frederic Bartlett, công bố trong cuốn Remembering năm 1932. Người tham gia kể lại một truyện dân gian xa lạ nhiều lần hoặc chuyền cho nhau. Truyện ngắn dần, chi tiết lạ bị đổi thành quen, cho thấy trí nhớ dựng lại chứ không sao chép.

Trích ca dao trên mạng có đáng tin không?

Nhiều câu trên mạng đã bị chép sai, gắn nhầm nhãn ca dao hoặc là câu chế. Khi cần trích chính xác, nên đối chiếu với các tuyển tập ca dao có uy tín, có ghi chú nguồn sưu tầm và dị bản.

Ông bà hát khác sách thì nên sửa theo sách không?

Không cần. Lời ông bà hát có thể là một dị bản thật của vùng quê đó, đáng ghi lại nguyên vẹn. Nếu muốn, bạn có thể ghi cả hai bản và chú thích bản nào nghe từ ai, ở đâu, để con cháu hiểu thêm về đường đi của câu ca.

Cần tư vấn cụ thể cho trường hợp của bạn?

Chúng tôi sẽ liên hệ trong vòng 24 giờ.

Đăng ký tư vấn ngay

Bài viết liên quan

Bạn cần hỗ trợ thêm?

Để lại thông tin, chúng tôi sẽ liên hệ trong 24 giờ.

hoặc
Gọi ngay 0926 138 138