Khi một người cao tuổi bỗng trở nên lú lẫn trong vài giờ hoặc vài ngày, nói năng lộn xộn, không biết mình đang ở đâu, lúc tỉnh lúc mê, đó là tình trạng cần đưa đi khám cấp cứu ngay, không phải hay quên do tuổi tác. Hay quên theo tuổi đến chậm qua nhiều năm; lú lẫn đột ngột đến nhanh và thường là dấu hiệu cơ thể đang gặp một vấn đề cấp tính cần tìm ra.
Trong y khoa, tình trạng lú lẫn cấp này có tên riêng, thường được gọi là mê sảng, nhưng gia đình không cần và không nên tự gọi tên. Việc của người nhà là nhận ra sự thay đổi đột ngột, gọi 115 hoặc đưa đi viện, và kể cho bác sĩ đủ thông tin. Bài này giúp làm ba việc đó, không giúp tự chẩn đoán.
Lú lẫn đột ngột khác hay quên ở chỗ nào
Hay quên theo tuổi là chuyện của nhiều năm: dần dần quên tên, quên chỗ để đồ, phải nhắc mới nhớ. Người đó vẫn tỉnh táo, vẫn biết mình đang ở đâu, vẫn trò chuyện được mạch lạc. Lú lẫn đột ngột thì khác hẳn về tốc độ và tính chất: sáng còn bình thường, chiều đã không nhận ra con cháu; hôm qua còn đọc báo, hôm nay nói những câu không đầu không cuối.
Một đặc điểm hay gặp của lú lẫn cấp là dao động. Người bệnh có lúc gần như tỉnh, có lúc lẫn nặng, thường tệ hơn về chiều tối và ban đêm. Sự chú ý bị rối: không theo được câu chuyện, mắt nhìn đi đâu, hỏi một câu phải nhắc lại nhiều lần. Có người trở nên kích động, đòi về nhà dù đang ở nhà, thấy những thứ không có. Có người lại lặng lẽ, lơ mơ, ngủ li bì, và kiểu lặng lẽ này rất dễ bị bỏ sót vì "ông chỉ mệt thôi".
Người có sẵn vấn đề trí nhớ cũng có thể bị lú lẫn cấp chồng lên. Khi đó gia đình là người nhận ra rõ nhất: hôm nay bà lẫn khác hẳn mọi khi. Câu "khác hẳn mọi khi" là thông tin quý nhất mà người nhà có thể đưa cho bác sĩ.
Ba tình huống hay bị lẫn với nhau
Bảng dưới không dùng để chẩn đoán. Nó chỉ giúp gia đình biết mức độ khẩn cấp: cột cuối là chuyện của phòng cấp cứu.
| Điểm khác | Hay quên theo tuổi | Trí nhớ giảm dần qua nhiều tháng | Lú lẫn đột ngột |
|---|---|---|---|
| Khởi đầu | Rất từ từ, nhiều năm | Từ từ, gia đình nhận ra sau vài tháng | Trong vài giờ đến vài ngày |
| Sự tỉnh táo | Bình thường | Thường bình thường ở giai đoạn đầu | Lơ mơ hoặc kích động, lúc tỉnh lúc lẫn |
| Sự chú ý | Bình thường | Thường còn giữ ở giai đoạn đầu | Rối, không theo được câu chuyện |
| Việc cần làm | Theo dõi, sinh hoạt lành mạnh | Hẹn khám để bác sĩ đánh giá | Gọi 115 hoặc đi cấp cứu ngay |
Khi không chắc người thân thuộc cột nào, hãy đối xử như cột cuối. Đưa đi viện mà hoá ra không sao vẫn tốt hơn nhiều so với ở nhà chờ thêm một đêm.
Một cái bẫy hay gặp: gia đình đã quen với việc ông bà hay quên nhiều năm, nên khi ông bà lẫn nặng hơn hẳn trong một hai ngày thì vẫn nghĩ là "bệnh cũ nặng lên" và chờ. Ví dụ giả định: một cụ bà ở Cần Thơ vốn hay quên, bỗng hai hôm liền ngủ li bì, gọi mới dậy, nói không thành câu. Con cháu nghĩ bà yếu do tuổi, tới ngày thứ ba mới đưa đi viện. Ở những trường hợp như vậy, chính sự thay đổi nhanh so với nền cũ mới là điều cần báo động.
Những nguyên nhân bác sĩ thường phải tìm
Lú lẫn đột ngột thường là tín hiệu của một vấn đề khác trong cơ thể. Người cao tuổi đôi khi không sốt cao, không kêu đau rõ, và lú lẫn có khi là dấu hiệu đầu tiên mà gia đình thấy. Những nguyên nhân thường được nhắc tới, chỉ để gia đình hiểu vì sao phải đi khám, gồm:
- Nhiễm trùng, chẳng hạn ở đường tiểu hoặc ở phổi, đôi khi không kèm sốt rõ ở người già.
- Mất nước, ăn uống kém mấy ngày liền, nhất là vào mùa nóng hoặc khi bị tiêu chảy.
- Thuốc: bắt đầu một thuốc mới, đổi liều, uống nhầm, uống trùng, hoặc ngừng đột ngột một thuốc đang dùng lâu.
- Đường huyết quá thấp hoặc quá cao ở người có bệnh tiểu đường.
- Đột quỵ hoặc chấn thương đầu, kể cả một cú ngã tưởng nhẹ cách đó vài ngày.
- Đau nhiều, bí tiểu, táo bón lâu ngày, thiếu ngủ nặng.
- Sau phẫu thuật, sau gây mê, hoặc trong những ngày nằm viện ở môi trường lạ.
Danh sách trên không đầy đủ và không dùng để tự đoán. Nhiều nguyên nhân có thể cùng lúc, và chỉ có thăm khám, xét nghiệm mới tìm ra. Điều gia đình cần nhớ là nhiều nguyên nhân trong số đó điều trị được, và điều trị càng sớm thì càng có lợi.
Những dấu hiệu phải gọi 115 ngay, không chờ
Dấu hiệu nghi đột quỵ. Méo miệng, một bên mặt xệ xuống; yếu hoặc tê một bên tay chân; nói khó, nói ngọng đột ngột hoặc không hiểu người khác nói gì; mất thăng bằng, nhìn mờ đột ngột. Ghi lại giờ bắt đầu thấy dấu hiệu để báo cho nhân viên y tế.
Lơ mơ, khó đánh thức. Gọi không tỉnh, lay mới mở mắt rồi lại ngủ, hoặc không đáp lại khi được hỏi.
Khó thở, tím tái, co giật. Bất kỳ dấu hiệu nào trong nhóm này đi cùng lú lẫn đều là cấp cứu.
Lú lẫn sau khi ngã hoặc va đầu. Kể cả khi cú ngã xảy ra từ vài hôm trước và lúc đó có vẻ không sao.
Sốt cao kèm lú lẫn, hoặc lú lẫn ở người đang dùng thuốc tiểu đường. Đây là những tình huống có thể diễn tiến nhanh và cần được xử trí tại cơ sở y tế.
Không chắc thì vẫn gọi. Nhiều gia đình ngại gọi 115 vì sợ làm phiền hoặc sợ "không đến mức". Khi gọi, hãy nói rõ tuổi, thay đổi bắt đầu từ lúc nào, đang có những dấu hiệu gì; nhân viên tiếp nhận sẽ hỏi thêm và hướng dẫn gia đình nên làm gì tiếp. Quyết định mức độ khẩn là việc của họ, không phải gánh nặng gia đình phải tự đoán.
Người nhà làm gì trong lúc gọi cấp cứu và đưa đi viện
Trong lúc hoảng, nhiều gia đình làm những việc không cần thiết và quên những việc quan trọng. Các bước dưới đây giúp người đi cùng giữ được những gì bác sĩ cần.
- Gọi 115 nếu có dấu hiệu ở phần trên; nếu không, đưa người thân tới cơ sở y tế gần nhất càng sớm càng tốt.
- Giữ người bệnh ở chỗ an toàn, tránh ngã. Không cố ép ăn uống hay cho uống thuốc khi người bệnh đang lơ mơ, vì dễ sặc.
- Ghi lại giờ bắt đầu thấy thay đổi, và "bình thường" ông bà thế nào: tự đi lại được không, nhớ được tới đâu, nói chuyện ra sao.
- Gom tất cả thuốc đang dùng, cả thuốc kê đơn lẫn thuốc tự mua, thuốc nam, sản phẩm bổ sung, cho vào một túi mang theo.
- Nhớ lại mấy ngày gần đây: có ngã không, ăn uống thế nào, đi tiểu có bất thường không, có ho, sốt, đau ở đâu không.
- Để người hiểu rõ ông bà nhất đi cùng, mang theo kính, máy trợ thính nếu ông bà đang dùng.
Những thông tin này giúp bác sĩ tìm nguyên nhân nhanh hơn. Đừng ngại kể chi tiết: với lú lẫn cấp, lời kể của gia đình về sự khác biệt so với thường ngày là một phần quan trọng của việc chẩn đoán.
Ở viện và sau khi về nhà: gia đình giúp được nhiều
Lú lẫn cấp có thể không hết ngay khi nguyên nhân đã được điều trị. Ở một số người, sự lẫn lộn kéo dài thêm nhiều ngày, có khi lâu hơn, rồi mới dần trở lại. Gia đình cần chuẩn bị tinh thần rằng ông bà có thể chưa nhận ra mọi người ngay, có lúc nói những điều không đúng, và điều đó không phải là lỗi của ai.
Nhiều cơ sở y tế khuyến khích người thân có mặt nhiều nhất có thể, vì gương mặt và giọng nói quen giúp người bệnh định hướng. Những việc nhỏ thường được khuyên: nhắc nhẹ nhàng ngày tháng và nơi đang ở, mang theo một vài đồ quen thuộc, giữ kính và máy trợ thính cho ông bà dùng, giữ phòng sáng vào ban ngày và tối vào ban đêm để nhịp ngủ thức không bị đảo lộn, nói chậm, câu ngắn, mỗi lần một ý. Không cãi lại khi ông bà nói điều không đúng; chuyển sang chuyện khác nhẹ nhàng thường hiệu quả hơn.
Sau khi về nhà, nên theo dõi xem ông bà đã trở lại như trước chưa và tái khám đúng hẹn. Nếu trí nhớ và sự tỉnh táo không trở lại như trước, hãy nói với bác sĩ để được đánh giá thêm.
Giảm nguy cơ, dù không ngăn được hết
Không phải trường hợp lú lẫn cấp nào cũng phòng được, nhưng một số việc thường được nhắc tới có thể giảm nguy cơ ở người cao tuổi. Thứ nhất là uống đủ nước và ăn đủ bữa, nhất là những ngày nắng nóng hoặc khi người già ốm vặt, ăn kém. Người già thường ít thấy khát, nên con cháu cần để ý giúp.
Thứ hai là quản lý thuốc. Nhiều người cao tuổi dùng nhiều loại thuốc từ nhiều nơi khám khác nhau, cộng thêm thuốc tự mua. Mang tất cả đến cho một bác sĩ xem xét định kỳ giúp phát hiện thuốc trùng, thuốc không còn cần, thuốc dễ gây lú ở người già. Không tự ý bỏ hay thêm thuốc; mọi thay đổi nên hỏi bác sĩ.
Thứ ba là giữ cho ông bà nghe rõ, nhìn rõ, ngủ đủ, đi lại an toàn trong nhà để tránh ngã. Khi ông bà sắp phải mổ hay nằm viện, có thể hỏi bác sĩ về nguy cơ lú lẫn sau mổ và gia đình nên chuẩn bị gì. Không có thuốc bổ não hay thực phẩm chức năng nào được trang khuyên dùng để phòng tình trạng này.
Câu hỏi thường gặp
Người già bỗng nói lảm nhảm có phải do tuổi già không?
Không nên nghĩ vậy. Hay quên do tuổi đến rất chậm qua nhiều năm. Khi người già thay đổi đột ngột trong vài giờ hay vài ngày, nói lảm nhảm, lúc tỉnh lúc lẫn, đó là tình trạng cần đưa đi khám cấp cứu để tìm nguyên nhân.
Lú lẫn đột ngột có tự hết không?
Một số trường hợp có thể đỡ dần, nhưng không nên chờ xem có tự hết hay không, vì nguyên nhân phía sau có thể là nhiễm trùng, đột quỵ, mất nước hay tác dụng của thuốc. Những nguyên nhân này cần được tìm và điều trị sớm.
Người già sau mổ bị lú lẫn có bình thường không?
Lú lẫn sau mổ không hiếm ở người cao tuổi, nhưng vẫn cần báo ngay cho nhân viên y tế để được theo dõi và tìm nguyên nhân. Người thân ở bên, giữ kính, máy trợ thính và nhịp ngủ ngày đêm cho người bệnh thường được khuyến khích.
Có nên cho người già đang lú lẫn uống thuốc an thần ở nhà không?
Không tự ý cho uống thuốc an thần hay bất kỳ thuốc nào khi người già đang lú lẫn. Một số thuốc có thể làm tình trạng nặng thêm hoặc che mất dấu hiệu bác sĩ cần thấy. Hãy đưa đi khám và để bác sĩ quyết định.
Nhiễm trùng đường tiểu có làm người già lú lẫn không?
Nhiễm trùng, trong đó có nhiễm trùng đường tiểu, là một trong những nguyên nhân thường được nhắc tới của lú lẫn cấp ở người cao tuổi, đôi khi không kèm sốt rõ. Tuy vậy, chỉ bác sĩ mới xác định được nguyên nhân sau khi thăm khám và xét nghiệm.
Lú lẫn đột ngột có phải dấu hiệu đột quỵ không?
Có thể, nhất là khi đi kèm méo miệng, yếu hoặc tê một bên tay chân, nói khó hay mất thăng bằng. Gặp những dấu hiệu này, hãy gọi 115 ngay và ghi lại giờ bắt đầu, vì thời gian rất quan trọng với điều trị đột quỵ.