Nhiều loài cá hồi nở ra ở một con suối nước ngọt, xuôi ra biển sống vài năm, rồi bơi ngược hàng trăm, có khi hàng nghìn cây số để đẻ trứng ở chính dòng suối nơi chúng sinh ra. Phần cuối của hành trình được dẫn đường chủ yếu bằng trí nhớ về mùi nước của con suối quê, thứ mùi cá đã "ghi lại" khi còn nhỏ. Phần ngoài biển khơi thì khó hiểu hơn, và giả thuyết được bàn nhiều là cá dùng từ trường Trái Đất.
Mục từ này kể hành trình một đời của cá hồi, cách cá nhớ mùi nước, giả thuyết la bàn từ trường, vì sao không phải con nào cũng về đúng nhà, và một câu hỏi rất Việt Nam: cá hồi nuôi ở Sa Pa có di cư như cá hồi trong phim tài liệu không. Bài nói về các loài cá hồi di cư nói chung; chi tiết khác nhau giữa từng loài.
Hành trình một đời
Trứng cá hồi nằm trong lớp sỏi ở đáy một con suối mát, nước chảy. Cá con nở ra, sống ở suối hay hồ một thời gian, có loài vài tháng, có loài một hai năm. Đến một giai đoạn, cơ thể cá thay đổi để chịu được nước mặn, màu sắc cũng đổi, và cá bắt đầu xuôi dòng ra biển.
Ngoài biển, cá hồi lớn nhanh nhờ nguồn thức ăn dồi dào, đi rất xa khỏi cửa sông. Sau một đến vài năm tuỳ loài, cá trưởng thành quay về bờ, tìm đúng cửa sông, rồi bơi ngược dòng, vượt ghềnh, vượt thác, đến đúng nhánh suối nơi nó nở ra để đẻ trứng.
Với nhiều loài cá hồi ở Thái Bình Dương, đó là chuyến đi cuối cùng: cá chết không lâu sau khi đẻ, xác cá trở thành nguồn dinh dưỡng cho suối và rừng ven suối. Một số loài khác, như cá hồi Đại Tây Dương, có thể sống sót và quay lại đẻ thêm lần nữa, dù không nhiều cá làm được.
Hành trình ngược dòng rất tốn sức. Nhiều loài cá hồi gần như ngừng ăn khi vào sông và sống bằng năng lượng dự trữ tích được ngoài biển. Vì thế việc tìm đúng đường không chỉ là chuyện hay ho: mỗi lần rẽ nhầm vào một nhánh sông không có chỗ đẻ là một lần tiêu hao sức lực mà cá không thể bù lại. Một trí nhớ đường về chính xác, theo nghĩa đó, quyết định trực tiếp việc cá có kịp đẻ trứng hay không.
Nhớ mùi con suối từ khi còn nhỏ
Giả thuyết chính về cách cá hồi tìm về con suối quê được hình thành từ những thí nghiệm giữa thế kỷ trước. Các nhà nghiên cứu nhận thấy mỗi con suối có một "mùi" riêng, tạo bởi đất đá, cây cỏ, vi sinh vật trong lưu vực. Cá hồi con, trong giai đoạn chuẩn bị ra biển, ghi nhớ mùi này — một kiểu học diễn ra trong một khoảng thời gian ngắn và khắc sâu, các nhà khoa học gọi là in dấu.
Bằng chứng mạnh đến từ những thí nghiệm làm cá tạm thời mất khứu giác: những con cá bị bịt mũi khi về đến ngã ba sông thường chọn sai nhánh nhiều hơn hẳn so với cá bình thường. Một hướng thí nghiệm khác cho cá con ở trại giống tiếp xúc với một mùi hoá chất nhân tạo, rồi khi cá trưởng thành, người ta thả mùi đó vào một con suối khác; nhiều con cá đã bơi về con suối có mùi quen thay vì suối nơi chúng thật sự nở ra.
Điều đáng chú ý là trí nhớ này được hình thành chỉ trong một giai đoạn ngắn của tuổi nhỏ, rồi giữ được qua nhiều năm sống ngoài biển, nơi không có chút mùi nào của con suối quê. Đó là một trong những trí nhớ dài và bền nhất mà người ta biết ở loài cá.
Ngoài biển khơi: giả thuyết la bàn từ trường
Mùi nước chỉ có ích khi cá đã ở gần cửa sông. Ngoài đại dương, cách hàng trăm cây số, mùi con suối gần như không còn. Vậy cá hồi định hướng thế nào để quay về đúng vùng bờ biển?
Giả thuyết được bàn nhiều là cá hồi có thể cảm nhận từ trường Trái Đất. Mỗi vùng trên Trái Đất có cường độ và góc nghiêng của từ trường hơi khác nhau, giống như một dấu hiệu riêng của vùng đó. Theo giả thuyết này, khi rời cửa sông ra biển, cá ghi nhớ dấu hiệu từ trường ở đó, và khi trưởng thành, cá tìm về vùng có dấu hiệu khớp với trí nhớ. Một số nghiên cứu dựa trên dữ liệu đánh bắt nhiều năm và thí nghiệm với cá con trong bể có từ trường điều chỉnh đã cho kết quả ủng hộ.
Tuy vậy đây vẫn là giả thuyết đang được kiểm tra, chưa phải lời giải thích đã được chứng minh trọn vẹn. Cá hồi có thể còn dùng mặt trời, dòng hải lưu, nhiệt độ nước và những dấu hiệu khác. Có lẽ cá kết hợp nhiều thứ, mỗi chặng đường dựa vào một loại thông tin khác nhau.
Hành trình về nhà theo từng chặng
Bảng dưới gom lại những gì cá hồi có thể dựa vào ở từng chặng đường, cùng mức độ chắc chắn của hiểu biết hiện nay.
| Chặng | Dấu hiệu chính cá có thể dùng | Mức chắc chắn |
|---|---|---|
| Ngoài đại dương, xa bờ | Từ trường Trái Đất, có thể kết hợp mặt trời, hải lưu | Giả thuyết có bằng chứng ủng hộ, còn tranh luận |
| Tiếp cận vùng bờ biển | Từ trường, độ mặn, nhiệt độ, dòng nước | Chưa rõ hoàn toàn |
| Từ cửa sông vào các nhánh | Mùi nước đã in dấu từ khi còn nhỏ | Bằng chứng mạnh |
| Nhánh suối nơi nở ra | Mùi nước, có thể cả mùi của đồng loại cùng quần thể | Khá chắc với mùi nước |
Nhìn bảng này, bạn sẽ thấy câu "cá hồi nhớ đường về nhà" đúng nhưng chưa đủ. Cá không nhớ một con đường liền mạch như người nhớ đường về quê; cá nối nhiều loại dấu hiệu khác nhau, mỗi chặng một kiểu.
Không phải con nào cũng về đúng nhà
Phần lớn cá hồi trưởng thành quay về đúng con sông, đúng nhánh suối nơi chúng nở ra. Nhưng luôn có một tỷ lệ nhỏ đi lạc sang sông khác, tỷ lệ này khác nhau tuỳ loài và tuỳ nơi. Người ta từng xem đó là "lỗi", nhưng các nhà sinh thái cho rằng việc đi lạc có ích cho cả loài.
Nếu mọi con cá đều về đúng nhà, một con suối bị lở đất, cạn nước hay ô nhiễm sẽ xoá sổ cả quần thể. Những con đi lạc giúp cá hồi lan sang những dòng sông mới, kể cả những con sông vừa được giải phóng khỏi băng hay vừa được khôi phục sau khi phá đập. Một trí nhớ chính xác gần như tuyệt đối, cộng với một chút sai lệch, hoá ra là sự kết hợp tốt cho sự sống còn.
Trí nhớ của cá hồi cũng có điểm yếu trước tác động của con người. Đập thuỷ điện chặn đường về, nước ô nhiễm làm thay đổi mùi con suối, cá nuôi thoát ra trộn lẫn với cá tự nhiên. Nhiều chương trình bảo tồn ở các nước có cá hồi di cư tập trung vào việc giữ cho con đường về nhà, và mùi của con suối quê, còn nguyên.
Cá hồi ở Việt Nam có di cư không
Câu hỏi này hay được đặt ra khi người ta ăn cá hồi ở Sa Pa hay thấy cá hồi nhập khẩu ở siêu thị. Câu trả lời ngắn là không, và đây là lý do:
- Cá hồi nuôi ở vùng núi lạnh như Sa Pa (Lào Cai) hay vài nơi ở Lâm Đồng chủ yếu là cá hồi vân, nuôi trong ao, bể nước lạnh chảy liên tục. Chúng sống trọn đời trong nước ngọt và không có hành trình ra biển.
- Cùng loài với cá hồi vân có một dạng di cư ra biển rồi quay về sông đẻ trứng ở Bắc Mỹ. Nghĩa là trong cùng một loài, có quần thể di cư và quần thể ở yên trong nước ngọt.
- Cá hồi bán ở chợ, siêu thị thường là cá nuôi nhập khẩu từ các nước xứ lạnh; cá nuôi trong lồng cũng không có hành trình về suối quê.
- Việt Nam có những loài cá di cư khác: cá chình đi ngược hướng với cá hồi, lớn lên ở sông suối rồi ra biển sâu để đẻ; cá cháy từng ngược sông Hồng để đẻ trứng nhưng nay đã rất hiếm. Cách chúng định hướng còn ít được nghiên cứu.
Vì vậy, nếu muốn kể cho trẻ con chuyện cá hồi về nơi sinh ra, bạn nên nói rõ đó là chuyện của những con sông xứ lạnh, không phải của ao cá hồi ở Sa Pa.
Mấy hiểu lầm hay gặp
"Cá hồi về nhà để thăm nơi sinh ra." Cách nói này đẹp nhưng gán cảm xúc của người cho cá. Điều cá làm là quay về nơi có điều kiện đẻ trứng đã được chứng minh qua chính sự tồn tại của nó: một con suối đã nuôi được nó lớn lên thì nhiều khả năng cũng nuôi được lứa con.
"Cá hồi càng to càng nhớ đường giỏi." Không có cơ sở. Trí nhớ mùi nước hình thành khi cá còn nhỏ; kích thước lúc trưởng thành phụ thuộc vào thức ăn ngoài biển và số năm sống ở đó.
"Cá hồi nhảy thác vì nhớ đường." Cá vượt thác vì đường về đi qua thác; trí nhớ dẫn cá vào đúng nhánh, còn vượt thác là chuyện sức bơi và bản năng bơi ngược dòng.
"Cá hồi nhớ cả con đường ra biển rồi đi ngược lại." Không có bằng chứng cá nhớ từng đoạn đường như một tấm bản đồ. Cá dùng nhiều loại dấu hiệu khác nhau ở từng chặng.
"Cá hồi nuôi thả ra sông sẽ tự biết đường về." Cá chỉ về được con suối mà nó đã in dấu mùi khi còn nhỏ. Cá nuôi trong bể, lồng không có trí nhớ đó.
"Mọi loài cá hồi đều chết sau khi đẻ." Đúng với nhiều loài cá hồi Thái Bình Dương, không đúng với mọi loài.
Câu hỏi thường gặp
Cá hồi nhớ mùi con suối từ lúc nào?
Các nghiên cứu cho thấy giai đoạn quan trọng là khi cá con chuẩn bị rời suối ra biển, lúc cơ thể đang chuyển đổi để sống được trong nước mặn. Một số ý kiến cho rằng cá có thể ghi nhớ mùi ở nhiều giai đoạn, kể cả trên đường xuôi dòng, tạo thành một chuỗi mùi để lần ngược.
Cá hồi ở ngoài biển bao lâu rồi mới về?
Tuỳ loài và tuỳ quần thể, từ khoảng một năm đến vài năm. Trong suốt thời gian đó, cá không tiếp xúc với mùi con suối quê, nhưng vẫn giữ được trí nhớ để nhận ra khi quay về gần cửa sông.
Cá hồi có lạc đường không?
Có. Một tỷ lệ nhỏ cá hồi về nhầm sông khác. Việc đi lạc này giúp loài cá lan sang những dòng sông mới và phục hồi những nơi quần thể cũ đã mất, nên các nhà sinh thái không coi đó hoàn toàn là điều xấu.
Đập thuỷ điện ảnh hưởng gì đến trí nhớ đường về của cá hồi?
Đập không xoá trí nhớ của cá, nhưng chặn đường về. Cá có thể tụ lại dưới chân đập mà không vượt qua được. Nhiều nơi xây thang cá để cá vượt đập, hoặc phá bỏ đập cũ để khôi phục đường di cư.
Cá hồi vân nuôi ở Sa Pa có nhớ gì không?
Cá hồi vân nuôi cũng học được như các loài cá khác: nhớ giờ cho ăn, nhớ chỗ thả thức ăn, phản ứng với người cho ăn. Chúng chỉ không có hành trình di cư ra biển và về suối quê như cá hồi ở các con sông xứ lạnh.