SieuDinh.comSiêu Đỉnh
Trí nhớ của loài vật

Bồ câu đưa thư tìm đường về: mặt trời, từ trường và những con đường chim nhớ

Bồ câu đưa thư về chuồng từ nơi xa nhờ la bàn mặt trời, có thể cả từ trường và mùi, cộng trí nhớ đường quen. Thí nghiệm lệch đồng hồ và chim nhớ người.

Dawn on a rooftop in Hai Phong, a man seen from behind opening a wooden pigeon loft as a flock of grey pigeons lifts into a pale orange sky, wide shot

Bồ câu đưa thư về được chuồng từ nơi cách xa hàng trăm cây số nhờ kết hợp nhiều thứ: la bàn mặt trời đi kèm đồng hồ sinh học, có thể cả cảm nhận từ trường và mùi trong không khí, cộng với trí nhớ về những mốc và con đường quen khi đã gần nhà. Mỗi thứ đóng góp bao nhiêu vẫn là câu hỏi các nhà khoa học tranh luận suốt nhiều chục năm.

Mục từ này giải thích từng "công cụ" mà bồ câu có thể dùng, thí nghiệm lệch đồng hồ kinh điển, phát hiện thú vị rằng bồ câu đi theo đường cao tốc và sông ngòi của con người, trí nhớ hình ảnh và khả năng nhận ra người của bồ câu, rồi cách người nuôi xây dựng dần trí nhớ đường về cho chim mà không làm hại chúng.

Bồ câu về nhà bằng những gì

La bàn mặt trời. Bồ câu dùng vị trí mặt trời để biết hướng, kết hợp với đồng hồ sinh học để bù trừ việc mặt trời di chuyển trong ngày. Đây là cơ chế có bằng chứng mạnh nhất.

Cảm nhận từ trường. Vào ngày trời u ám không thấy mặt trời, bồ câu vẫn về được. Các thí nghiệm gắn nam châm nhỏ lên chim cho thấy vào những ngày như vậy, chim gắn nam châm định hướng kém hơn hẳn. Bộ phận nào trong cơ thể chim cảm nhận từ trường thì vẫn đang được nghiên cứu.

Mùi trong không khí. Một nhóm nghiên cứu cho rằng bồ câu học được "bản đồ mùi" do gió mang tới từ các hướng quanh chuồng; chim mất khứu giác định hướng kém hơn từ nơi lạ. Giả thuyết này từng gây tranh cãi lớn và đến nay vẫn chưa ngã ngũ.

Âm thanh tần số rất thấp. Có ý kiến cho rằng bồ câu nghe được những âm thanh tần số rất thấp do địa hình tạo ra và dùng chúng làm mốc. Đây là giả thuyết, bằng chứng còn ít.

Mốc quen gần nhà. Khi đã về gần vùng quen, bồ câu dựa nhiều vào mốc nhìn thấy: dòng sông, con đường, cụm nhà cao, ngọn đồi. Đây là phần mà trí nhớ hình ảnh của chim phát huy rõ nhất.

Thí nghiệm lệch đồng hồ

Một trong những thí nghiệm gọn gàng nhất về định hướng của chim là làm lệch đồng hồ sinh học của bồ câu. Người ta nhốt chim trong phòng có đèn bật tắt lệch giờ so với ngày thật, ví dụ sớm hơn sáu tiếng, trong vài ngày. Đồng hồ bên trong của chim sẽ chỉnh theo lịch đèn mới.

Khi thả những con chim này ra vào một ngày nắng, chúng bay lệch khỏi hướng về chuồng một góc khá đúng với dự đoán. Lý do: chim nhìn mặt trời và "tưởng" đang là giờ khác, nên tính sai hướng. Vào ngày u ám, cũng những con chim đó lại ít bị lệch hơn, vì khi không có mặt trời, chim chuyển sang dựa vào những dấu hiệu khác.

Thí nghiệm này cho thấy hai điều. Thứ nhất, bồ câu thật sự dùng mặt trời và đồng hồ bên trong. Thứ hai, chim có nhiều "phương án dự phòng" và chuyển đổi giữa chúng tuỳ điều kiện. Trí nhớ ở đây không chỉ là nhớ đường, mà là nhớ cách dùng từng loại thông tin. Thí nghiệm cũng chỉ làm chim lệch hướng tạm thời: khi đồng hồ bên trong chỉnh lại theo ngày thật, chim định hướng bình thường trở lại.

Bồ câu đi theo đường của người

Khi thiết bị định vị đủ nhỏ để gắn lên lưng bồ câu, các nhà nghiên cứu ở Anh đã theo dõi được từng đường bay của chim trên những tuyến quen. Phát hiện bất ngờ: trên những chặng chim đã bay nhiều lần, chúng không bay theo đường thẳng mà hay men theo đường cao tốc, đường sắt, bờ sông, hàng rào ruộng — những đường nét nổi bật nhìn từ trên cao.

Mỗi con chim còn có xu hướng giữ một tuyến đường riêng của nó, lặp lại gần như y hệt qua nhiều lần bay, dù tuyến đó không phải tuyến ngắn nhất. Hai con chim thả cùng chỗ có thể có hai tuyến quen khác nhau. Điều này cho thấy trên những chặng quen, bồ câu dựa nhiều vào trí nhớ hình ảnh về một chuỗi mốc dọc đường, giống người lái xe theo đường quen mà không cần nhìn bản đồ.

Phát hiện này cũng nhắc rằng khả năng định hướng bằng mặt trời hay từ trường chủ yếu giúp chim ở nơi lạ. Còn khi đã quen, trí nhớ về khung cảnh trở thành công cụ chính — một cách chia việc khá giống cách con người tìm đường.

Trí nhớ hình ảnh và khả năng nhận ra người

Bồ câu có trí nhớ hình ảnh tốt hơn nhiều người nghĩ. Trong các thí nghiệm, bồ câu học được việc phân loại hàng trăm bức ảnh khác nhau vào hai nhóm "được thưởng" và "không được thưởng", và nhớ được trong thời gian dài. Bồ câu cũng học được cách phân biệt những loại hình ảnh như có người hay không có người, có cây hay không có cây.

Có một nghiên cứu với bồ câu sống tự do trong công viên ở Pháp: hai người cùng có mặt, một người cho chim ăn bình thường, người kia xua đuổi chim. Sau một thời gian, bồ câu tránh người hay xua đuổi, kể cả khi hai người đổi áo khoác cho nhau. Điều đó gợi ý chim nhận ra người qua những đặc điểm như khuôn mặt, dáng người, chứ không chỉ qua màu áo.

Với người nuôi bồ câu, điều này không lạ: chim quen người cho ăn hằng ngày, lại gần người đó dễ hơn người lạ. Chỉ khác là khoa học đã đo được điều mà người nuôi chim cảm nhận từ lâu.

Trí nhớ hình ảnh tốt cũng giải thích vì sao bồ câu thành phố nhanh chóng nhớ những chỗ có người hay rải thức ăn: một góc chợ, một bậc thềm trước quán, một khoảng sân trường giờ tan học. Chim có thể tụ lại ở đó đúng giờ, giống cá trong ao chờ giờ cho ăn. Đó cũng là lý do nhiều nơi khuyên không cho chim ăn ở chỗ đông người: một khi chim đã nhớ chỗ, rất khó làm chúng thôi quay lại.

Chim bán sang chuồng mới vẫn bay về chuồng cũ

Trong giới nuôi bồ câu có một kinh nghiệm quen thuộc: con chim trưởng thành đã quen một chuồng, khi được bán hay cho sang chuồng khác, rất dễ bay về chuồng cũ ngay lần đầu được thả. Vì vậy người nuôi thường giữ chim mua về trong chuồng, chỉ dùng để sinh sản, còn chim con nở ra ở chuồng mới mới được tập bay và xem chuồng mới là nhà.

Kinh nghiệm này cho thấy trí nhớ về "nhà" của bồ câu được hình thành chủ yếu ở giai đoạn đầu đời và khá bền. Một con chim đã gắn chuồng cũ với khung cảnh, mùi, tiếng động và vị trí quen trong nhiều tháng thì không dễ thay thế bằng một chỗ mới chỉ sau vài ngày. Có người nuôi kể chim quay về chuồng cũ sau thời gian rất dài, nhưng những chuyện ấy khó kiểm chứng.

Ở góc nhìn khoa học, đây là một ví dụ đời thường về việc trí nhớ quan trọng nhất với một loài vật thường gắn với nơi nó sinh sống và nuôi con. Với bồ câu, chuồng không chỉ là chỗ ngủ; đó là điểm mốc trung tâm mà mọi chuyến bay đều được tính từ đó.

Điều này cũng là lời nhắc cho những ai định nuôi bồ câu: chim trưởng thành mua về không phải món đồ có thể thả ra ngay. Thả sớm, chim có thể bay đi tìm chuồng cũ, lạc giữa đường và không về được nơi nào cả.

Các giả thuyết định hướng và mức độ chắc chắn

Chuyện bồ câu tìm đường về là một trong những đề tài tranh luận lâu nhất trong nghiên cứu hành vi động vật. Bảng dưới gom lại hiện trạng hiểu biết ở mức phổ thông.

Cơ chếBằng chứng chínhMức chắc chắn
La bàn mặt trờiThí nghiệm lệch đồng hồ cho kết quả lệch hướng đúng dự đoánBằng chứng mạnh
Cảm nhận từ trườngChim gắn nam châm định hướng kém vào ngày u ámKhá chắc về hành vi, chưa rõ cơ quan cảm nhận
Bản đồ mùiChim mất khứu giác định hướng kém từ nơi lạCòn tranh luận
Âm thanh tần số thấpMột số phân tích về các lần thả chim bị lạc hàng loạtGiả thuyết, bằng chứng ít
Trí nhớ mốc quenDữ liệu định vị cho thấy chim giữ tuyến đường riêng theo mốcBằng chứng mạnh trên tuyến quen

Đáng chú ý là không cơ chế nào giải thích được hết. Có lẽ bồ câu dùng một "hộp dụng cụ" nhiều món, và trí nhớ đóng vai trò nối các món lại với nhau.

Người nuôi xây trí nhớ đường về cho bồ câu ra sao

Bồ câu đưa thư không sinh ra đã biết đường về từ mọi nơi. Người nuôi chim có kinh nghiệm thường đi theo một tiến trình chậm rãi để chim học dần. Mô tả dưới đây ở mức nguyên tắc, không phải hướng dẫn nuôi chi tiết.

  1. Cho chim non quen chuồng và người nuôi trước, để chuồng trở thành "nhà" trong trí nhớ của chim.
  2. Cho chim bay quanh chuồng nhiều ngày, mỗi ngày một chút, để chim ghi nhớ khung cảnh xung quanh từ trên cao.
  3. Thả chim ở khoảng cách rất gần rồi tăng dần, thay đổi hướng thả để chim quen nhiều phía.
  4. Chỉ thả vào ngày thời tiết tốt, tránh mưa bão, gió mạnh, sương mù dày: thời tiết xấu là nguyên nhân phổ biến khiến chim lạc.
  5. Không ép chim non bay những chặng quá dài so với sức; chim lạc thường mệt, đói và dễ bị chim săn mồi tấn công.

Tiến trình này phản ánh đúng những gì khoa học biết: trí nhớ về khung cảnh quanh nhà được xây dần qua trải nghiệm, và la bàn bên trong cần thời gian để "hiệu chỉnh". Một con chim chưa có đủ trải nghiệm thì dù giống tốt cũng dễ lạc.

Câu hỏi thường gặp

Bồ câu đưa thư bay về được từ xa bao nhiêu?

Những con bồ câu được huấn luyện tốt có thể về chuồng từ khoảng cách hàng trăm cây số, có trường hợp xa hơn. Khả năng này tuỳ vào giống chim, mức độ huấn luyện, thời tiết và địa hình. Chim chưa được huấn luyện hoặc gặp thời tiết xấu có thể lạc ngay cả ở khoảng cách ngắn.

Bồ câu thường ngoài phố có biết tìm đường về không?

Bồ câu sống tự do trong thành phố có cùng tổ tiên với bồ câu đưa thư và cũng có khả năng định hướng, nhưng không được chọn giống và huấn luyện cho việc bay xa về chuồng. Chúng thường sống quanh một khu vực quen, nhớ chỗ có thức ăn và chỗ ngủ.

Vì sao có những đợt bồ câu bị lạc hàng loạt?

Đôi khi trong các đợt thả chim, rất nhiều con không về được. Nguyên nhân có thể là thời tiết bất thường, gió mạnh, hoặc theo một số giả thuyết là những biến động của từ trường hay âm thanh tần số thấp làm rối định hướng. Các trường hợp này vẫn đang được nghiên cứu.

Bồ câu có nhớ người nuôi không?

Bồ câu nhận ra người cho ăn hằng ngày và có thể phân biệt người tử tế với người xua đuổi chúng, theo một nghiên cứu với bồ câu trong công viên. Chim quen người nuôi thường dạn hơn và dễ bắt hơn so với khi gặp người lạ.

Ngày nay còn ai dùng bồ câu để đưa thư không?

Việc dùng bồ câu đưa thư thật sự gần như không còn vì đã có phương tiện liên lạc khác. Hiện nay bồ câu đưa thư chủ yếu được nuôi như một thú chơi chim và thể thao bay đường dài ở nhiều nước, kể cả ở Việt Nam.

Có nên thả bồ câu ở đám cưới, sự kiện để lấy may không?

Bồ câu trắng thả ở sự kiện thường là giống không được huấn luyện để về chuồng từ xa, có thể bị lạc, đói hoặc bị chim săn mồi bắt. Nếu muốn có hình ảnh chim bay, nên hỏi kỹ người cung cấp xem chim có được huấn luyện và có đường về hay không.

Cần tư vấn cụ thể cho trường hợp của bạn?

Chúng tôi sẽ liên hệ trong vòng 24 giờ.

Đăng ký tư vấn ngay

Bài viết liên quan

Bạn cần hỗ trợ thêm?

Để lại thông tin, chúng tôi sẽ liên hệ trong 24 giờ.

hoặc
Gọi ngay 0926 138 138