Lật thẻ tìm cặp là thử thách nhớ vị trí: một bộ thẻ gồm nhiều cặp hình giống nhau được úp xuống mặt bàn, mỗi lượt lật hai thẻ, nếu trùng hình thì giữ lại, nếu khác thì úp lại chỗ cũ. Thẻ đã lật mà không trùng chính là manh mối, vì người nhớ được vị trí của nó sẽ tìm ra cặp ở lượt sau.
Bộ thẻ có thể tự làm trong một buổi chiều bằng bìa hộp giấy cũ và bút màu, không cần mua sắm. Bài này hướng dẫn cách làm bộ thẻ, cách chọn chủ đề hình, số thẻ hợp với từng lứa tuổi, các biến thể dễ và khó, và một luật nhỏ biến thử thách thành việc cả nhà cùng làm thay vì người này đấu với người kia.
Luật cơ bản và vì sao đây là thử thách nhớ vị trí
Luật gốc rất ngắn. Xáo đều thẻ, úp xuống thành lưới hàng ngay ngắn. Người đầu tiên lật hai thẻ bất kỳ cho mọi người cùng xem. Nếu hai thẻ cùng hình, cặp đó được lấy ra khỏi bàn. Nếu khác, úp cả hai lại đúng chỗ cũ và đến lượt người tiếp theo. Thử thách kết thúc khi bàn hết thẻ.
Điểm mấu chốt nằm ở chữ "đúng chỗ cũ". Mỗi lần thẻ được lật lên rồi úp xuống, những người đang nhìn có cơ hội ghi nhớ: con cá đỏ ở hàng hai, cột ba. Khi về sau lật được một con cá đỏ khác, người nhớ vị trí sẽ biết ngay phải lật thẻ nào. Như vậy, đây là thử thách nhớ hình gắn với chỗ, khác với nhớ khay đồ (nhớ có những món gì) hay nhớ chuỗi việc (nhớ thứ tự).
Cũng vì vậy mà người xem quan trọng không kém người lật. Ai chỉ chú ý lượt của mình thì bỏ lỡ một nửa manh mối. Trẻ học được, qua chính thử thách, rằng nhìn người khác làm cũng là một cách để mình làm tốt hơn.
Tự làm bộ thẻ bằng bìa cứng trong một buổi chiều
Bộ thẻ tự làm vừa rẻ vừa là một hoạt động riêng; trẻ được tham gia vẽ hình thì nhớ thẻ tốt hơn hẳn khi dùng.
- Chọn bìa. Bìa hộp giấy cứng, cùng màu ở mặt sau, không có hình in lộ ra. Nếu mặt sau có in, dán thêm một lớp giấy trơn.
- Người lớn cắt thẻ. Cắt các ô vuông bằng nhau, cạnh khoảng bằng lòng bàn tay trẻ. Người lớn dùng kéo hoặc dao rọc giấy; trẻ không cầm dao rọc. Bo nhẹ bốn góc để không cấn tay.
- Vẽ hình theo cặp. Mỗi hình vẽ hai lần, giống nhau nhất có thể. Trẻ vẽ được thì để trẻ vẽ; hình vẽ tay hơi khác nhau một chút cũng không sao, thậm chí làm thử thách khó vui hơn.
- Kiểm mặt sau. Úp tất cả thẻ xuống, nhìn từ trên xem có thẻ nào lộ vết bút, vết bẩn, góc gấp khiến nhận ra được không. Thẻ nào lộ thì làm lại.
- Bọc cho bền (nếu muốn). Dán băng dính trong lên mặt trước, hoặc ép nhựa ở tiệm photo gần nhà. Thẻ bọc lau được, dùng được lâu.
- Cất trong hộp hoặc túi vải. Đếm số thẻ khi cất để không thất lạc. Thiếu một thẻ là cả cặp vô dụng.
Một bộ mười cặp, tức hai mươi thẻ, là vừa đủ cho cả nhà lúc đầu. Có thể làm sẵn nhiều cặp hơn và rút ra dùng theo mức của từng buổi.
Chọn chủ đề hình cho các cặp thẻ
Chủ đề hình quyết định thử thách dễ hay khó, và cũng quyết định bộ thẻ có gợi chuyện hay không.
| Chủ đề | Mức | Gợi ý |
|---|---|---|
| Màu và hình học | Rất dễ | Hình tròn đỏ, vuông xanh, tam giác vàng; hợp trẻ ba tuổi |
| Con vật, hoa quả quen | Dễ | Con gà, con mèo, quả chuối, quả xoài |
| Đồ trong nhà | Vừa | Cái ấm, cái quạt, đôi dép, cái chổi; hình dễ nhầm hơn |
| Hình gần giống nhau | Khó | Cùng là con cá, khác màu vây hoặc số chấm trên lưng |
| Cặp liên quan, không giống nhau | Khó kiểu khác | Con bò với bãi cỏ, cái ô với đám mây mưa; cặp do nhà tự quy ước |
| Người trong nhà | Vui nhất | Mỗi người vẽ chân dung mình hai lần, hoặc in ảnh nhỏ hai bản |
Bộ thẻ người trong nhà thường được trẻ yêu thích nhất, vì mỗi lần lật được "bà" hay "bố" là một tiếng reo. Với bộ cặp liên quan, cả nhà nên thống nhất các cặp trước khi bắt đầu, đọc to một lượt, để không ai tranh cãi "con bò thì phải đi với cái chuồng chứ".
Số thẻ và biến thể dễ cho trẻ nhỏ
Với trẻ nhỏ, số thẻ quá nhiều làm trẻ ngợp và mất hứng. Bắt đầu nhỏ, tăng dần theo phản ứng của trẻ.
- Ba, bốn tuổi: ba đến bốn cặp, xếp thành hai hàng. Có thể lật thẻ ngửa cho trẻ nhìn một lượt trước khi úp.
- Năm, sáu tuổi: sáu đến tám cặp, xếp thành lưới ngay ngắn.
- Bảy tuổi trở lên: mười cặp trở lên; người lớn có thể dùng mười lăm, hai mươi cặp.
- Biến thể nhìn trước: tất cả thẻ ngửa trong ba mươi giây rồi mới úp. Dễ hơn nhiều với trẻ nhỏ.
- Biến thể lật một: lật một thẻ, rồi đoán chỗ của thẻ cặp với nó trước khi lật thẻ thứ hai. Trẻ tập dự đoán chứ không lật bừa.
- Biến thể không úp lại: thẻ đã lật để ngửa luôn, chỉ úp thẻ chưa ai lật. Hợp với trẻ ba tuổi lần đầu làm quen.
Trẻ nhỏ hay lật bừa và quên thẻ vừa lật. Không sao cả. Người lớn nên nói thành tiếng khi lật, như "à, con gà ở góc này", để trẻ có thêm một cách nhớ bằng tai.
Biến thể khó cho trẻ lớn và người lớn
Khi mười cặp hình con vật đã quá dễ, thử thách có thể khó lên theo nhiều hướng khác nhau, không chỉ bằng cách thêm thẻ.
- Lưới lộn xộn: không xếp thẻ thành hàng ngay ngắn mà rải tự do trên chiếu. Không còn "hàng hai cột ba" để bám, phải nhớ theo vị trí tương đối.
- Bộ ba thay vì cặp: mỗi hình có ba thẻ, mỗi lượt lật ba thẻ. Phải nhớ cùng lúc vị trí của nhiều thẻ hơn.
- Xáo một phần giữa chừng: sau vài vòng, người lớn đổi chỗ hai thẻ úp trong khi mọi người nhìn. Ai theo kịp sẽ không mất manh mối.
- Cặp liên quan do nhà tự quy ước: con trâu đi với cái cày, cái ấm đi với chén trà. Phải nhớ cả vị trí lẫn quy ước.
- Nhìn ngắn rồi lật hết: tất cả thẻ ngửa trong hai mươi giây, rồi úp. Một người cố tìm hết các cặp liên tục, sai thì người khác tiếp. Cả nhà cùng xem có tìm hết được không.
Những biến thể này nên dùng khi cả nhà đã quen luật gốc. Với nhà có cả trẻ nhỏ và trẻ lớn, có thể bày hai bàn thẻ: bàn nhỏ cho em, bàn lộn xộn cho anh chị, rồi đổi bàn cho nhau ở vòng sau.
Luật cả nhà cùng một đội
Không đếm cặp của từng người. Luật gốc thường cho ai tìm được cặp thì giữ cặp đó và cuối cùng đếm xem ai nhiều nhất. Với nhà có trẻ nhỏ, đổi lại: mọi cặp tìm được bỏ vào một hộp chung. Mục tiêu là cả nhà cùng dọn sạch bàn.
Thi với chính thử thách, không thi với nhau. Nếu muốn có chút hồi hộp, đếm xem cả nhà cần bao nhiêu lượt để dọn sạch bàn, rồi lần sau thử dọn với ít lượt hơn. Cả nhà thắng hoặc chưa thắng cùng nhau.
Được nhắc nhau. Đến lượt em, anh chị được phép gợi: "Con gà hình như ở hàng dưới." Nhắc nhau không phải gian lận, mà là một phần của đội.
Ai lật thẻ trùng được lật thêm một lượt, tuỳ chọn. Luật thêm lượt làm thử thách nhanh hơn nhưng có thể làm người nhỏ ít được lật. Với trẻ nhỏ, bỏ luật này để lượt đi đều.
Thẻ phải úp đúng chỗ. Luật quan trọng nhất cần giữ chặt: thẻ không trùng phải úp lại đúng vị trí, không xê dịch. Nếu thẻ bị lệch, cả nhà cùng chỉnh lại trước khi đi tiếp.
An toàn và giữ bộ thẻ dùng được lâu
Thẻ bìa cứng cỡ lòng bàn tay không phải là đồ nhỏ, nhưng trẻ dưới ba tuổi vẫn có thể nhai, xé góc thẻ và cho mẩu bìa vào miệng. Khi có em bé trong phòng, người lớn nên để ý và cất thẻ ngay sau khi xong. Không dùng kim bấm, ghim để gắn hình lên thẻ; dùng hồ dán hoặc băng dính.
Thẻ ép nhựa hoặc bọc băng dính có cạnh có thể sắc. Người lớn miết lại cạnh hoặc cắt bo góc. Nếu thẻ bị cong vênh do ẩm, ép dưới chồng sách nặng qua đêm cho phẳng, vì thẻ cong dễ bị nhận ra khi úp, làm mất tác dụng.
Bộ thẻ tự làm có tuổi thọ riêng. Khi có thẻ hỏng hay thất lạc, làm lại cả cặp chứ không làm lại một thẻ, để hai thẻ trong cặp giống nhau từ chất liệu đến độ cũ. Thỉnh thoảng làm một bộ mới với chủ đề mới cũng là một buổi chiều vui, và trẻ lớn lên sẽ muốn vẽ những hình khó hơn.
Vì sao lật thẻ tìm cặp giữ chân được trẻ lâu
Mỗi lần lật thẻ là một lần hồi hộp nhỏ: liệu có trùng không? Nhịp lật, nhìn, úp diễn ra nhanh, không có khoảng chờ dài, nên trẻ ít bị chán. Cảm giác lật đúng thẻ mình đã nhớ từ mấy lượt trước là một niềm vui rất cụ thể mà trẻ nhỏ cũng nhận ra.
Với bộ thẻ tự làm, trẻ còn có thêm niềm tự hào: những hình trên bàn là do chính mình vẽ. Trẻ nhận ra hình của mình ngay khi lật, và nhiều khi kể luôn lúc vẽ hình đó đã nghĩ gì. Thử thách vì thế gắn với cả buổi làm thẻ trước đó.
Khi chơi theo luật cả nhà cùng một đội, lật thẻ tìm cặp còn là một trong số ít thử thách mà trẻ nhỏ có thể góp phần thật sự cho người lớn. Trẻ nhớ vị trí tốt không kém, có khi tốt hơn, và việc reo lên "con biết con gà ở đâu" giúp cả đội là một khoảnh khắc trẻ nhớ rất lâu.
Câu hỏi thường gặp
Trẻ mấy tuổi bắt đầu lật thẻ tìm cặp được?
Nhiều trẻ khoảng ba tuổi đã làm được với ba bốn cặp hình đơn giản, nhất là khi được nhìn trước. Trẻ lớn hơn dần làm được với lưới lớn. Mỗi trẻ một khác, nên người lớn bắt đầu thật ít thẻ rồi tăng dần.
Có thể dùng bộ bài tú lơ khơ thay cho thẻ tự làm không?
Có thể dùng các lá bài làm cặp theo số và màu, và đây là cách nhanh khi không có thời gian làm thẻ. Tuy vậy, thẻ tự làm có hình trẻ quen và do trẻ vẽ, thường làm trẻ hào hứng hơn. Với trẻ nhỏ, hình con vật dễ hơn các con số.
Con nhớ vị trí thẻ giỏi hơn cả bố mẹ, có gì đặc biệt không?
Nhiều phụ huynh để ý thấy điều này, và nó khá thường gặp: trẻ thường dồn hết chú ý vào bàn thẻ, trong khi người lớn hay phân tâm. Không cần coi đó là năng khiếu đặc biệt hay đem đi kiểm tra, cứ để trẻ vui vì giúp được cả nhà.
Lật thẻ tìm cặp có giúp con học giỏi hơn không?
Không nên kỳ vọng như vậy. Làm nhiều thì giỏi lên ở chính việc lật thẻ, chưa chắc lan sang việc học ở trường. Giá trị của thử thách là thời gian cùng nhau, sự chú ý vào người khác và niềm vui khi tìm ra cặp.
Có nên dùng ứng dụng lật thẻ trên điện thoại thay cho thẻ giấy không?
Thẻ giấy có cái hay là cả nhà ngồi quanh một mặt bàn, cùng nhìn, cùng với tay lật. Trên điện thoại, thường chỉ một người cầm máy, những người khác ngồi xem. Với gia đình có trẻ nhỏ, thẻ giấy tự làm phù hợp hơn cho mục đích ở bên nhau.
Làm sao để trẻ không nhìn trộm khi xếp thẻ?
Người lớn xáo và xếp thẻ ở mặt úp, hoặc mời trẻ quay lưng trong lúc xếp. Với trẻ lớn, có thể giao luôn việc xáo thẻ cho trẻ, rồi người lớn đảo lại một lần nữa. Khi luật là cả nhà cùng một đội, trẻ ít có lý do để nhìn trộm.