Tự tay viết một điều ra giấy thường giúp nhớ nó tốt hơn so với gõ phím hay chỉ đọc qua, vì viết tay chậm hơn, buộc bạn chọn lọc, diễn đạt lại và dùng cả cử động của bàn tay. Đó là lý do nhiều người viết danh sách đi chợ rồi để quên tờ giấy ở nhà mà vẫn mua gần đủ đồ. Bằng chứng khoa học cho thấy xu hướng này khá nhất quán ở một số loại việc, nhưng không phải lúc nào viết tay cũng hơn.
Mục từ này không bàn chuyện ghi chép bài trên lớp, mà nhìn rộng hơn vào chữ viết tay trong đời thường thời công nghệ: tờ danh sách, tấm thiệp, lá thư, cuốn sổ chép tay. Bài giải thích vì sao viết tay để lại dấu vết trí nhớ, hiện tượng quên mặt chữ khi lâu không cầm bút, và gợi ý một thử thách viết tay nhỏ cho cả nhà.
Vì sao tự tay viết lại giúp nhớ
Các nhà tâm lý học từ lâu đã ghi nhận một hiện tượng gọi là hiệu ứng tự tạo: thông tin mà bạn tự tạo ra, tự diễn đạt, thường được nhớ tốt hơn thông tin bạn chỉ đọc. Viết tay là một dạng tự tạo rất tự nhiên. Vì tay chậm hơn suy nghĩ, bạn không chép được nguyên văn mọi thứ, mà phải chọn ý, rút gọn, dùng từ của mình. Chính quá trình chọn lọc ấy là lúc trí nhớ làm việc nhiều nhất.
Thứ hai, viết tay huy động cử động. Mỗi chữ cái là một chuỗi nét riêng mà bàn tay phải tạo ra, khác hẳn việc gõ phím nơi mọi chữ chỉ là một cú chạm giống nhau ở vị trí khác nhau. Một số nghiên cứu ở trẻ đang học chữ gợi ý rằng tập viết tay giúp trẻ nhận diện chữ cái tốt hơn tập gõ, có thể vì hình dạng chữ được ghi nhận qua cả mắt lẫn tay.
Thứ ba, tờ giấy viết tay có hình dạng riêng: chỗ gạch xoá, dòng viết nghiêng, mục được khoanh tròn. Khi cố nhớ lại, nhiều người "thấy" lại vị trí của một ý trên trang giấy. Màn hình gõ phím thì trang nào cũng giống trang nào, ít có điểm tựa như vậy.
Nghiên cứu về viết tay và gõ phím nói gì, chắc đến đâu
Nghiên cứu hay được nhắc nhất là của hai nhà tâm lý học Pam Mueller và Daniel Oppenheimer công bố năm 2014, so sánh sinh viên ghi bài bằng tay và bằng máy tính. Kết quả gốc cho thấy nhóm viết tay trả lời câu hỏi đòi hỏi hiểu khái niệm tốt hơn, và nhóm gõ phím có xu hướng chép nguyên văn nhiều hơn. Nghiên cứu này được dẫn rất rộng.
Tuy nhiên, một số lần làm lại về sau không thu được khác biệt rõ như vậy, hoặc chỉ thấy khác biệt nhỏ. Nhiều nhà nghiên cứu hiện cho rằng điều quan trọng không phải công cụ, mà là cách dùng: gõ phím mà vẫn tóm ý bằng lời của mình thì có thể nhớ tương đương; viết tay mà chép như cái máy thì cũng chẳng hơn gì.
Như vậy, kết luận thận trọng là: viết tay có lợi thế tự nhiên vì buộc người viết chậm lại và chọn lọc, nhưng lợi thế ấy không phải phép màu. Với chuyện ghi chép bài trên lớp, độc giả có thể tìm đọc các tài liệu chuyên về phương pháp học. Ở đây, câu hỏi thú vị hơn là chuyện viết tay trong đời sống hằng ngày — nơi mà phần lớn chúng ta đã lâu không cầm bút.
Viết tay và gõ phím trong việc đời thường
Bảng dưới so sánh hai cách ghi trong những việc quen thuộc. Đây là gợi ý theo nguyên lý chung, không phải kết quả đo đạc cho từng việc.
| Việc | Viết tay | Gõ trên máy | Gợi ý |
|---|---|---|---|
| Danh sách đi chợ | Dễ nhớ, kể cả khi quên mang theo | Dễ sửa, dễ chia sẻ cho người khác | Viết tay nếu muốn nhớ, gõ nếu cần gửi người khác mua |
| Việc cần làm trong ngày | Nhìn tổng thể một trang, dễ gạch khi xong | Có thể đặt nhắc giờ | Kết hợp: viết tay buổi sáng, đặt nhắc cho việc có giờ cố định |
| Thiệp chúc mừng, thư cho người thân | Người nhận thấy nét chữ, người viết nhớ lời mình viết | Nhanh nhưng dễ giống mọi tin nhắn khác | Dịp quan trọng nên viết tay |
| Ghi chép sau một cuộc trò chuyện quan trọng | Tóm ý, dễ nhớ | Lưu lâu, dễ tìm lại | Viết tay trước, sau đó chụp hoặc gõ lại để lưu |
| Công thức nấu ăn của mẹ, của bà | Giữ cả nét chữ người viết làm kỷ niệm | Dễ tra, không sợ rách | Giữ bản viết tay, làm thêm bản lưu |
Điều đáng chú ý ở cột cuối: hai cách không loại trừ nhau. Viết tay mạnh ở khâu nhớ và cảm xúc; máy mạnh ở khâu lưu trữ, tìm kiếm, chia sẻ. Dùng đúng chỗ thì được cả hai.
Lâu không cầm bút: hiện tượng quên mặt chữ
Ở những nước dùng chữ tượng hình, người ta có hẳn một cụm từ để chỉ chuyện cầm bút lên mà không nhớ cách viết một chữ quen thuộc, dù vẫn đọc được chữ đó dễ dàng. Hiện tượng này được báo chí và giới nghiên cứu ở đó bàn khá nhiều khi việc gõ phím theo âm thay thế viết tay. Nó cho thấy đọc và viết dùng những kiểu trí nhớ khác nhau: nhận ra một chữ khi nhìn thấy dễ hơn nhiều so với tự tạo lại chữ ấy từ đầu.
Chữ Quốc ngữ ghi âm nên người Việt ít gặp tình trạng quên hẳn mặt chữ. Nhưng nhiều người tự nhận thấy những biểu hiện nhẹ hơn khi lâu không viết tay: chữ xấu đi, viết chậm, phân vân ở những chữ hay nhầm chính tả, mỏi tay sau vài trang. Một phần là do bàn tay mất nhịp quen, một phần là do khi gõ phím, chức năng tự sửa và gợi ý từ đã âm thầm làm hộ phần kiểm chính tả.
Điều này không đáng lo về mặt sức khoẻ; kỹ năng vận động tinh như viết thường quay lại khá nhanh khi luyện lại. Nhưng nếu một người vốn viết bình thường bỗng thấy tay run, chữ méo, khó cầm bút trong thời gian ngắn, hoặc đột ngột không viết được, đó là dấu hiệu cần đi khám, và trường hợp đột ngột kèm yếu tay chân, nói khó thì gọi 115 ngay.
Những gì mất đi khi thôi viết tay
Nét chữ như một dấu vết riêng. Lá thư tay của ông bà, cuốn sổ chép thơ của mẹ thời con gái là thứ mang cả con người vào trang giấy. Con cháu đọc lại không chỉ đọc nội dung, mà nhìn thấy nét chữ, chỗ gạch xoá, vết mực loang. Tin nhắn gõ phím khó giữ được cảm giác ấy.
Một nhịp chậm để nghĩ. Viết tay buộc người viết chậm lại. Nhiều người kể rằng viết nhật ký hay viết thư tay giúp họ nghĩ rõ hơn về một chuyện, vì không thể viết nhanh như ý nghĩ chạy.
Một lần ôn tự nhiên. Chép lại một bài thơ, một công thức, một lời dặn là đọc nó thêm một lần rất chậm. Thời chép tay, người ta thuộc nhiều bài hát, bài thơ một phần nhờ những lần chép như vậy.
Kỷ vật của gia đình. Những cuốn sổ chép tay, lá thư cũ trở thành kỷ vật của nhiều gia đình. Thế hệ gõ phím có thể sẽ để lại ít kỷ vật như vậy hơn, trừ khi chủ động giữ một ít thói quen viết.
Giữ lại chút viết tay giữa đời sống gõ phím
Không ai cần bỏ bàn phím để quay về thời chép tay. Câu hỏi thực tế hơn là: trong những việc hằng ngày, việc nào đáng giữ lại cho bàn tay. Nhiều người chọn viết tay những thứ mang tính cá nhân và cần nhớ — danh sách việc buổi sáng, vài dòng nhật ký buổi tối, lời chúc cho người thân — còn để máy lo những thứ cần lưu lâu, cần tìm kiếm, cần gửi đi.
Một cách khác là viết tay trước, gõ sau. Khi cần nghĩ về một chuyện khó, như kế hoạch cho tháng tới hay một lá thư quan trọng, bạn phác ý ra giấy trước. Tờ giấy cho phép vẽ mũi tên, khoanh tròn, gạch bỏ thoải mái, giúp ý tưởng thành hình. Xong rồi mới gõ lại cho gọn gàng. Lần gõ lại ấy cũng là một lần ôn.
Với những gia đình có ông bà, cha mẹ còn giữ sổ sách, thư từ viết tay, việc giữ gìn những trang giấy ấy cũng là giữ một phần trí nhớ của gia đình. Chụp lại để lưu thêm một bản là tốt, nhưng bản gốc với nét chữ thật vẫn có giá trị riêng mà bản chụp không thay được.
Thử thách viết tay một tuần cho cả nhà
Thử thách này nhẹ nhàng, không chấm chữ đẹp xấu, không so ai viết nhanh. Mục đích là để mỗi người cảm nhận lại bàn tay mình và thử xem viết tay có giúp nhớ hơn không.
- Mỗi ngày trong một tuần, ai cũng viết tay một danh sách nhỏ: việc trong ngày, đồ cần mua, ba điều vui đã xảy ra.
- Viết xong, gấp tờ giấy lại, cất đi; trong ngày cố làm theo mà không mở ra xem.
- Tối đến, mở ra đối chiếu: nhớ được bao nhiêu mục mà không cần nhìn.
- Cuối tuần, mỗi người viết tay một tấm thiệp ngắn cho một người trong nhà.
- Cả nhà ngồi lại, kể cho nhau nghe tuần qua thấy thế nào: tay mỏi không, nhớ hơn không, có chữ nào phân vân không.
Trẻ nhỏ chưa viết thạo có thể vẽ thay cho viết. Ông bà có thể góp bằng cách chép lại một câu ca dao, một bài thơ mình thuộc từ ngày xưa, để cháu nhìn thấy nét chữ của ông bà.
Hết tuần, những tờ danh sách và tấm thiệp có thể gom vào một phong bì, ghi ngày, cất đi. Vài năm sau mở ra, cả nhà sẽ thấy đó là một kiểu nhật ký nhỏ của gia đình, ghi lại một tuần bình thường bằng chính nét chữ của từng người — thứ mà một tệp lưu trong máy khó gợi lại được cảm giác tương tự.
Câu hỏi thường gặp
Viết tay có giúp người lớn tuổi giữ trí nhớ không?
Viết tay là hoạt động dùng cả tay, mắt và suy nghĩ nên có ích cho việc giữ đầu óc làm việc đều đặn, như đọc sách, trò chuyện. Nhưng chưa có bằng chứng viết tay phòng ngừa được bệnh lý về trí nhớ, nên không nên coi đó là cách chữa.
Viết bằng bút cảm ứng trên máy tính bảng có giống viết trên giấy không?
Về cử động, viết bằng bút cảm ứng gần với viết tay hơn là gõ phím. Một số người thấy lợi ích tương tự, nhưng nghiên cứu so sánh trực tiếp còn ít. Nếu bạn thấy dễ nhớ hơn khi viết theo cách đó thì cứ dùng.
Có nên bắt trẻ viết tay nhiều thay vì gõ phím?
Ở tuổi học chữ, tập viết tay giúp trẻ làm quen với hình dạng chữ. Lớn hơn, cả hai kỹ năng đều cần. Không cần ép viết nhiều, chỉ cần giữ thói quen viết tay ở mức vừa phải, vui vẻ.
Vì sao viết danh sách rồi quên ở nhà vẫn mua đủ đồ?
Lúc viết, bạn đã phải nghĩ xem cần gì, chọn lọc, sắp xếp. Chính lần nghĩ ấy đã ghi danh sách vào trí nhớ. Tờ giấy chỉ là bản lưu dự phòng, còn bản chính đã nằm trong đầu.
Lâu không viết tay, chữ xấu đi có sao không?
Đó là chuyện bình thường do ít luyện, giống như lâu không chơi một môn thể thao. Viết lại đều đặn vài tuần thường giúp tay quen lại. Chỉ nên đi khám nếu tay run, khó cầm bút hay chữ thay đổi đột ngột.
Ghi chú bằng giọng nói có giúp nhớ như viết tay không?
Ghi âm giọng nói lưu được nhiều mà nhanh, nhưng thường không buộc bạn chọn lọc và diễn đạt lại như viết tay. Nếu muốn nhớ, sau khi ghi âm nên tự rút ra vài ý chính bằng lời của mình.