SieuDinh.comSiêu Đỉnh
Trí nhớ của loài vật

Chim giấu hạt nhớ hàng nghìn chỗ chôn: trí nhớ không gian của chim và sóc

Có loài chim giấu hạt ở hàng nghìn chỗ rồi tìm lại sau nhiều tháng. Chúng nhớ bằng mốc nào, vùng não nào lớn hơn, sóc làm khác ra sao và hạt bị quên đi đâu.

Low macro angle on a pine forest floor in Lam Dong highlands, a small squirrel pressing a seed into the soil beside a pine cone, morning mist and soft green light

Một số loài chim ở xứ lạnh giấu hạt ở hàng nghìn chỗ khác nhau vào mùa thu, rồi tìm lại phần lớn số đó sau nhiều tháng, kể cả khi mặt đất đã đổi khác vì tuyết phủ. Đây là một trong những ví dụ rõ nhất về trí nhớ không gian trong thế giới động vật, và là nơi các nhà khoa học tìm thấy mối liên hệ giữa thói quen giấu thức ăn với kích thước một vùng não liên quan tới việc nhớ chỗ.

Mục từ này giải thích vì sao chim và sóc phải giấu thức ăn, chúng tìm lại bằng những dấu hiệu gì, câu chuyện về chim giẻ cùi "nhớ cái gì, ở đâu, lúc nào", sóc khác chim ở điểm nào, và những hạt bị quên đã góp phần trồng rừng ra sao. Các con số trong bài được nêu ở mức ước lượng, vì từng nghiên cứu cho kết quả khác nhau.

Vì sao phải giấu, và giấu kiểu gì

Ở xứ có mùa đông lạnh, thức ăn dồi dào vào cuối hè và mùa thu rồi gần như biến mất khi tuyết rơi. Loài vật nào cất được phần dư để dành sẽ có lợi lớn. Có hai cách cất: dồn hết vào một kho lớn, hoặc rải ra rất nhiều chỗ nhỏ, mỗi chỗ vài hạt.

Dồn vào một kho thì dễ nhớ nhưng dễ mất trắng nếu bị loài khác phát hiện. Rải ra nhiều chỗ thì an toàn hơn, mất vài chỗ vẫn còn những chỗ khác, nhưng đổi lại phải nhớ rất nhiều vị trí. Những loài chọn cách rải là những loài có trí nhớ không gian đáng nể nhất.

Ví dụ hay được nhắc là một loài chim bổ hạt sống ở vùng núi phía tây Bắc Mỹ, chuyên ăn hạt thông. Theo các ước tính thường được nêu, mỗi mùa thu một con có thể giấu hàng chục nghìn hạt ở vài nghìn điểm, rồi dựa vào chúng để sống qua đông và nuôi con vào mùa xuân. Tỷ lệ tìm lại cụ thể khác nhau giữa các nghiên cứu, nhưng đủ cao để loại trừ chuyện chim chỉ đào bừa.

Cũng cần nói rõ: trí nhớ giỏi ở đây là giỏi trong đúng một việc. Một con chim nhớ được hàng nghìn chỗ chôn hạt không vì thế mà giỏi mọi bài nhớ khác. Khi các nhà nghiên cứu so những loài hay giấu với loài không giấu ở những bài nhớ màu sắc, hình dạng, khác biệt thường nhỏ hoặc không có. Trí nhớ được tiến hoá mài giũa theo nhu cầu sống, không phải theo kiểu một chỉ số chung.

Chim và sóc tìm lại chỗ giấu bằng gì

Mốc xung quanh. Thí nghiệm trong phòng cho thấy khi dời các vật làm mốc như hòn đá, khúc gỗ đi một khoảng, chim đào ở vị trí lệch đúng theo khoảng đó. Nghĩa là chim nhớ chỗ giấu theo quan hệ với các mốc, không phải theo mùi hạt.

Khoảng cách và hướng. Chim có vẻ dùng cả hình dạng tổng thể của khung cảnh — dãy cây, sườn đồi — và ước lượng khoảng cách, giống cách người nhớ "cách gốc cây hai bước về phía sườn dốc".

Thứ tự giấu. Có dấu hiệu cho thấy một số loài nhớ được hạt nào giấu trước, hạt nào giấu sau, và ưu tiên đào những chỗ có thức ăn dễ hỏng trước.

Mùi, với sóc. Sóc nhớ chỗ chôn khá tốt nhưng còn có lợi thế là mũi thính, có thể đánh hơi được hạt dưới lớp đất, nhất là khi đất ẩm. Vì vậy sóc có thể đào được cả hạt do con khác chôn.

Kinh nghiệm. Chim non giấu và tìm kém hơn chim trưởng thành. Trí nhớ không gian ở đây vừa có phần bẩm sinh, vừa cần luyện qua từng mùa.

Vùng não nhớ chỗ lớn hơn ở loài hay giấu

Ở thú và chim đều có một vùng não liên quan mạnh tới việc nhớ vị trí, ở người gọi là hồi hải mã. Chim có một vùng tương đương nằm ở não trước. Khi so sánh các loài chim họ hàng gần với nhau, các nhà nghiên cứu nhận thấy những loài có thói quen giấu thức ăn thường có vùng này lớn hơn so với kích thước não và cơ thể, so với những loài không giấu.

Có nghiên cứu còn gợi ý rằng ở một số loài chim nhỏ hay giấu hạt, vùng não này thay đổi theo mùa, phát triển hơn vào thời điểm phải giấu và tìm nhiều. Kết quả về thay đổi theo mùa chưa thống nhất giữa các nghiên cứu, nên nên hiểu là giả thuyết đang được kiểm tra.

Một điểm thú vị khác: các thí nghiệm nuôi chim non cho thấy nếu chim không được trải nghiệm việc giấu và tìm hạt trong giai đoạn đầu đời, vùng não đó phát triển kém hơn. Tức là não chim cũng "dùng thì lớn", giống điều người ta hay nói về việc luyện tập ở người, dù không nên suy diễn quá xa sang người.

Chim giẻ cùi: nhớ cái gì, ở đâu, lúc nào

Trong các nghiên cứu về trí nhớ chim, một loài giẻ cùi bụi rậm ở Bắc Mỹ được nhắc rất nhiều. Trong phòng thí nghiệm, chim được cho giấu hai loại thức ăn: sâu non là món ưa thích nhưng mau hỏng, và hạt là món kém hấp dẫn nhưng để lâu được. Khi được thả ra tìm sau thời gian ngắn, chim đào chỗ có sâu. Khi phải chờ lâu, đủ để sâu hỏng, chim chuyển sang đào chỗ có hạt.

Kết quả này cho thấy chim nhớ đồng thời ba thứ: đã giấu cái gì, ở đâu và cách đây bao lâu. Ở người, nhớ được ba yếu tố đó về một sự việc là đặc điểm của trí nhớ sự kiện. Các nhà nghiên cứu cẩn thận gọi trí nhớ của chim là "giống trí nhớ sự kiện", vì không thể biết chim có trải nghiệm nhớ lại như người hay không.

Một phát hiện khác cũng từ loài này: khi bị con khác nhìn thấy lúc đang giấu, chim thường quay lại giấu sang chỗ khác khi kẻ nhìn trộm đã đi. Và hành vi đó rõ hơn ở những con từng đi ăn trộm thức ăn của con khác. Như thể chim dùng kinh nghiệm của chính mình để đoán kẻ khác có thể làm gì.

Tế bào vị trí: bản đồ trong não mà người ta tìm thấy ở chuột

Hiểu vì sao chim và sóc nhớ chỗ giỏi, cần nhìn sang một phát hiện lớn của khoa học thần kinh, được làm chủ yếu trên chuột. Khi ghi hoạt động điện của từng tế bào thần kinh ở vùng hồi hải mã trong lúc chuột đi lại, các nhà nghiên cứu thấy có những tế bào chỉ hoạt động mạnh khi con chuột đứng ở một chỗ nhất định trong chuồng. Người ta gọi chúng là tế bào vị trí.

Về sau, ở một vùng não lân cận, người ta còn tìm thấy những tế bào hoạt động theo một mạng lưới đều đặn khi con vật di chuyển, giống như các ô kẻ trên giấy kẻ ô. Cùng với nhau, các loại tế bào này tạo nên một hệ định vị bên trong não. Những phát hiện này được trao giải Nobel Sinh lý học hoặc Y học năm 2014.

Ở chim giấu hạt, bức tranh chi tiết chưa rõ bằng ở chuột, nhưng các nghiên cứu ghi điện não chim cũng đã thấy những tế bào phản ứng theo vị trí. Có thể hình dung rằng mỗi chỗ giấu hạt được "đánh dấu" trên tấm bản đồ bên trong đó, và chim cần một tấm bản đồ đủ lớn, đủ chi tiết để chứa hàng nghìn điểm. Đó là một giả thuyết hợp lý, còn chi tiết vẫn đang được nghiên cứu.

Vài "nhà giấu hạt" tiêu biểu

Bảng dưới so sánh vài nhóm loài thường được nhắc trong nghiên cứu về trí nhớ giấu thức ăn. Các loài này chủ yếu sống ở xứ lạnh; ở vùng nhiệt đới như Việt Nam, thức ăn có quanh năm nên nhiều loài ít phải dự trữ như vậy.

NhómGiấu gì, ở đâuĐiều được ghi nhậnMức chắc
Chim bổ hạt vùng núiHạt thông, chôn dưới đất ở nhiều điểmGiấu rất nhiều, tìm lại sau nhiều tháng nhờ mốcKhá chắc, con số tuỳ nghiên cứu
Chim giẻ cùi bụi rậmSâu, hạt trong phòng thí nghiệmNhớ cái gì, ở đâu, lúc nào; giấu lại khi bị nhìnKhá chắc trong phòng thí nghiệm
Chim nhỏ họ bạc má xứ lạnhHạt, côn trùng nhét vào kẽ vỏ câyGiấu nhiều chỗ, thời gian giữ ngắn hơnKhá chắc
Sóc xứ lạnhHạt dẻ, quả sồi chôn rải rácDùng cả trí nhớ lẫn khứu giácKhá chắc

Ở Việt Nam, nhiều loài sóc và chuột vẫn tha hạt đi cất ở hốc cây, hang đất, nhưng tập tính dự trữ của từng loài ở đây ít được nghiên cứu. Nếu thấy sóc trong vườn đào bới, đừng vội cho rằng nó đang "giấu cho mùa đông" như sóc trong phim.

Những hạt bị quên và những khu rừng mọc lên

Dù trí nhớ tốt, chim và sóc không bao giờ tìm lại được hết. Có chỗ bị con khác đào trộm, có chỗ bị quên, có chỗ con vật đã chết trước khi kịp quay lại. Những hạt còn lại trong đất, nếu gặp điều kiện thuận lợi, có thể nảy mầm.

Vì vậy các nhà sinh thái coi những loài giấu hạt là "người trồng rừng" bất đắc dĩ. Với một số loài thông ở vùng núi xứ lạnh, hạt to và không có cánh để bay theo gió, việc chim mang hạt đi chôn rải rác được xem là con đường phát tán quan trọng. Cây và chim gắn bó với nhau đến mức người ta nói về chúng như một cặp.

Câu chuyện này đem lại một góc nhìn thú vị về sự quên. Với từng con chim, quên một chỗ giấu là mất một bữa ăn. Với cả khu rừng, những lần quên ấy lại là hạt giống của thế hệ cây mới. Trí nhớ hoàn hảo, trớ trêu thay, có thể làm rừng mọc chậm hơn.

Nếu muốn quan sát chuyện này ở gần, bạn có thể để ý sóc hay chim trong công viên, vườn cây: con vật tha hạt đi đâu, có quay lại chỗ cũ không. Chỉ cần đứng xa, không cho ăn, không đào bới chỗ chúng vừa giấu. Những quan sát nhỏ như vậy đủ để trẻ con hiểu rằng loài vật cũng có "sổ ghi nhớ" của riêng chúng.

Câu hỏi thường gặp

Sóc có quên chỗ giấu hạt không?

Có. Sóc nhớ chỗ chôn khá tốt nhờ cả trí nhớ lẫn khứu giác, nhưng không tìm lại được hết. Một phần hạt bị con khác lấy, một phần bị bỏ lại. Những hạt bị bỏ lại có thể nảy mầm, nên sóc gián tiếp giúp cây phát tán.

Chim có dùng mùi để tìm hạt đã giấu không?

Các thí nghiệm với chim giấu hạt cho thấy chúng chủ yếu dựa vào trí nhớ về vị trí so với các mốc, không dựa vào mùi. Khi dời mốc, chim đào sai theo đúng khoảng dời. Một số loài chim có khứu giác tốt, nhưng đó không phải cách chính để tìm chỗ giấu.

Chim ở Việt Nam có giấu hạt không?

Một số loài trong họ quạ và một số loài chim nhỏ có thể cất thức ăn, nhưng vì ở vùng nhiệt đới thức ăn có quanh năm nên tập tính dự trữ thường không mạnh như ở xứ lạnh. Tập tính của từng loài ở Việt Nam còn ít được nghiên cứu, nên chưa nên khẳng định.

Vì sao vùng não nhớ chỗ lại lớn hơn ở loài hay giấu?

Giả thuyết phổ biến là áp lực sống còn: loài nào sống nhờ những kho hạt rải rác thì cá thể nhớ chỗ giỏi hơn sẽ sống sót và sinh sản nhiều hơn, qua nhiều thế hệ dẫn tới vùng não liên quan phát triển hơn. Trải nghiệm trong đời từng con cũng ảnh hưởng tới sự phát triển của vùng này.

Chim giẻ cùi có "nghĩ" về tương lai không?

Một số thí nghiệm cho thấy chim giẻ cùi giấu thức ăn ở nơi chúng biết sáng hôm sau sẽ thiếu ăn, như thể chuẩn bị cho tương lai. Cách hiểu kết quả này còn tranh luận: có người coi đó là lập kế hoạch, có người cho rằng có cách giải thích đơn giản hơn.

Có nên đặt hạt cho sóc trong vườn để quan sát không?

Không nên cho động vật hoang dã ăn thường xuyên, vì làm chúng phụ thuộc vào người và có thể kéo tới chuột, côn trùng. Quan sát sóc tự kiếm ăn trong vườn hay công viên đã đủ thấy nhiều điều thú vị về cách chúng tha và cất thức ăn.

Cần tư vấn cụ thể cho trường hợp của bạn?

Chúng tôi sẽ liên hệ trong vòng 24 giờ.

Đăng ký tư vấn ngay

Bài viết liên quan

Bạn cần hỗ trợ thêm?

Để lại thông tin, chúng tôi sẽ liên hệ trong 24 giờ.

hoặc
Gọi ngay 0926 138 138