Khi chưa có sổ sách, tên tổ tiên được nhớ nhờ những dịp buộc người sống phải nhắc lại: ngày giỗ, lời khấn, tên phải kiêng, chữ lót đặt theo từng đời, những câu chuyện gắn với ngôi mộ hay mảnh đất. Mỗi dịp như vậy là một lần ôn, và cả họ cùng giữ chứ không phải một người.
Nhưng trí nhớ gia đình có giới hạn tự nhiên: không có sổ sách, phần lớn gia đình chỉ giữ rõ được vài đời gần nhất. Bài này nhìn gia phả truyền miệng dưới góc trí nhớ — những "công cụ" người xưa đã dùng, vì sao một số dòng họ, một số nền văn hoá nhớ được rất xa, và vì sao các đời xa thường mờ đi trước. Đây không phải hướng dẫn lập gia phả; việc ấy đã có nhiều tài liệu riêng.
Trí nhớ gia đình thường giữ được mấy đời
Thử hỏi một người trưởng thành bất kỳ: bạn biết tên ông bà nội ngoại không? Hầu hết trả lời được. Tên các cụ, tức cha mẹ của ông bà? Ít người hơn. Tên các kỵ, thêm một đời nữa? Số người trả lời được giảm hẳn, trừ những gia đình có gia phả hay có người lớn tuổi hay kể. Đây là quan sát đời thường, không phải số liệu đo đếm, nhưng gần như ai thử hỏi quanh mình cũng thấy cùng một hình dạng.
Lý do khá đơn giản: ta nhớ rõ nhất những người mình đã gặp, đã nghe giọng, đã thấy mặt. Ông bà thường ở trong vùng ấy. Các cụ đôi khi còn sống khi ta còn nhỏ. Từ các kỵ trở lên, tên chỉ còn là chữ, không gắn với gương mặt hay kỷ niệm nào, và những thứ như vậy dễ trôi khỏi trí nhớ nhất.
Vì thế, khi không có chữ viết, việc giữ tên tổ tiên xa phải dựa vào những cơ chế khác ngoài kỷ niệm cá nhân: nghi lễ lặp lại, quy ước đặt tên, bài đọc thuộc lòng. Mỗi nền văn hoá có bộ công cụ riêng, và người Việt cũng có một bộ khá đặc sắc.
Những dịp buộc người sống nhắc lại tên người đã khuất
Ngày giỗ. Mỗi năm một lần, cả nhà tụ lại vì một người cụ thể. Người ta nhắc tên, nhắc tuổi, nhắc chuyện của người ấy. Trẻ con nghe năm này qua năm khác. Giỗ là lịch ôn tập tự nhiên được lặp đúng hạn hằng năm.
Lời khấn trong ngày giỗ, ngày Tết. Theo nếp nhiều nhà, người đứng khấn đọc tên, vai vế những người được mời về. Lời khấn có khuôn, có thứ tự từ trên xuống, nên chính nó là một danh sách thuộc lòng. Người con trưởng nghe cha khấn nhiều năm, đến lượt mình thì đọc lại được.
Tên húy phải kiêng. Tục kiêng gọi tên người bề trên, nhất là tên người đã khuất, nghe như làm tên bị quên đi. Thật ra ngược lại: muốn kiêng thì phải biết mình đang kiêng chữ gì. Trẻ được dặn "không nói chữ này" là đã được dạy tên ấy.
Mộ phần và đất hương hoả. Đi tảo mộ, người lớn chỉ: ngôi này là của cụ ông, ngôi kia của cụ bà. Tên gắn vào một nơi chốn cụ thể, và nơi chốn là một chiếc móc trí nhớ rất bền.
Câu chuyện đi kèm tên. Một ông tổ "khai làng", một cụ bà "gánh hàng nuôi cả nhà qua năm đói" — tên đi kèm chuyện thì sống lâu hơn tên đứng một mình. Nhiều dòng họ còn nhớ người khai họ chủ yếu nhờ câu chuyện, còn các đời ở giữa thì mờ.
Chữ lót theo đời: khi bài thơ trở thành bộ đếm thế hệ
Một số dòng họ Việt Nam đặt tên đệm theo đời: mọi người cùng thế hệ dùng chung một chữ lót, và các chữ lót nối nhau theo một trình tự đã định sẵn. Biết tên đệm của ai đó là biết ngay người ấy thuộc đời thứ mấy, ngang vai với ai.
Ví dụ nổi tiếng nhất là bài đế hệ thi do vua Minh Mạng đặt cho con cháu dòng mình, hai mươi chữ chia bốn câu: "Miên Hường Ưng Bửu Vĩnh / Bảo Quý Định Long Trường / Hiền Năng Kham Kế Thuật / Thế Thoại Quốc Gia Xương". Mỗi chữ là chữ lót của một đời. Vì vậy tên vị vua cuối cùng là Vĩnh Thụy (niên hiệu Bảo Đại) cho thấy ông thuộc đời thứ năm tính từ các con vua Minh Mạng, và con trai ông mang chữ lót Bảo. Ngoài bài này còn có các bài khác cho những nhánh khác trong hoàng tộc.
Về mặt trí nhớ, đây là một sáng chế rất khéo. Thứ tự các đời không cần ghi trong sổ; nó nằm trong một bài thơ ngắn, có nhịp, dễ thuộc. Người trong họ chỉ cần thuộc bài thơ là tự định vị được mình và người khác. Một số dòng họ dân gian cũng có quy ước chữ lót theo đời, dù thường đơn giản hơn và không phải nơi nào cũng giữ được lâu.
Những cách giữ gia phả bằng trí nhớ ở nơi khác
Không chỉ người Việt giải bài toán này. Nhiều nền văn hoá từng hoặc vẫn đang giữ gia phả bằng lời nói, mỗi nơi một cách. Bảng dưới chỉ nêu những ví dụ được biết rộng rãi, ở mức khái quát.
| Nơi | Cách giữ | Điểm tựa của trí nhớ |
|---|---|---|
| Người Maori (New Zealand) | Đọc thuộc whakapapa, chuỗi tên tổ tiên | Đọc theo nhịp, trong nghi lễ gặp gỡ; thuộc lòng là việc được coi trọng |
| Nhiều vùng Tây Phi | Người hát kể chuyên nghiệp (griot) giữ gia phả các dòng họ | Nghề truyền trong gia đình, hát kèm nhạc cụ |
| Hoàng tộc nhà Nguyễn | Bài thơ chữ lót theo đời | Thơ ngắn có nhịp làm bộ đếm thế hệ |
| Nhiều làng Việt | Lời khấn, ngày giỗ, chuyện ông tổ | Nghi lễ lặp hằng năm và nơi chốn cụ thể |
| Nhiều buôn làng Tây Nguyên | Nhớ theo dòng mẹ hoặc dòng cha tuỳ dân tộc | Quan hệ họ hàng gắn với nhà dài, đất đai |
Điểm chung nổi bật: không nơi nào giữ gia phả truyền miệng bằng cách "học thuộc danh sách" khô khan. Tên luôn được gắn với nhịp, với nghi lễ, với nghề, với nơi chốn. Trí nhớ người không giỏi giữ danh sách trần, nhưng rất giỏi giữ danh sách có khung.
Cũng cần nói thêm: gia phả truyền miệng, dù ở đâu, đều có thể bị điều chỉnh theo thời gian — thêm, bớt, nối các nhánh — vì lý do xã hội. Đó là đặc điểm chung của mọi trí nhớ tập thể, không riêng nơi nào.
Khoảng trống ở giữa: vì sao đời xa mờ trước, ông tổ lại rõ
Nghe kể chuyện dòng họ, bạn có thể để ý một hình dạng lạ: những đời gần thì rõ, người khai họ hay ông tổ lập làng cũng rõ, nhưng các đời ở giữa thì mờ, thậm chí trống. Nhà sử học Jan Vansina, người dành nhiều năm nghiên cứu truyền thống truyền miệng ở châu Phi, đã mô tả hiện tượng này trong cuốn Oral Tradition as History (1985) và gọi nó là "khoảng trống trôi".
Gọi là "trôi" vì khoảng trống ấy di chuyển theo thời gian. Mỗi thế hệ mới, những đời gần được thêm vào phía dưới, còn những đời từng là "gần" thì trượt dần vào vùng mờ. Trong khi đó câu chuyện khởi nguồn vẫn được giữ, vì nó có ý nghĩa lớn với cả cộng đồng: nó giải thích vì sao họ ở đây, vì sao họ là họ. Trí nhớ tập thể giữ đầu và đuôi, bỏ bớt khúc giữa.
Điều này giúp hiểu vì sao nhiều dòng họ có thể kể khá rõ về ông tổ từ mấy trăm năm trước nhưng lại không chắc từ ông tổ đến ông cố là bao nhiêu đời. Không phải ai cố tình bỏ sót; đó là cách trí nhớ chung làm việc khi không có sổ sách đỡ. Khi một dòng họ có gia phả chép từ sớm, khoảng trống này được lấp, và đó cũng là lý do người xưa coi việc chép gia phả là việc hệ trọng.
Những chỗ trí nhớ gia phả hay lẫn
Khi gia phả chỉ nằm trong lời kể, có vài kiểu nhầm lẫn rất hay gặp. Biết trước giúp bạn nghe chuyện tổ tiên với sự trân trọng mà vẫn tỉnh táo:
- Gọi theo thứ và theo tên con: ở nhiều nơi, người lớn được gọi theo thứ bậc như "ông Hai", "bà Tư" hoặc theo tên con cả. Vài chục năm sau, con cháu chỉ còn nhớ cách gọi ấy mà không biết tên thật.
- Gộp hai người làm một: hai cụ cùng tên, cùng thứ ở hai đời gần nhau dễ bị nhớ thành một người, làm gia phả hụt mất một đời.
- Đời xa bị nén lại: các đời ở giữa, ít chuyện để kể, dễ bị bỏ qua. Người khai họ thì được nhớ, nhưng khoảng cách từ người ấy đến hiện tại bị kể ngắn hơn thực tế.
- Năm tháng trượt: năm sinh, năm mất theo can chi dễ lệch một vòng sáu mươi năm khi chỉ truyền miệng.
- Chuyện đẹp hoá: câu chuyện về tổ tiên qua nhiều lần kể thường được làm cho đẹp hơn, oai hơn. Đây là xu hướng tự nhiên của trí nhớ kể chuyện, không phải ai cố tình.
Những chỗ lẫn này không làm lời kể của ông bà kém giá trị. Chúng chỉ nhắc rằng trí nhớ truyền miệng và sổ sách bổ sung cho nhau: lời kể giữ hơi thở của câu chuyện, còn chữ viết giữ tên và năm tháng cho khỏi trượt.
Tự thử: bạn nhớ được tổ tiên đến đời nào
Một thử thách nhẹ nhàng để làm cùng gia đình trong một bữa cơm hay một ngày giỗ, không nhằm so ai nhớ nhiều hơn:
- Mỗi người tự viết ra tên những bậc trên mà mình nhớ được, không hỏi ai: cha mẹ, ông bà, các cụ, các kỵ.
- Ghi bên cạnh mỗi tên mình nhớ nhờ đâu: đã gặp, nghe kể, nghe khấn, thấy trên bia mộ.
- Đặt các tờ cạnh nhau. Để ý đời nào ai cũng nhớ, đời nào bắt đầu thưa, đời nào chỉ người lớn tuổi nhất còn nhớ.
- Hỏi người lớn tuổi nhất: họ biết các tên xa ấy từ ai, vào dịp nào.
- Nếu nhà có gia phả chép, đối chiếu sau cùng, như một cách xem trí nhớ khớp với sổ sách đến đâu.
Nhiều gia đình làm xong thấy rõ "vách trí nhớ" của nhà mình nằm ở đời nào, và vì sao những dịp như ngày giỗ lại quan trọng: đó là nơi trí nhớ của một người già được chuyền sang người trẻ.
Câu hỏi thường gặp
Vì sao phần lớn người chỉ nhớ tên đến đời ông bà hoặc các cụ?
Ta nhớ rõ nhất những người đã gặp, có kỷ niệm. Ông bà thường thuộc nhóm ấy, các cụ đôi khi còn kịp gặp. Từ đời xa hơn, tên không gắn với gương mặt hay chuyện nào nên dễ quên, trừ khi được nhắc đều qua giỗ chạp, lời khấn hoặc gia phả.
Đế hệ thi là gì?
Đế hệ thi là bài thơ hai mươi chữ vua Minh Mạng đặt để làm chữ lót cho con cháu dòng mình, mỗi chữ dành cho một đời: Miên, Hường, Ưng, Bửu, Vĩnh, Bảo và tiếp theo. Nhờ đó chỉ cần nghe tên là biết người ấy thuộc đời nào.
Tục kiêng tên húy có làm người ta quên tên tổ tiên không?
Thường là ngược lại. Muốn kiêng phải biết tên mình đang kiêng, nên trẻ con được dặn về tên húy cũng là được dạy tên ấy. Tuy vậy khi tục kiêng nhạt dần và người ta chỉ gọi theo thứ bậc, tên thật có thể mờ đi qua vài thế hệ.
Gia phả truyền miệng có đáng tin không?
Lời kể thường đúng ở những đời gần và ở các nhân vật nổi bật, nhưng có thể lẫn ở các đời giữa, ở năm tháng và ở những người trùng tên. Nên trân trọng lời kể như nguồn quý, đồng thời đối chiếu với bia mộ, giấy tờ, gia phả chép khi có.
Người Maori giữ gia phả bằng trí nhớ thế nào?
Theo những gì được mô tả rộng rãi, người Maori có truyền thống whakapapa, đọc thuộc chuỗi tên tổ tiên và quan hệ dòng họ, nhất là trong các dịp gặp gỡ trang trọng. Việc thuộc gia phả được coi trọng và gắn với nhịp đọc, nghi lễ, nơi chốn.
Làm sao để con cháu nhớ tên tổ tiên mà không thấy nặng nề?
Cách tự nhiên nhất là gắn tên với chuyện và dịp: kể một chuyện nhỏ về cụ trong ngày giỗ, chỉ ngôi mộ khi tảo mộ, giải thích vì sao nhà kiêng chữ này. Tên đi kèm chuyện được nhớ lâu hơn nhiều so với một danh sách phải học thuộc.