SieuDinh.comSiêu Đỉnh
Trí nhớ của loài vật

Chó có nhớ chủ không: chó nhớ mùi, nhớ tiếng xe và nhớ được bao lâu khi xa

Chó nhớ chủ bằng mùi, giọng, tiếng xe máy đầu ngõ và nếp sinh hoạt. Chó nhớ được bao lâu, chuyện chó "biết lỗi" và khi nào trí nhớ chó già cần bác sĩ.

Narrow alley in Hue at late afternoon, a mixed breed dog standing alert behind a low iron gate, a motorbike rider approaching in soft focus, viewed from behind the dog

Có, chó nhớ chủ, và nhớ bằng nhiều đường cùng lúc: mùi cơ thể, giọng nói, dáng đi, tiếng xe quen và cả nhịp sinh hoạt trong ngày. Chó nhận ra người quen sau những lần xa cách dài là chuyện nhiều gia đình đã chứng kiến. Điều khoa học chưa trả lời được là chó nhớ được tối đa bao lâu, vì chưa ai có cách đo việc đó một cách chặt chẽ.

Mục từ này đi qua các giác quan chó dùng để nhớ người, câu hỏi "chó có nhớ chuyện cũ như người không", lý do chó ra cổng chờ đúng giờ, vài lời đồn hay gặp, và cách giúp chó qua những lần phải xa chủ. Phần cuối nói về chó già khi trí nhớ đổi khác — lúc đó việc nên làm là đưa đến bác sĩ thú y, không tự đoán bệnh.

Chó nhớ chủ bằng những gì

Mùi là sổ ghi chép chính. Mũi chó nhạy hơn mũi người rất nhiều lần, và phần não xử lý mùi của chó lớn hơn hẳn so với người. Mỗi người có một mùi riêng, chó học mùi đó từ những ngày đầu về nhà. Có nghiên cứu chụp não chó tỉnh táo cho thấy vùng não liên quan tới cảm giác được thưởng phản ứng mạnh hơn với mùi của người quen trong nhà so với mùi người lạ.

Giọng nói và cách gọi tên. Chó phân biệt được giọng người quen với người lạ, kể cả qua cánh cửa đóng. Nhiều con còn phản ứng khác nhau với cùng một câu tuỳ người nói.

Tiếng xe quen. Ở Việt Nam, chuyện chó vểnh tai chạy ra cổng khi xe máy của chủ còn ở đầu ngõ rất quen thuộc. Mỗi chiếc xe có tiếng máy, tiếng phanh hơi khác nhau; chó học được những khác biệt mà tai người bỏ qua.

Dáng người và khuôn mặt. Một số thí nghiệm cho thấy chó nhận ra ảnh khuôn mặt người quen, dù kết quả không đều giữa các con chó. Trong đời thường, chó dựa vào dáng đi, cách cử động nhiều hơn là nhìn kỹ mặt.

Nếp sinh hoạt. Giờ chủ đi làm, giờ về, tiếng chìa khoá, tiếng cởi giày — chó nhớ cả chuỗi sự việc quanh một người, không chỉ con người đó.

Chó nhớ được bao lâu khi xa chủ

Câu hỏi này được hỏi nhiều nhất, và câu trả lời trung thực là chưa có con số. Những câu chuyện chó mừng rỡ nhận ra chủ sau một hai năm đi xa, đi lao động nước ngoài trở về, có rất nhiều, nhưng đó là chuyện kể chứ không phải thí nghiệm. Chó có thể đang nhận ra mùi quen, giọng quen ngay khi gặp lại, tức là trí nhớ được đánh thức bởi dấu hiệu, chứ không có nghĩa nó nghĩ về chủ suốt thời gian xa.

Một nghiên cứu về cách chó chào chủ sau những khoảng vắng nhà khác nhau gợi ý rằng chó mừng hăng hơn khi chủ đi vài giờ so với khi chủ chỉ ra ngoài nửa tiếng, còn giữa các khoảng dài hơn thì khác biệt không rõ. Kết quả này cho thấy chó có cảm nhận nào đó về thời gian vắng mặt, nhưng không cho biết chó còn nhớ được bao lâu.

Điều chắc chắn hơn là trí nhớ của chó gắn mạnh với cảm xúc và giác quan. Một người từng chăm sóc nó tử tế, từng cho nó ăn, dắt nó đi dạo, để lại dấu vết sâu hơn nhiều so với một người khách qua nhà vài lần. Chó cũng nhớ lâu những trải nghiệm đáng sợ, nên những chú chó từng bị đối xử tệ thường mất nhiều thời gian mới tin người mới.

Chó có nhớ "chuyện đã xảy ra" như người không

Người ta hay nói chó "chỉ sống trong hiện tại". Điều đó không hẳn đúng. Chó rõ ràng nhớ những điều đã học: lệnh ngồi, chỗ để bát ăn, đường đi dạo quen. Câu hỏi khó hơn là chó có nhớ được một sự việc cụ thể đã xảy ra vào lúc nào đó, kiểu "chiều hôm qua mình được ăn miếng thịt ở bếp", như cách người nhớ lại một buổi chiều.

Một số thí nghiệm gợi ý rằng chó có dạng trí nhớ gần giống như vậy. Trong đó, chó được dạy bắt chước động tác của chủ, rồi có lần chủ làm một động tác mà không ra lệnh bắt chước; một lúc sau chủ mới bảo "làm đi", và nhiều con chó vẫn lặp lại được động tác vừa thấy dù trước đó không biết sẽ bị hỏi. Các nhà nghiên cứu thận trọng gọi đây là trí nhớ "giống trí nhớ sự kiện", vì không thể hỏi chó nó đang trải nghiệm gì.

Câu chuyện nổi tiếng ở Nhật về chú chó ngày nào cũng ra ga chờ người chủ đã mất được kể đi kể lại như biểu tượng của lòng trung thành. Dù chi tiết có được tô vẽ thêm hay không, nó cho thấy điều mà người nuôi chó nào cũng cảm nhận được: với chó, một nếp quen gắn với người thân có thể kéo dài rất lâu.

Vì sao chó cứ ra cổng chờ đúng giờ chủ về

Nhiều nhà kể chó bắt đầu loanh quanh cửa vào khoảng giờ chủ hay về, trước cả khi nghe tiếng xe. Có vài cách giải thích, và có lẽ chúng cùng đúng một phần. Thứ nhất, chó có đồng hồ sinh học như mọi loài thú: cơn đói, cơn buồn ngủ, nhịp sáng tối trong ngày giúp chó "biết giờ" một cách thô. Thứ hai, chó nhận ra những dấu hiệu đi trước: người khác trong nhà bắt đầu nấu cơm, trời sập tối, tiếng xe cộ ngoài đường đổi nhịp.

Còn có một giả thuyết được bàn nhiều: mùi của chủ trong nhà nhạt dần theo giờ kể từ lúc chủ ra đi, và chó có thể dùng độ nhạt của mùi để ước lượng đã bao lâu. Đây mới là giả thuyết, có vài thí nghiệm nhỏ ủng hộ nhưng chưa đủ để coi là đã chứng minh.

Dù cơ chế là gì, hành vi chờ đúng giờ là một dạng trí nhớ về nhịp sống chung. Nó cũng giải thích vì sao chó hay bồn chồn khi gia đình đổi giờ giấc đột ngột, như chủ chuyển ca làm hay đi công tác dài ngày.

Mấy lời đồn về trí nhớ của chó

Chuyện về chó lan nhanh trên mạng, và nhiều câu được lặp lại mà không ai kiểm. Bảng dưới gom những câu liên quan tới trí nhớ.

Lời đồnĐiều đang được biết
Chó chỉ nhớ được vài phútChó nhớ lệnh, nhớ đường, nhớ người trong nhiều tháng, nhiều năm. Con số "vài phút" có lẽ là nói về trí nhớ ngắn hạn trong một thí nghiệm cụ thể bị kể lại sai.
Chó biết lỗi nên mới cúp đuôi khi bị mắngVẻ mặt "có lỗi" có thể là phản ứng với giọng nói và cử chỉ đang giận của chủ, không chắc chó nhớ việc mình đã làm. Có thí nghiệm cho thấy chó tỏ vẻ "có lỗi" cả khi nó không làm gì sai mà chủ tưởng là có.
Chó về chủ mới là quên chủ cũChó gắn bó với chủ mới nhưng vẫn có thể phản ứng mạnh khi gặp lại chủ cũ. Gắn bó mới không xoá trí nhớ cũ.
Phạt chó lúc về nhà thì lần sau nó nhớ không pháNếu việc phá đồ đã xảy ra từ lâu, chó khó nối hình phạt với hành vi cũ. Phạt muộn chủ yếu dạy chó sợ lúc chủ về.

Dòng cuối bảng là điều quan trọng nhất để mang vào đời sống: trí nhớ của chó gắn sự việc với khoảnh khắc. Muốn dạy chó, phải phản hồi ngay lúc hành vi xảy ra, và nên thưởng điều đúng thay vì phạt điều sai.

Giúp chó qua những lần phải xa chủ

Đi công tác, về quê ăn Tết, gửi chó ở nhà người quen hay chuyển nhà đều là lúc trí nhớ và nếp quen của chó bị xáo trộn. Mấy bước dưới giúp chó bớt hoang mang.

  1. Để lại một món đồ có mùi của bạn, như chiếc áo cũ chưa giặt, ở chỗ chó hay nằm. Mùi quen là sợi dây nối trí nhớ khi người vắng mặt.
  2. Dặn người trông giữ giờ ăn, giờ đi dạo gần giống ở nhà. Nếp sinh hoạt là thứ chó nhớ rõ nhất.
  3. Trước chuyến đi dài, tập cho chó quen với những lần vắng ngắn: ra ngoài một lúc rồi về, không chào tạm biệt quá ồn ào, không đón về quá kích động.
  4. Khi chuyển nhà, dắt chó đi quanh khu mới nhiều lần, để chó học đường về nhà mới trước khi thả lỏng. Chó có thể tìm đường về khu cũ theo trí nhớ.
  5. Khi về, chào chó bình thường, không phạt những gì đã xảy ra lúc vắng nhà.

Nếu chó bỏ ăn nhiều ngày, nôn, lả đi trong thời gian xa chủ, đó không còn là chuyện nhớ chủ đơn thuần — hãy đưa chó đến bác sĩ thú y.

Khi trí nhớ của chó già đổi khác

Chó lớn tuổi đôi khi có những thay đổi khiến chủ lo: đứng ngẩn ở góc nhà, quên lối ra cửa, đi vệ sinh sai chỗ dù đã quen từ nhỏ, sủa hay đi lại lúc nửa đêm, không còn mừng rỡ khi người quen về. Một số thay đổi là do tuổi già, một số có thể đến từ mắt kém, tai nghe kém, đau khớp hay bệnh khác trong người.

Chủ nuôi không nên tự kết luận chó bị "lẫn" hay tự mua thuốc về cho uống. Việc nên làm là ghi lại những thay đổi đã thấy, bắt đầu từ khi nào, xảy ra lúc nào trong ngày, rồi đưa chó đến bác sĩ thú y để được khám. Những ghi chép đó giúp bác sĩ phân biệt nhiều khả năng khác nhau.

Trong lúc đó, những điều đơn giản giúp chó già dễ sống hơn: giữ đồ đạc trong nhà ở chỗ cũ, không đổi chỗ bát ăn, chỗ ngủ, giữ giờ giấc đều đặn, đi dạo những đường quen. Với một trí nhớ đang yếu đi, sự quen thuộc là chỗ dựa.

Câu hỏi thường gặp

Chó có nhận ra chủ sau nhiều năm xa cách không?

Nhiều câu chuyện kể chó nhận ra chủ sau một hai năm, thậm chí lâu hơn, thường nhờ mùi và giọng nói. Chưa có nghiên cứu đo được giới hạn của trí nhớ này. Mức độ nhận ra còn tuỳ chó đã gắn bó với người đó bao lâu, ở tuổi nào, và trải nghiệm chung tốt hay xấu.

Vì sao chó mừng rỡ cả khi chủ chỉ đi đổ rác?

Với nhiều con chó, khoảnh khắc chủ trở lại luôn đáng mừng, dù vắng mặt ngắn. Chó có cảm nhận nào đó về thời gian vắng, nhưng nếp chào đón đã thành thói quen. Đây không phải dấu hiệu chó quên chủ trong vài phút, mà là cách chó thể hiện gắn bó.

Chó có nhớ người từng đánh nó không?

Chó học rất nhanh những gì gắn với sợ hãi và đau đớn, và những trải nghiệm đó có thể để lại dấu vết lâu. Chó từng bị đối xử tệ thường dè chừng người lạ, giật mình trước cử chỉ giơ tay. Vì vậy không dùng đòn roi để dạy chó: chó nhớ nỗi sợ nhiều hơn là nhớ bài học.

Chó có nhớ tên mình không?

Chó học được rằng một âm thanh cụ thể gắn với việc được chú ý, được gọi lại gần. Việc chó có hiểu đó là "tên mình" theo nghĩa của người hay không thì khó nói. Gọi tên nhất quán, gắn với điều dễ chịu sẽ giúp chó phản ứng tốt hơn.

Chó con mới về nhà bao lâu thì nhớ chủ?

Chó con học rất nhanh trong những tuần đầu về nhà mới: mùi người, giọng nói, giờ ăn, chỗ ngủ. Mức gắn bó tăng dần qua thời gian chăm sóc hằng ngày. Không có mốc ngày cố định, nhưng sự đều đặn và nhẹ nhàng giúp chó con gắn bó nhanh hơn.

Có nên thử trốn đi xem chó có tìm được chủ không?

Không nên biến việc đó thành trò thử làm chó hoảng. Một số người chơi trốn tìm nhẹ nhàng trong nhà, gọi tên và thưởng khi chó tìm thấy, chó thấy vui và không căng thẳng. Còn bỏ chó lại ở nơi lạ để xem nó có tìm đường về không là nguy hiểm, chó có thể bị lạc hoặc gặp tai nạn.

Cần tư vấn cụ thể cho trường hợp của bạn?

Chúng tôi sẽ liên hệ trong vòng 24 giờ.

Đăng ký tư vấn ngay

Bài viết liên quan

Bạn cần hỗ trợ thêm?

Để lại thông tin, chúng tôi sẽ liên hệ trong 24 giờ.

hoặc
Gọi ngay 0926 138 138