Ong thợ có thể bay đi kiếm mật cách tổ một vài cây số, có khi xa hơn, rồi bay thẳng về đúng tổ của mình giữa hàng chục tổ giống hệt nhau. Chúng làm được nhờ một bộ trí nhớ được học từ những chuyến bay đầu đời: hướng mặt trời theo giờ, các mốc trên mặt đất, quãng đường đã bay, và mùi ở cửa tổ. Ong còn nhớ màu, mùi của loài hoa đang có mật, nhớ cả giờ hoa nở trong ngày.
Tất cả được xử lý trong một bộ não chỉ bằng hạt vừng. Mục từ này giải thích ong học đường ra sao, điệu nhảy lắc truyền trí nhớ cho cả tổ thế nào, kinh nghiệm của người nuôi ong Việt Nam về chuyện ong lạc tổ, và vài lời đồn hay gặp — trong đó có chuyện "ong nhớ mặt người chọc tổ".
Những chuyến bay "nhận mặt" đầu đời
Ong thợ không ra đồng kiếm mật ngay khi vừa nở. Những tuần đầu, chúng làm việc trong tổ: dọn dẹp, nuôi ấu trùng, xây sáp. Đến khi chuẩn bị chuyển sang việc đi kiếm ăn, ong bắt đầu những chuyến bay định hướng: bay ra khỏi cửa tổ, quay đầu lại nhìn tổ, lượn những vòng nhỏ rồi rộng dần, sau đó mới về.
Người nuôi ong hay thấy cảnh này vào những buổi trưa nắng: một đám ong lượn lờ trước cửa tổ như đang "tập dượt". Thực ra chúng đang ghi nhớ khung cảnh quanh tổ: hình dạng thùng, cây cối, bờ rào, hướng mặt trời. Những chuyến bay đầu tiên thường ngắn và gần, rồi xa dần khi ong đã quen.
Nghiên cứu theo dõi ong bằng thiết bị định vị nhỏ gắn trên lưng cho thấy sau vài chuyến bay định hướng, ong đã có thể quay về tổ từ những chỗ nó từng bay qua, kể cả khi được thả ra ở đó lần đầu. Có lẽ ong đã dựng được một dạng bản đồ của vùng quanh tổ.
Mặt trái của việc nhớ kỹ khung cảnh là ong dễ bối rối khi khung cảnh đổi đột ngột. Một cây lớn cạnh trại bị chặt, một tấm bạt che nắng mới dựng trước dãy thùng, hay chính thùng ong bị xoay hướng cửa cũng có thể làm ong lượn lờ lâu hơn trước khi vào tổ. Sau vài chuyến bay định hướng lại, ong cập nhật trí nhớ và quen dần với khung cảnh mới.
Ong định hướng bằng những gì
Mặt trời và đồng hồ bên trong. Ong dùng vị trí mặt trời làm la bàn. Vì mặt trời di chuyển trên trời, ong phải biết giờ để bù trừ. Ong có đồng hồ sinh học và tính được góc bay cần chỉnh theo giờ trong ngày.
Ánh sáng phân cực. Khi mặt trời bị mây che một phần, ong vẫn định hướng được nhờ nhìn thấy kiểu phân cực của ánh sáng trên bầu trời — điều mắt người không thấy.
Mốc trên mặt đất. Hàng cây, bờ ruộng, con mương, mái nhà. Gần tổ, ong dựa nhiều vào mốc. Khi mốc quen bị thay đổi, ong có thể lúng túng.
Quãng đường đã bay. Ong ước lượng khoảng cách qua lượng hình ảnh lướt qua mắt trên đường bay. Có nghiên cứu cho thấy ong còn có thể dùng số lượng mốc đã bay qua để đoán quãng đường.
Mùi ở cửa tổ. Khi đến gần, ong dựa vào mùi riêng của tổ mình. Ong canh cửa cũng dùng mùi để nhận ra ong lạ.
Điệu nhảy lắc: trí nhớ được truyền cho cả tổ
Một con ong tìm được chỗ hoa nhiều mật sẽ quay về tổ và nhảy một điệu đặc biệt trên mặt bánh tổ: chạy thẳng một đoạn trong khi lắc thân, rồi vòng sang trái, lại chạy thẳng lắc thân, rồi vòng sang phải. Nhà khoa học người Áo Karl von Frisch đã giải mã điệu nhảy này và nhận giải Nobel năm 1973 cùng hai nhà nghiên cứu hành vi động vật khác.
Góc của đoạn chạy thẳng so với phương thẳng đứng trên bánh tổ cho biết hướng bay so với mặt trời. Thời gian lắc thân cho biết khoảng cách. Những con ong khác bám theo, cảm nhận rung động và mùi hoa trên người con ong nhảy, rồi bay đi tìm.
Nhìn từ góc trí nhớ, điệu nhảy là một cách "ghi chép" thông tin vào trí nhớ của những con ong khác. Con ong nhảy phải nhớ đường mình vừa đi, chuyển nó thành điệu nhảy; con ong xem phải nhớ thông tin đó đủ lâu để bay ra đồng và tìm đúng chỗ. Một trí nhớ cá nhân trở thành trí nhớ của cả tổ.
Ong nhớ hoa và nhớ giờ
Ong học rất nhanh mối liên hệ giữa một màu, một mùi hoa với mật. Thí nghiệm cho thấy chỉ sau vài lần được thưởng nước đường kèm một mùi, ong đã có phản ứng duỗi vòi khi ngửi thấy mùi đó. Trí nhớ này giữ được nhiều ngày.
Nhiều loài hoa chỉ tiết mật vào một số giờ nhất định trong ngày. Ong có thể nhớ "hoa này có mật vào buổi sáng" và đến đúng giờ. Từ đầu thế kỷ trước, các nhà nghiên cứu đã thấy ong được cho ăn ở một chỗ vào một giờ cố định sẽ quay lại đúng giờ đó những ngày sau, kể cả khi không còn thức ăn.
Bộ não ong chỉ có khoảng một triệu tế bào thần kinh, ít hơn não người hàng chục nghìn lần. Trong đó có một cặp cấu trúc hình cây nấm được cho là trung tâm học và nhớ. Việc ong làm được nhiều thứ với bộ não nhỏ như vậy khiến các nhà khoa học thận trọng hơn khi đánh đồng kích thước não với khả năng nhớ.
Ong học được những bài khó đến đâu
Ngoài nhớ đường và nhớ hoa, ong còn làm được một số bài học khiến người ta bất ngờ với một bộ não nhỏ như vậy. Trong các thí nghiệm dùng mê lộ hình chữ Y, ong được cho xem một hình mẫu ở cửa vào, rồi phải chọn nhánh có hình giống mẫu để nhận nước đường. Sau khi học với một loại hình, nhiều con ong làm đúng cả khi gặp những hình hoàn toàn mới, nghĩa là có vẻ chúng học được quy tắc "chọn cái giống" chứ không chỉ nhớ một hình cụ thể.
Có những nghiên cứu khác cho rằng ong phân biệt được số lượng nhỏ, như hai chấm với ba chấm, hay dùng số mốc đã bay qua để đoán quãng đường. Các kết quả này thú vị nhưng cần được hiểu cẩn thận: cách thiết kế thí nghiệm có thể để lọt những manh mối khác như diện tích, độ sáng, và các nhà nghiên cứu vẫn đang tranh luận ong thực sự "đếm" đến đâu.
Điều chung rút ra được là ong không phải những cỗ máy chỉ biết làm theo bản năng cứng nhắc. Chúng học, nhớ và áp dụng điều đã học vào tình huống mới ở một mức nào đó. Với người nuôi ong, đây có thể là một phần lý do vì sao những con ong đã đi nhiều chuyến thường kiếm mật hiệu quả hơn ong mới ra đồng, dù sức khoẻ của tổ, thời tiết và nguồn hoa vẫn là những yếu tố lớn hơn.
Kinh nghiệm của người nuôi ong Việt Nam
Người nuôi ong ở Việt Nam — dù nuôi ong nội quen khí hậu bản địa hay ong ngoại cho năng suất mật cao — đều có những kinh nghiệm gắn với trí nhớ đường về tổ của ong.
- Dời tổ phải thật gần hoặc thật xa. Kinh nghiệm được truyền nhau là dời thùng ong chỉ một chút mỗi ngày, hoặc chở đi thật xa, vượt khỏi vùng ong đã quen. Dời vài chục mét, ong bay ra đồng rồi trở về chỗ cũ theo trí nhớ, quanh quẩn ở đó vì không thấy tổ.
- Chở ong đi theo mùa hoa vào ban đêm. Những người nuôi ong di chuyển theo mùa hoa cà phê Tây Nguyên, mùa nhãn vải phía Bắc thường đóng cửa tổ và chở đi lúc ong đã về hết. Ở chỗ mới, ong phải bay định hướng lại từ đầu.
- Ong vào nhầm tổ khi các thùng giống hệt nhau. Nhiều trại xếp thùng thẳng hàng, sát nhau, màu giống nhau, và ong có thể bay nhầm sang thùng bên cạnh. Một số người nuôi đổi hướng cửa tổ, xếp thùng so le, sơn khác màu quanh cửa tổ để ong dễ nhận.
- Thuốc trừ sâu và trí nhớ của ong. Một số nghiên cứu gợi ý rằng ong tiếp xúc với một số loại thuốc trừ sâu ở liều thấp, chưa đủ để chết, có thể học và nhớ đường kém đi, dễ bị lạc khi bay về. Người nuôi ong vì vậy rất quan tâm tới lịch phun thuốc của vườn cây quanh trại.
Những kinh nghiệm này cho thấy trí nhớ của ong không phải chuyện xa xôi trong phòng thí nghiệm. Nó quyết định trực tiếp năng suất của một trại ong.
Lời đồn về trí nhớ của ong
Ong ở gần đời sống người nên có nhiều chuyện kể. Bảng dưới gom những câu liên quan tới việc nhớ.
| Lời đồn | Điều đang được biết |
|---|---|
| Ong nhớ mặt người đã chọc tổ để đuổi đánh | Khi chích, ong để lại mùi báo động trên người bị chích, thu hút ong khác lao tới. Đó là dấu mùi, không phải trí nhớ mặt người. Vì vậy người bị chích nên đi khỏi khu vực ngay. |
| Ong không nhận ra được mặt người | Có thí nghiệm cho thấy ong được huấn luyện có thể học phân biệt ảnh mặt người, như phân biệt hai hoa văn. Điều đó không có nghĩa ngoài đời ong để ý tới mặt người. |
| Mang ong đi xa bao nhiêu cũng tự về | Ong về được trong vùng nó đã quen. Bị mang đi quá xa khỏi vùng đó, ong không có mốc để về. |
| Ong chỉ nhớ được vài giây | Ong nhớ đường, nhớ mùi hoa, nhớ giờ hoa nở trong nhiều ngày. |
Nếu có người trong nhà dị ứng nặng với ong hay bị nhiều ong chích cùng lúc, cần đến cơ sở y tế ngay, có dấu hiệu khó thở thì gọi 115. Đây là chuyện sức khoẻ, không còn là chuyện trí nhớ của ong.
Câu hỏi thường gặp
Ong bay xa tổ bao nhiêu vẫn nhớ đường về?
Ong thợ thường kiếm ăn trong bán kính vài cây số quanh tổ, có khi xa hơn khi hoa gần khan hiếm. Trong vùng đã bay quen, ong về tổ khá chính xác. Con số cụ thể khác nhau tuỳ loài ong, địa hình và mùa hoa.
Ong nội và ong ngoại có khác nhau về trí nhớ không?
Ong nội và ong ngoại là hai loài khác nhau, có những khác biệt về tập tính như mức độ bỏ tổ, cách phòng vệ. Về khả năng nhớ đường và nhớ hoa, cả hai đều dùng những cơ chế tương tự; chưa có đủ dữ liệu phổ thông để nói loài nào nhớ giỏi hơn.
Vì sao dời tổ ong vài bước mà ong lại tụ ở chỗ cũ?
Ong đã ghi nhớ vị trí tổ theo các mốc xung quanh. Khi bay về, ong bay tới đúng chỗ cũ theo trí nhớ, không thấy tổ nên quanh quẩn ở đó. Đó là lý do người nuôi ong dời tổ từng chút hoặc chở đi thật xa.
Ong có ngủ không và ngủ có giúp ong nhớ không?
Ong có những khoảng nghỉ ngơi giống như ngủ, thường vào ban đêm. Có nghiên cứu gợi ý rằng ong bị làm gián đoạn giấc nghỉ thì truyền đạt hướng bay qua điệu nhảy kém chính xác hơn. Mối liên hệ giữa giấc ngủ và trí nhớ ở ong vẫn đang được nghiên cứu.
Ong lạc tổ thì sao?
Ong lạc có thể chết vì không tìm được tổ, hoặc bay vào tổ khác. Ong canh cửa của tổ khác có thể cho ong lạc vào nếu nó mang mật, hoặc đuổi ra. Lạc tổ nhiều làm tổ yếu đi, nên người nuôi ong để ý cách xếp và dời thùng.
Trẻ em quan sát ong thế nào cho an toàn?
Đứng xa cửa tổ, không đứng chắn đường ong bay ra vào, không đập, không xua tay mạnh. Có thể quan sát ong hút mật trên hoa trong vườn ở khoảng cách vừa phải. Trẻ có tiền sử dị ứng côn trùng chích thì không nên lại gần tổ ong.