SieuDinh.comSiêu Đỉnh
Trí nhớ và cảm xúc

Vì sao chuyện vui buồn nhớ lâu hơn chuyện bình thường: cảm xúc đánh dấu ký ức ra sao

Một ngày bình thường trôi mất sau vài tuần, còn hôm nhận tin vui hay buồn thì nhớ cả chục năm. Cảm xúc đánh dấu ký ức thế nào, và nhớ lâu có phải là nhớ đúng.

Middle-aged Vietnamese woman sitting on a wooden bench in a quiet Huế courtyard, holding an old faded photograph in both hands, face turned away, late afternoon golden light

Bạn khó nhớ mình ăn gì vào bữa trưa thứ Ba của ba tuần trước, nhưng lại nhớ rõ buổi chiều nhận giấy báo đỗ đại học, hay hôm đứng ở cổng bệnh viện chờ tin người thân. Hai ngày đó có thể cách nhau nhiều năm, vậy mà ngày có cảm xúc mạnh vẫn đứng sừng sững trong trí nhớ, còn hàng trăm ngày bình thường đã tan vào một vệt mờ chung.

Mục từ này giải thích ở mức khoa học phổ thông vì sao cảm xúc làm ký ức bền hơn, chuyện vui và chuyện buồn có được giữ giống nhau không, và vì sao một ký ức nhớ rất lâu vẫn có thể sai ở nhiều chi tiết. Những gì giới nghiên cứu còn bàn cãi sẽ được nói rõ là còn bàn cãi, để bạn đọc như đọc một trang bách khoa chứ không như một lời khẳng định chắc nịch.

Chuyện thường trôi đi, chuyện có cảm xúc ở lại

Bộ não không ghi lại cuộc sống như một máy quay chạy suốt ngày đêm. Mỗi ngày bạn nhìn thấy, nghe thấy hàng nghìn thứ, nhưng phần lớn chỉ lướt qua và biến mất trong vài giờ. Điều này không phải khuyết tật mà là cách tiết kiệm: nếu cái gì cũng giữ nguyên vẹn, ta sẽ chìm trong chi tiết vô ích như số xe máy đỗ cạnh mình ở chợ sáng nay.

Vậy não chọn giữ cái gì? Câu trả lời thường được nhắc đến là những gì có vẻ quan trọng cho cuộc sống của mình. Và một trong những tín hiệu rõ nhất cho thấy điều gì đó quan trọng chính là cảm xúc. Khi tim đập nhanh, tay run, cổ họng nghẹn lại, cơ thể đang báo rằng chuyện này đáng để ý. Ký ức gắn với khoảnh khắc ấy vì thế được ưu tiên hơn những ký ức xung quanh.

Người ta hay ví ngày có cảm xúc mạnh như một trang sách được gấp góc. Cả cuốn sách là cuộc đời, phần lớn các trang lật qua là quên, nhưng những trang gấp góc thì lần nào mở lại cũng thấy. Hình ảnh này đơn giản hoá nhiều, nhưng giúp hiểu vì sao bạn nhớ ngày cưới, ngày sinh con, ngày mất người thân, hôm thi trượt, hôm bị mất xe, mà không nhớ hàng trăm buổi sáng đi làm giống nhau.

Điều gì xảy ra trong đầu khi một chuyện làm ta xúc động

Hạch hạnh nhân lên tiếng. Sâu trong não có một cấu trúc nhỏ hình hạt hạnh nhân, thường được nhắc tới khi nói về cảm xúc, nhất là sợ hãi và phấn khích. Nhiều nghiên cứu trên người và động vật cho thấy khi vùng này hoạt động mạnh, nó dường như "nhắc" vùng hồi hải mã — nơi gắn bó chặt với việc tạo ký ức mới — rằng chuyện đang diễn ra cần được giữ kỹ hơn.

Hormone của lúc căng thẳng tham gia. Khi xúc động, cơ thể tiết ra những chất như adrenaline và cortisol. Ở mức vừa phải, chúng được cho là giúp ký ức "đông cứng" tốt hơn trong những giờ sau sự việc. Nhưng đây không phải kiểu càng nhiều càng tốt: căng thẳng quá mức hoặc kéo dài lại có thể làm trí nhớ rối, vụn và khó kể lại mạch lạc.

Sự chú ý bị kéo về một điểm. Lúc xúc động, sự chú ý thường dồn vào trung tâm của chuyện đang xảy ra. Bạn nhớ rất rõ khuôn mặt người báo tin, câu nói đầu tiên, nhưng có khi không nhớ mình đang mặc áo gì hay trời có mưa không. Ký ức cảm xúc vì thế thường sắc ở giữa và nhoè ở rìa.

Giấc ngủ sau đó cũng góp phần. Một số nghiên cứu gợi ý rằng giấc ngủ đêm sau sự việc giúp củng cố ký ức có cảm xúc. Điểm này còn được tìm hiểu tiếp, nên chỉ nên hiểu là một mảnh ghép, chưa phải lời giải cuối cùng.

Không chỉ lúc xảy ra: ta nghĩ lại và kể lại nhiều hơn

Phần sinh học mới là một nửa câu chuyện. Nửa còn lại nằm ở những gì bạn làm với ký ức trong những ngày, những năm sau đó. Chuyện vui hay chuyện buồn thường được nghĩ đi nghĩ lại, kể cho người thân, kể lại trong bữa cơm, nhắc lại mỗi dịp giỗ Tết. Mỗi lần nhắc lại là một lần ôn bài, và ký ức nào được ôn nhiều thì đường vào nó càng quen.

Hãy thử nghĩ tới ngày cưới của bố mẹ bạn. Có thể bạn chưa sinh ra, nhưng bạn biết khá nhiều chi tiết vì nghe kể suốt nhiều năm: mưa to hôm rước dâu, chiếc xe đạp chở mâm quả bị tuột xích, bà ngoại khóc ở cổng. Bố mẹ bạn nhớ ngày đó rõ không chỉ vì lúc ấy họ xúc động, mà còn vì cả gia đình đã cùng giữ câu chuyện qua từng lần kể.

Ngược lại, có những chuyện xúc động mà người trong cuộc chủ động không nhắc tới, chẳng hạn một lần xấu hổ hay một chuyện đau lòng. Ký ức đó vẫn có thể bền vì dấu ấn cảm xúc ban đầu, nhưng thường kém mạch lạc hơn: còn vài hình ảnh rất rõ mà thiếu trình tự trước sau. Điều này giải thích vì sao có người nói "nhớ như in" nhưng khi được hỏi kỹ lại chỉ kể được vài mảnh.

Chuyện vui và chuyện buồn có được nhớ giống nhau không

Cả hai đều được ưu tiên so với ngày bình thường, nhưng cách chúng tồn tại trong trí nhớ có vài khác biệt mà giới nghiên cứu hay nhắc tới. Bảng dưới đây tóm ở mức phổ thông, mỗi ý đều là xu hướng chung chứ không phải quy luật cho mọi người.

Khía cạnhChuyện vuiChuyện buồn, đáng sợ
Điều thường nhớ rõKhung cảnh chung, người cùng chia vui, cảm giác ấm ápChi tiết trung tâm: lời nói, âm thanh, khoảnh khắc nhận tin
Cảm xúc khi nhớ lạiThường còn giữ được phần lớn độ ấmCó xu hướng dịu đi theo năm tháng ở nhiều người
Mức chi tiếtRộng nhưng nông, dễ bị tô đẹp thêmHẹp nhưng sắc ở vài điểm
Tần suất nhắc lạiHay được kể chủ động, khoe, ôn cùng người khácCó thể bị né tránh, hoặc tự quay về ngoài ý muốn
Rủi ro sai lệchTô hồng, gộp nhiều lần vui thành mộtPhóng to chi tiết đáng sợ, lẫn thứ tự sự việc

Có một hiện tượng được ghi nhận khá nhiều: ở phần đông người, cảm xúc tiêu cực gắn với ký ức phai nhanh hơn cảm xúc tích cực. Chuyện buồn vẫn nhớ, nhưng nhớ lại không còn nhói như xưa, còn chuyện vui thì nhớ lại vẫn thấy vui. Đây là một lý do khiến nhiều người nhìn quá khứ dịu dàng hơn lúc nó đang diễn ra. Hiện tượng này không đúng với tất cả, nhất là với những người từng trải qua chuyện quá sức chịu đựng.

Những chuyện nhỏ mà vẫn nhớ lâu, vì sao vậy

Không phải chỉ đám cưới hay tang lễ mới để lại dấu. Rất nhiều người nhớ suốt đời những chuyện tưởng chừng vụn vặt. Khi để ý, những chuyện đó thường có ít nhất một trong các đặc điểm sau:

  • Bất ngờ: một món quà không ai báo trước, một lời khen của thầy giáo vốn ít khen, cơn mưa đá giữa trưa hè ở quê.
  • Gắn với hình ảnh bản thân: lần đầu tự đi xe buýt một mình, lần đầu được giao việc quan trọng, lần bị bạn bè trêu trước lớp.
  • Có người thân trong đó: bữa cơm cuối cùng với ông trước khi ông đi xa, buổi chiều mẹ đạp xe chở đi khám răng.
  • Trái với điều mình tin: phát hiện một người mình quý đã nói dối, hay ngược lại, người mình nghĩ khó tính lại âm thầm giúp mình.
  • Có giác quan mạnh: mùi khói bếp rơm, tiếng còi tàu đêm, vị nước mía ngọt gắt giữa trưa — giác quan làm cảm xúc rõ thêm.
  • Đến vào thời điểm chuyển giao: những ngày chuyển nhà, chuyển trường, ra trường, bắt đầu công việc mới.

Điểm chung là chuyện đó đã chạm vào một điều bạn quan tâm, dù lúc ấy bạn không nhận ra. Vì thế danh sách chuyện nhỏ nhớ lâu của mỗi người là một tấm gương khá thật về điều họ coi trọng.

Nhớ lâu không có nghĩa là nhớ đúng

Đây là phần nhiều người bất ngờ nhất. Cảm giác "nhớ như in" rất thuyết phục, nhưng các nghiên cứu về trí nhớ nhiều lần cho thấy độ tự tin và độ chính xác không phải lúc nào cũng đi cùng nhau. Một người có thể kể lại chuyện xúc động từ hai mươi năm trước với giọng chắc chắn, đầy chi tiết, nhưng vài chi tiết đã bị thay đổi qua từng lần kể mà chính họ không biết.

Lý do là ký ức không được cất như một tấm ảnh trong ngăn kéo. Mỗi lần nhớ lại, ta dựng lại câu chuyện từ những mảnh còn giữ, rồi lấp chỗ trống bằng điều hợp lý, điều đã nghe người khác kể, hoặc điều mình hiểu thêm sau này. Cảm xúc giữ cho câu chuyện tồn tại, nhưng không đảm bảo từng chi tiết giữ nguyên.

Biết điều này giúp ích trong đời thường. Khi anh chị em trong nhà cãi nhau về chuyện xưa, ai cũng chắc mình đúng, thì có thể cả hai đều nhớ thật lòng mà khác nhau. Khi cần chi tiết chính xác, chẳng hạn ngày tháng, số tiền hay ai đã nói gì, thì giấy tờ, ảnh có ngày chụp hay tin nhắn cũ đáng tin hơn cảm giác chắc chắn. Còn phần cảm xúc của ký ức, nỗi vui hay nỗi buồn khi ấy, thì vẫn là sự thật của người mang nó.

Tự để ý cảm xúc trong ký ức của chính mình

Bạn có thể thử một bài tự quan sát nhẹ nhàng trong mười phút. Hãy chọn những chuyện vui hoặc chuyện buồn vừa phải, đừng chọn những chuyện từng làm bạn suy sụp; mục đích là tò mò về trí nhớ chứ không phải khơi lại vết thương.

  1. Viết ra ba chuyện bạn nhớ rõ từ năm năm trở lên, mỗi chuyện một dòng, ví dụ hôm đầu tiên đi làm, một chuyến đi chơi, một buổi sinh nhật.
  2. Viết thêm ba ngày bình thường bất kỳ trong cùng khoảng thời gian, chẳng hạn một ngày thứ Tư nào đó của năm ấy. Bạn sẽ thấy gần như không viết được gì.
  3. Với mỗi chuyện nhớ rõ, ghi cảm xúc lúc đó bằng một từ: hồi hộp, xấu hổ, mừng, sợ, tự hào.
  4. Ghi tiếp cảm xúc bây giờ khi nhớ lại, cũng bằng một từ. So sánh hai cột xem cảm xúc nào đã dịu, cảm xúc nào vẫn còn nguyên.
  5. Nếu có người cùng trải qua chuyện đó, hỏi họ nhớ thế nào. So xem hai người nhớ giống và khác nhau ở đâu.

Phần lớn mọi người sẽ thấy đúng điều mục từ này mô tả: chuyện có cảm xúc ở lại, ngày thường biến mất, cảm xúc buồn thường dịu đi nhiều hơn cảm xúc vui. Nếu trong lúc làm, một ký ức kéo theo cảm giác khó chịu mạnh, hãy dừng lại, đứng dậy đi lại, uống ngụm nước và chuyển sang việc khác. Chuyện buồn cứ quay lại ngoài ý muốn là chủ đề của một mục từ riêng, kèm gợi ý khi nào nên tìm người hỗ trợ.

Câu hỏi thường gặp

Vì sao có ngày rất vui mà sau vài năm lại quên gần hết?

Cảm xúc chỉ là một yếu tố giúp nhớ lâu. Nếu niềm vui ấy giống nhiều lần vui khác, không có gì bất ngờ và ít được kể lại, nó dễ hoà vào những ngày tương tự. Ký ức bền nhất thường vừa có cảm xúc vừa có điểm riêng và được nhắc lại nhiều lần.

Có phải chuyện càng sốc thì càng nhớ rõ?

Không hẳn. Xúc động vừa phải thường giúp nhớ tốt hơn, nhưng khi một chuyện vượt quá sức chịu đựng, ký ức có thể bị vụn, thiếu trình tự hoặc có khoảng trống. Vì vậy người trải qua biến cố lớn đôi khi nhớ vài hình ảnh rất rõ mà không kể lại được trọn vẹn.

Vì sao hai anh em cùng trải qua một chuyện lại nhớ khác nhau?

Mỗi người chú ý vào điểm khác nhau lúc xảy ra, cảm thấy khác nhau, rồi kể lại theo cách riêng trong nhiều năm. Mỗi lần nhớ là một lần dựng lại, nên hai bản ký ức dần tách ra. Cả hai có thể đều thật lòng mà vẫn khác.

Muốn nhớ lâu một ngày đặc biệt thì nên làm gì?

Cách tự nhiên nhất là ghi lại vài dòng ngay trong ngày hoặc hôm sau, chụp vài tấm ảnh có người trong đó, và kể lại cho người thân. Những việc này giống ôn bài nhẹ, giúp ký ức có thêm đường vào khi bạn muốn nhớ lại sau này.

Ký ức buồn có phai đi theo thời gian không?

Với nhiều người, cảm xúc buồn gắn với ký ức dịu đi dần dù chuyện vẫn còn nhớ. Tuy vậy, nếu một ký ức đau buồn vẫn quay lại dữ dội sau nhiều tuần, làm mất ngủ hay ảnh hưởng công việc, nên nói chuyện với bác sĩ hoặc chuyên gia tâm lý thay vì cố chịu một mình.

Cần tư vấn cụ thể cho trường hợp của bạn?

Chúng tôi sẽ liên hệ trong vòng 24 giờ.

Đăng ký tư vấn ngay

Bài viết liên quan

Bạn cần hỗ trợ thêm?

Để lại thông tin, chúng tôi sẽ liên hệ trong 24 giờ.

hoặc
Gọi ngay 0926 138 138