SieuDinh.comSiêu Đỉnh
Trí nhớ của loài vật

Quạ nhớ mặt người: chuyện chiếc mặt nạ và trí nhớ truyền qua cả bầy

Quạ nhớ mặt người từng bắt chúng trong nhiều năm và dạy cả bầy cùng nhận ra. Họ quạ ở Việt Nam, vì sao não chim nhỏ mà nhớ giỏi, và lời đồn cần gỡ.

Misty morning over terraced fields in Cao Bang, a large black crow perched on a bamboo fence post, a farmer in a conical hat walking away in the distance

Quạ nhận ra và nhớ được khuôn mặt của từng người, đặc biệt là người từng đe doạ chúng, và có thể giữ trí nhớ đó trong nhiều năm. Điều làm các nhà nghiên cứu bất ngờ hơn là những con quạ chưa từng bị bắt cũng học được cách nhận ra "người nguy hiểm" từ đồng loại, nên trí nhớ lan ra cả bầy và truyền sang lứa sau.

Mục từ này kể lại thí nghiệm chiếc mặt nạ nổi tiếng, giải thích quạ nhớ những gì, vì sao bộ não nhỏ của chim lại làm được việc này, giới thiệu những họ hàng của quạ ở Việt Nam, rồi gỡ vài lời đồn như "quạ biết trả thù". Cuối bài là cách sống cạnh một loài chim nhớ dai mà không biến mình thành "kẻ thù" của chúng.

Chuyện chiếc mặt nạ

Thí nghiệm hay được nhắc nhất về trí nhớ của quạ diễn ra ở một khuôn viên đại học tại Mỹ. Các nhà nghiên cứu cần bắt quạ để đeo vòng đánh dấu ở chân, một việc làm quạ hoảng nhưng không gây thương tích lâu dài. Khi bắt quạ, họ đeo một chiếc mặt nạ cao su có khuôn mặt đặc biệt. Sau đó, họ và những người khác thỉnh thoảng đi bộ quanh khuôn viên, khi thì đeo đúng chiếc mặt nạ ấy, khi thì đeo một mặt nạ khác chưa từng xuất hiện lúc bắt quạ.

Kết quả: người đeo chiếc mặt nạ "nguy hiểm" bị quạ kêu la, sà xuống quấy rối, dù người đeo là ai. Người đeo mặt nạ trung tính thì hầu như không bị để ý. Phản ứng này kéo dài nhiều năm sau lần bắt quạ, và theo thời gian, số quạ phản ứng với chiếc mặt nạ còn tăng lên chứ không giảm.

Thiết kế dùng mặt nạ là điểm khéo của thí nghiệm. Nó cho phép tách khuôn mặt khỏi những thứ khác như dáng đi, quần áo hay mùi. Quạ phản ứng với khuôn mặt trên chiếc mặt nạ, bất kể ai đang đeo, nghĩa là chúng thực sự nhớ khuôn mặt chứ không chỉ nhớ một con người cụ thể theo cách khác.

Quạ dạy quạ: trí nhớ lan qua cả bầy

Phần đáng chú ý nhất của câu chuyện là những con quạ phản ứng với chiếc mặt nạ "nguy hiểm" không chỉ là những con từng bị bắt. Nhiều con chưa bao giờ bị bắt cũng kêu la theo. Cách giải thích hợp lý nhất là chúng học từ đồng loại: thấy những con khác hoảng loạn và quấy rối một khuôn mặt, chúng ghi nhớ khuôn mặt đó là mối nguy.

Kiểu học này có giá trị lớn cho một loài sống thành bầy. Một con quạ không cần tự mình bị bắt mới biết tránh một kẻ nguy hiểm; chỉ cần nhìn phản ứng của bạn bè là đủ. Quạ non lớn lên trong bầy cũng thừa hưởng những "danh sách đen" mà bố mẹ và hàng xóm đã có từ trước.

Có nghiên cứu khác cho thấy khi gặp xác một con quạ chết, bầy quạ thường tụ lại kêu la ồn ào, và sau đó dè chừng nơi đó hay người có mặt ở đó. Người ta hay gọi đây là "đám tang quạ". Cách gọi nghe xúc động, nhưng nhiều nhà nghiên cứu cho rằng chức năng chính có lẽ là học về mối nguy: ở đây có con vừa chết, cần biết vì sao. Còn quạ có cảm xúc gì lúc đó thì chưa ai biết.

Quạ nhớ những gì

Khuôn mặt người, nhất là người gây nguy hiểm. Như thí nghiệm mặt nạ cho thấy, khuôn mặt gắn với trải nghiệm xấu được nhớ rất lâu.

Người cho ăn. Người hay rải thức ăn thường được quạ nhận ra và chờ đợi. Có những câu chuyện kể quạ để lại vài món đồ nhỏ cho người cho ăn, nhưng đó là chuyện kể, chưa phải kết quả nghiên cứu có kiểm soát.

Chỗ giấu thức ăn. Nhiều loài trong họ quạ giấu thức ăn để dùng sau và nhớ khá tốt chỗ giấu, dù không giỏi bằng những loài chim chuyên giấu hạt.

Cách giải một việc khó. Một số loài quạ học được cách dùng que, móc để lấy thức ăn trong khe hẹp, và nhớ cách làm đó cho những lần sau. Khả năng này khác nhau nhiều giữa các loài quạ, không phải quạ nào cũng làm được.

Nơi có mối nguy. Chỗ có đồng loại chết, chỗ từng bị bắt, chỗ có thú săn mồi — quạ nhớ và tránh, hoặc kéo cả bầy tới quấy rối kẻ thù.

Não chim nhỏ mà nhớ giỏi: vì sao

Từ "óc chim" trong tiếng Việt từng dùng để chê người kém trí. Họ quạ là bằng chứng ngược lại. Não quạ nhỏ hơn não người rất nhiều, nhưng nếu so với kích thước cơ thể, não của họ quạ thuộc loại lớn trong thế giới chim.

Quan trọng hơn kích thước là cách tế bào thần kinh được xếp. Các nghiên cứu đếm tế bào thần kinh trong não chim cho thấy não chim, nhất là ở họ quạ và họ vẹt, xếp tế bào thần kinh dày đặc hơn não thú có cùng kích thước. Nói nôm na, một bộ não nhỏ của chim có thể chứa nhiều "linh kiện" hơn ta tưởng.

Cấu trúc não chim cũng khác: chim không có vỏ não nhiều lớp như thú, nhưng có những vùng ở não trước đảm nhận các việc tương tự như ghi nhớ, lập kế hoạch, học từ kinh nghiệm. Đó là ví dụ hay về việc tiến hoá có thể đi tới cùng một khả năng bằng những con đường khác nhau.

Bù nhìn ngoài đồng và trí nhớ của chim

Người làm ruộng ở Việt Nam hiểu trí nhớ của chim theo cách rất thực tế. Chiếc bù nhìn rơm mặc áo cũ, đội nón rách dựng giữa ruộng lúa chín thường chỉ hiệu nghiệm trong ít ngày đầu. Sau đó chim sẻ, chim cu rồi cả quạ ở vùng có quạ lại sà xuống như không, có con còn đậu ngay trên vai bù nhìn.

Đây là một dạng học mà các nhà nghiên cứu hành vi gọi là quen dần: một thứ lạ ban đầu gây sợ, nhưng khi lặp lại nhiều lần mà không có gì xảy ra, con vật nhớ rằng nó vô hại và thôi phản ứng. Chim càng khôn, càng quen nhanh. Họ quạ nổi tiếng là học ra chuyện này sớm hơn nhiều loài khác.

Kinh nghiệm dân gian vì vậy là thường xuyên dời chỗ bù nhìn, đổi áo, treo thêm vật đung đưa phát ra tiếng động, hoặc thay hẳn bằng dây kim tuyến lấp lánh trong gió. Mỗi lần đổi là một lần làm mới thứ trong trí nhớ của chim. Điều thú vị là cách làm ấy khớp với thí nghiệm mặt nạ: thứ chim sợ lâu dài là thứ gắn với mối nguy thật, còn một hình người đứng im mãi thì chim sớm nhận ra là chẳng đáng bận tâm.

Họ hàng của quạ ở Việt Nam

Họ quạ không chỉ có những con quạ đen. Ở Việt Nam, bạn có thể gặp vài thành viên của họ này, tuỳ vùng và môi trường sống. Thông tin về phân bố từng loài nên tra các sách chim Việt Nam hay nguồn của các tổ chức bảo tồn chim.

  • Quạ đen: thân đen tuyền, mỏ to, tiếng kêu khàn. Nhiều người ở thành phố lớn ít khi thấy, nhưng ở trung du, miền núi và một số vùng ven biển thì quen thuộc hơn.
  • Chim khách: thân thon, đuôi dài, hay kêu ồn ở bìa rừng, vườn cây. Dân gian nhiều nơi gắn tiếng chim khách với việc nhà sắp có khách.
  • Giẻ cùi: lông nhiều màu sặc sỡ, đuôi rất dài, sống ở rừng và vùng đồi. Thuộc họ quạ, nhiều loài trong nhóm này có tập tính giấu thức ăn.
  • Ác là: lông đen trắng tương phản, đuôi dài. Ở loài ác là châu Âu, có thí nghiệm cho thấy chim có hành vi được xem là nhận ra mình trong gương.

Phần lớn nghiên cứu về trí nhớ được làm với quạ ở châu Mỹ, châu Âu và vài đảo xa. Các loài ở Việt Nam ít được nghiên cứu riêng, nên chưa thể khẳng định chúng nhớ mặt người giỏi như quạ trong thí nghiệm. Nhưng vì cùng họ, khả năng có những năng lực tương tự là hợp lý.

Lời đồn về quạ

Quạ thông minh thật, nên lời đồn về quạ hay bị phóng đại theo hướng ngược lại: từ "chim ngu" sang "chim thần". Bảng dưới đặt lại cho cân bằng.

Lời đồnĐiều đang được biết
Quạ biết trả thù người hại nóQuạ nhớ và quấy rối người gắn với mối nguy. Gọi đó là "trả thù có tính toán" là gán ý nghĩ của người cho chim.
Quạ nhớ mãi không bao giờ quênPhản ứng với mặt nạ kéo dài nhiều năm trong thí nghiệm, nhưng không có cơ sở để nói "mãi mãi".
Quạ tặng quà để cảm ơnCó những chuyện kể như vậy; chưa có nghiên cứu xác nhận đó là "tặng quà" theo nghĩa của người.
Quạ nào cũng biết dùng công cụKhả năng dùng công cụ rất khác nhau giữa các loài; vài loài nổi bật, nhiều loài khác hiếm khi làm.

Gỡ lời đồn không làm quạ bớt đáng kinh ngạc. Một loài chim nhớ mặt người nhiều năm và dạy cho cả bầy cùng nhớ đã đủ lạ, không cần thêm thắt.

Sống cạnh một loài chim nhớ dai

Biết quạ nhớ mặt người, bạn có thêm lý do để cư xử tử tế với chim hoang dã nói chung.

  • Không ném đá, không bắt chim, không phá tổ. Ngoài chuyện bảo vệ chim, bạn cũng tránh trở thành "khuôn mặt bị ghét" của cả bầy.
  • Mùa làm tổ, nếu bị chim sà xuống kêu la ở một đoạn đường, cách đơn giản nhất là đi đường khác vài tuần thay vì xua đuổi.
  • Không cho chim hoang dã ăn đồ ăn của người như bánh mì, cơm thừa: không tốt cho chim và dạy chim lại gần người quá mức.
  • Muốn ngắm chim, đứng yên ở khoảng cách xa, dùng ống nhòm, không dùng loa phát tiếng chim để dụ.
  • Dạy trẻ con rằng chim cũng nhớ người, để trẻ hiểu vì sao không nên rượt đuổi hay ném chim cho vui.

Câu chuyện chiếc mặt nạ, xét cho cùng, là lời nhắc rằng ta không chỉ quan sát loài vật; loài vật cũng đang quan sát và nhớ ta.

Câu hỏi thường gặp

Quạ nhớ mặt người được bao lâu?

Trong thí nghiệm mặt nạ được nhắc nhiều, quạ vẫn phản ứng với khuôn mặt "nguy hiểm" nhiều năm sau lần bị bắt, và phản ứng còn lan sang những con chưa từng bị bắt. Giới hạn tối đa thì chưa ai đo được, nên chỉ nên nói là nhiều năm.

Quạ có nhận ra người cho ăn không?

Nhiều người cho quạ ăn thường xuyên kể rằng quạ chờ họ ở chỗ quen và phản ứng khác với người lạ. Điều này khớp với khả năng nhớ mặt người, nhưng phần lớn vẫn là quan sát cá nhân. Dù vậy, không nên cho chim hoang dã ăn đồ ăn của người.

Chim khách có thông minh như quạ không?

Chim khách thuộc họ quạ, nên có thể có những khả năng tương tự, nhưng các nghiên cứu về trí nhớ chủ yếu làm với quạ và vài loài khác ở nước ngoài. Chưa có đủ dữ liệu để so sánh trực tiếp chim khách ở Việt Nam với quạ trong các thí nghiệm nổi tiếng.

Đeo khẩu trang hay đội nón thì quạ có nhận ra không?

Thí nghiệm mặt nạ cho thấy quạ chú ý nhiều tới đặc điểm khuôn mặt. Che một phần mặt có thể làm quạ khó nhận ra hơn, nhưng quạ cũng có thể dựa vào dáng người và hành vi. Chưa có nghiên cứu rõ ràng về khẩu trang, nên không nên khẳng định.

Vì sao quạ hay kéo đến cả bầy kêu la quanh một con vật?

Đó thường là hành vi quấy rối tập thể nhắm vào kẻ săn mồi như cú, diều hâu, mèo. Cả bầy cùng kêu la khiến kẻ săn mồi mất yếu tố bất ngờ và có thể bỏ đi. Hành vi này cũng giúp những con non học xem ai là kẻ thù.

Thử đeo mặt nạ để xem quạ ở gần nhà có nhớ không có được không?

Không nên tự làm. Thí nghiệm gốc cần bắt quạ để tạo trải nghiệm đáng sợ gắn với mặt nạ, điều không nên làm với chim hoang dã ngoài nghiên cứu được cấp phép. Bạn có thể quan sát quạ phản ứng với người quen và người lạ trong đời thường, như thế đã đủ thú vị.

Cần tư vấn cụ thể cho trường hợp của bạn?

Chúng tôi sẽ liên hệ trong vòng 24 giờ.

Đăng ký tư vấn ngay

Bài viết liên quan

Bạn cần hỗ trợ thêm?

Để lại thông tin, chúng tôi sẽ liên hệ trong 24 giờ.

hoặc
Gọi ngay 0926 138 138