SieuDinh.comSiêu Đỉnh
Trí nhớ của loài vật

Bạch tuộc có trí nhớ không: con vật thân mềm học mở nắp lọ và nhận ra từng người

Bạch tuộc học đường trong mê lộ, mở nắp lọ và phân biệt người tử tế với người hay chọc. Bộ não rải khắp tám tay, sống ngắn mà học nhanh, và lời đồn cần gỡ.

Clear shallow water at a fishing harbour in Khanh Hoa, weathered hands of a fisherman gently releasing a small octopus back into the sea, top-down view, bright midday light

Có, bạch tuộc có trí nhớ, và là một trong những loài không xương sống học giỏi nhất từng được nghiên cứu. Trong bể thí nghiệm, bạch tuộc học phân biệt hình dạng, nhớ đường đi trong mê lộ đơn giản, học cách mở nắp lọ để lấy con mồi bên trong, và ở thuỷ cung có những con phân biệt được người hay cho ăn với người hay chọc phá chúng.

Điều làm các nhà khoa học tò mò là bạch tuộc là họ hàng của ốc, nghêu, mực — những con vật ta ít khi nghĩ là "biết nhớ". Mục từ này giải thích bạch tuộc học và nhớ được gì, bộ não kỳ lạ của nó, nghịch lý của một con vật sống rất ngắn mà học rất nhanh, những lời đồn hay gặp, và cách ngắm bạch tuộc mà không làm hại nó.

Một kiểu thông minh mọc ra ở nhánh khác của cây sự sống

Khi nói tới loài vật thông minh, người ta thường nghĩ tới khỉ, cá heo, voi, quạ — đều là động vật có xương sống, có chung tổ tiên khá gần với người. Bạch tuộc thì khác hẳn. Nó thuộc nhóm thân mềm, cùng ngành với ốc sên và các loài hai mảnh vỏ. Tổ tiên chung giữa bạch tuộc và người là một sinh vật rất cổ, rất đơn giản, sống từ hàng trăm triệu năm trước.

Nghĩa là bộ não và khả năng học của bạch tuộc tiến hoá gần như độc lập với của chúng ta. Một số nhà nghiên cứu ví bạch tuộc là thứ gần nhất với "trí khôn ngoài hành tinh" mà ta có thể gặp trên Trái Đất: một trí khôn được dựng nên bằng vật liệu và kiến trúc khác hẳn.

Lý do một loài thân mềm cần học giỏi có lẽ nằm ở lối sống. Tổ tiên bạch tuộc từng có vỏ cứng che thân. Khi mất vỏ, bạch tuộc trở thành món ngon cho cá và nhiều loài khác. Không có vỏ để núp, nó phải sống nhờ sự khéo léo: biết tìm hang, biết ngụy trang, biết lựa con mồi và biết tránh kẻ săn — những việc đều cần học và nhớ.

Bạch tuộc học và nhớ được những gì

Phân biệt hình dạng và độ sáng. Trong các thí nghiệm kinh điển, bạch tuộc được thưởng khi chạm vào một hình và bị làm phiền nhẹ khi chạm vào hình kia. Sau vài lượt, bạch tuộc chọn đúng hình được thưởng và giữ được điều đó qua nhiều ngày.

Đường đi. Bạch tuộc học được đường đơn giản trong mê lộ dưới nước. Ngoài tự nhiên, nhiều con rời hang đi kiếm ăn rồi quay về đúng hang, có vẻ nhờ nhớ các mốc trên đáy biển.

Cách mở đồ vật. Ở nhiều thuỷ cung và phòng thí nghiệm, bạch tuộc học được cách xoay nắp lọ để lấy con cua bên trong. Lần sau làm nhanh hơn lần trước — dấu hiệu rõ ràng của việc nhớ cách làm.

Từng người cụ thể. Một nghiên cứu ở thuỷ cung cho hai người mặc đồ giống nhau tiếp xúc với bạch tuộc: một người luôn cho ăn, một người luôn chạm vào chúng bằng vật hơi khó chịu. Sau một thời gian, bạch tuộc phản ứng khác nhau với hai người, có con tránh hoặc phun nước vào người hay chọc. Nhân viên nhiều thuỷ cung cũng kể những chuyện tương tự, dù phần lớn là chuyện kể.

Học bằng cách xem con khác. Có một thí nghiệm cũ cho rằng bạch tuộc học được bằng cách nhìn con khác làm. Kết quả này được nhắc nhiều nhưng cũng bị tranh cãi, các lần làm lại không phải lúc nào cũng cho kết quả giống, nên nên coi là còn bỏ ngỏ.

Bộ não rải khắp tám cánh tay

Bạch tuộc có số tế bào thần kinh lớn so với các loài không xương sống, theo ước tính hay được nêu là vài trăm triệu. Điều kỳ lạ là phần lớn trong số đó không nằm ở "đầu" mà rải dọc tám cánh tay. Mỗi cánh tay có một chuỗi hạch thần kinh riêng, xử lý được nhiều việc như cảm nhận, nếm và điều khiển giác hút mà không cần não trung tâm ra lệnh từng chút.

Phần não trung tâm của bạch tuộc có một vùng mà các nhà nghiên cứu cho là quan trọng với việc học và nhớ. Thí nghiệm cho thấy khi vùng này bị tổn thương, bạch tuộc vẫn sống, vẫn săn mồi, nhưng học kém đi rõ rệt. Điều này gợi ý bạch tuộc có một "trung tâm học" khá chuyên biệt, dù kiến trúc khác hẳn não người.

Câu hỏi thú vị và chưa có lời đáp trọn vẹn là: trí nhớ của bạch tuộc nằm ở đâu? Một phần ở não trung tâm, nhưng có lẽ các cánh tay cũng "nhớ" theo cách riêng — như cách tay một người thợ lâu năm làm việc gần như tự động. Đây là vùng nghiên cứu đang mở, nên mọi câu khẳng định chắc chắn về nó đều nên được nghe với chút dè dặt.

Sống rất ngắn mà học rất nhanh

Nhiều loài bạch tuộc chỉ sống khoảng một đến hai năm. Con mẹ thường chết không lâu sau khi trứng nở, nên bạch tuộc con lớn lên mà không có bố mẹ dạy dỗ. Đây là một nghịch lý: ở voi, khỉ, quạ, trí nhớ tốt thường đi cùng tuổi thọ dài và tuổi thơ được học từ người lớn. Bạch tuộc không có cả hai.

Cách giải thích hay được đưa ra là bạch tuộc phải tự học tất cả trong một đời ngắn. Mỗi hang, mỗi loại con mồi, mỗi kẻ thù mới đều phải được khám phá và ghi nhớ nhanh. Một con vật như vậy cần học nhanh hơn là nhớ thật lâu — vì đằng nào đời nó cũng không dài.

Nghịch lý này nhắc rằng không có một công thức duy nhất cho trí nhớ trong thế giới loài vật. Tiến hoá có thể chế tạo khả năng học giỏi trong những hoàn cảnh rất khác nhau, miễn là việc học đem lại lợi thế sống còn.

Cái hang quen và những mảnh vỏ: trí nhớ về chỗ trú

Với một con vật không có vỏ, chỗ trú là thứ quý nhất. Bạch tuộc thường chọn một hốc đá, một khe san hô, một vỏ ốc lớn hay cả một chiếc chai, chiếc lon chìm dưới đáy làm hang. Nhiều quan sát ngoài biển cho thấy bạch tuộc rời hang đi săn, có khi đi vòng khá xa, rồi trở về đúng cái hang đó chứ không chọn bừa một hốc gần nhất. Điều này cho thấy nó nhớ vị trí hang và đường về, ít nhất trong thời gian nó còn ở khu vực đó.

Trước cửa hang bạch tuộc thường có một đống vỏ cua, vỏ ốc, mảnh vỏ sò còn lại sau bữa ăn. Thợ lặn hay dùng đống vỏ đó để đoán có bạch tuộc ở gần. Ở vài nơi, người ta còn thấy bạch tuộc mang theo nửa vỏ dừa hay hai mảnh vỏ sò để làm chỗ núp di động — một hành vi mà nhiều nhà nghiên cứu xếp vào dạng dùng công cụ, dù vẫn có tranh luận về cách gọi.

Chính thói quen tìm hang đó cũng được ngư dân ở nhiều vùng biển tận dụng: thả xuống đáy những chuỗi vỏ ốc, ống hay chum nhỏ để bạch tuộc tự chui vào trú. Ở đây trí nhớ không cứu được con vật, vì bạch tuộc không có cách nào biết trước rằng cái hang mới là cái bẫy. Câu chuyện nhắc rằng trí nhớ giỏi tới đâu cũng chỉ giúp con vật với những gì nó từng gặp.

Lời đồn và sự thật về bạch tuộc

Bạch tuộc có nhiều đặc điểm lạ có thật, nên lời đồn về nó dễ lẫn với sự thật. Bảng dưới tách hai loại.

Câu hay ngheĐúng đến đâu
Bạch tuộc có chín bộ nãoCách nói đơn giản hoá: có một não trung tâm và tám chuỗi hạch thần kinh lớn ở tám tay. Gọi là "chín não" dễ nhớ nhưng không chính xác.
Bạch tuộc có ba quả timĐúng: hai tim bơm máu qua mang, một tim bơm máu đi khắp cơ thể.
Bạch tuộc nhớ thù ngườiBạch tuộc có thể phân biệt và phản ứng khác với người từng làm nó khó chịu; gọi là "thù" là gán cảm xúc của người.
Bạch tuộc học bằng cách xem bạn làmCó thí nghiệm gợi ý điều này nhưng còn tranh cãi; chưa nên khẳng định.
Bạch tuộc nhớ suốt đờiĐời bạch tuộc ngắn; thí nghiệm cho thấy nhớ được nhiều ngày, nhiều tuần, nhưng "suốt đời" không có nghĩa là rất lâu.

Một mẹo nhỏ khi nghe chuyện lạ về loài vật: điều nào nói về cấu tạo cơ thể như số tim, màu máu thường dễ kiểm và hay đúng; điều nào nói về suy nghĩ, cảm xúc của con vật thì cần dè dặt hơn.

Ngắm bạch tuộc mà không làm hại nó

Ở Việt Nam, nhiều người biết bạch tuộc qua món ăn ở chợ hải sản ven biển. Nếu muốn nhìn bạch tuộc như một con vật biết học và biết nhớ, bạn có vài cách nhẹ nhàng:

  • Xem bạch tuộc ở thuỷ cung có điều kiện chăm sóc tốt, nơi chúng thường được cho "đồ chơi" để khám phá như lọ, ống, hộp có thức ăn bên trong.
  • Khi lặn ngắm san hô có người hướng dẫn, nếu gặp bạch tuộc thì giữ khoảng cách, không chạm, không lôi ra khỏi hang, không dồn con vật vào góc.
  • Không bắt bạch tuộc về nuôi trong chậu, bể nhỏ: bạch tuộc cần nước biển ổn định, chỗ trú và rất giỏi trốn khỏi bể không có nắp kín.
  • Khi cho trẻ xem phim tài liệu về bạch tuộc, có thể cùng trẻ để ý những lúc con vật "suy nghĩ": dừng lại, thử một cách, đổi sang cách khác.
  • Một số nước đã đưa bạch tuộc vào nhóm động vật được luật phúc lợi động vật công nhận là có khả năng cảm nhận. Đó là gợi ý để cư xử với chúng cẩn trọng hơn.

Biết một con vật có thể học và nhớ người đã đối xử với nó thế nào làm thay đổi cách ta nhìn nó, kể cả khi đứng trước quầy hải sản.

Câu hỏi thường gặp

Bạch tuộc nhớ được bao lâu?

Trong thí nghiệm, bạch tuộc giữ được những điều đã học trong nhiều ngày đến vài tuần. Vì nhiều loài chỉ sống một hai năm, khó nói tới trí nhớ hàng năm như ở voi hay quạ. Thời gian nhớ cụ thể còn tuỳ loài, tuỳ việc học và điều kiện thí nghiệm.

Bạch tuộc có thông minh hơn mực không?

Bạch tuộc, mực và mực nang đều thuộc nhóm chân đầu và đều có khả năng học đáng kể. Mỗi nhóm có điểm mạnh riêng do lối sống khác nhau: bạch tuộc sống một mình ở đáy biển, nhiều loài mực bơi theo đàn. So sánh "thông minh hơn" giữa các nhóm này chưa có câu trả lời rõ.

Vì sao bạch tuộc hay trốn khỏi bể nuôi?

Bạch tuộc rất giỏi khám phá, cơ thể mềm lách được qua khe nhỏ, và học nhanh cách đẩy nắp, mở chốt. Ở thuỷ cung, những vụ bạch tuộc trốn khỏi bể đã được kể lại nhiều lần. Đây là lý do bể nuôi bạch tuộc cần nắp rất kín.

Bạch tuộc có nhận ra người không?

Một nghiên cứu ở thuỷ cung cho thấy bạch tuộc phản ứng khác nhau với người hay cho ăn và người hay chạm vào chúng một cách khó chịu, dù hai người mặc đồ giống nhau. Bạch tuộc có thể nhận ra người qua nhiều dấu hiệu; dựa vào dấu hiệu nào thì chưa rõ.

Bạch tuộc con không có bố mẹ dạy thì học từ đâu?

Bạch tuộc con tự học qua trải nghiệm: thử con mồi, thử chỗ trú, gặp kẻ săn và tránh. Một phần hành vi là bẩm sinh, như ngụy trang và phun mực. Phần còn lại hình thành nhanh trong đời ngắn của chúng.

Có nên dùng bạch tuộc làm thí nghiệm ở nhà cho trẻ xem?

Không nên. Bạch tuộc cần môi trường nước biển ổn định và dễ bị căng thẳng khi bị bắt, bị nhốt trong chỗ chật. Phim tài liệu và thuỷ cung là cách an toàn để trẻ tìm hiểu về trí nhớ của bạch tuộc mà không làm hại con vật.

Cần tư vấn cụ thể cho trường hợp của bạn?

Chúng tôi sẽ liên hệ trong vòng 24 giờ.

Đăng ký tư vấn ngay

Bài viết liên quan

Bạn cần hỗ trợ thêm?

Để lại thông tin, chúng tôi sẽ liên hệ trong 24 giờ.

hoặc
Gọi ngay 0926 138 138