Nấu đúng công thức mà vẫn không ra vị món mẹ nấu là chuyện rất phổ biến, vì cái bạn nhớ không chỉ là tỉ lệ mắm muối mà là cả một tổ hợp: mùi, độ mềm, nhiệt độ, nguyên liệu của một vùng, một thời, và cả bữa cơm, người ngồi cùng, tuổi của chính bạn khi ăn. Công thức chỉ ghi lại được một phần nhỏ của tổ hợp đó. Phần còn lại nằm trong tay người nấu và trong trí nhớ của người ăn.
Rất nhiều người con đi làm xa đã gọi điện hỏi mẹ từng bước, ghi chép cẩn thận, rồi nấu ra một nồi cá kho "gần đúng" nhưng vẫn thiếu một cái gì đó không gọi tên được. Bài này đi vào cái phần không gọi tên được ấy: trí nhớ vị giác hoạt động thế nào, vì sao nó bị tô đẹp theo năm tháng, và làm sao giữ lại món ăn gia đình một cách thực tế. Nói trước một điều để bạn khỏi tự trách: nấu không giống hệt không có nghĩa là bạn nấu kém, mà là bạn đang so một nồi canh thật với một ký ức đã được năm tháng gọt giũa, và cuộc so sánh ấy vốn không công bằng.
Cái ta gọi là "vị" phần lớn đến từ mũi
Lưỡi chỉ phân biệt được vài vị cơ bản: ngọt, mặn, chua, đắng, và vị umami (vị ngọt thịt, vị của nước dùng ngon). Còn sự khác nhau giữa nước mắm Phú Quốc với nước mắm Cát Hải, giữa lá chanh với lá bưởi, giữa hành phi già và hành phi non, phần lớn do mùi đi ngược từ khoang miệng lên mũi khi ta nhai và nuốt.
Cách tự thử đơn giản: bịt mũi rồi ăn một miếng, bạn sẽ thấy món ăn "nhạt" đi lạ thường, chỉ còn mặn hay ngọt chung chung. Vì vậy khi nói "nhớ vị món mẹ nấu", thật ra ta đang nhớ rất nhiều về mùi, và trí nhớ mùi thì gắn chặt với cảm xúc, bối cảnh như các bài khác trong chuyên mục đã nói.
Thêm vào đó là kết cấu và nhiệt độ: miếng cá kho săn lại sau ba lần đun, cơm nấu nồi gang cháy đáy, canh vừa nhắc khỏi bếp. Đổi nồi đất sang nồi inox, bếp củi sang bếp từ, dù gia vị y hệt, kết cấu và mùi khói đã khác. Người ăn có thể không chỉ ra được cái gì khác, nhưng trí nhớ nhận ra ngay rằng "không phải".
Những thứ công thức không ghi lại được
Nguyên liệu của một vùng, một mùa. Mẹ ở Nghệ An nấu canh với rau ngoài vườn, cá mua ở chợ sáng; con ở TP Hồ Chí Minh nấu với rau siêu thị, cá cấp đông. Cùng tên nguyên liệu, mùi và độ ngọt đã khác nhau từ gốc.
Những bước mẹ không nghĩ là "bước". Ướp cá từ tối hôm trước, phi hành đến khi ngả màu cánh gián, nếm rồi thêm một chút nước đường thắng. Người nấu lâu năm làm những việc ấy theo tay, nên khi được hỏi họ thường quên kể.
Chữ "vừa" và chữ "một ít". Công thức gia đình hiếm khi có đơn vị đo. "Nêm vừa ăn" của mẹ là thước đo được tinh chỉnh qua hàng nghìn bữa, không chép ra được bằng thìa đong.
Dụng cụ và lửa. Nồi đất giữ nhiệt và có mùi riêng, bếp than toả nhiệt đều, chảo gang dùng lâu năm có lớp dầu riêng. Thay dụng cụ là thay một phần món ăn.
Khẩu vị của chính người nấu. Mẹ nêm theo lưỡi mẹ, và lưỡi đó được hình thành từ những bữa ăn của bà. Con nêm theo lưỡi con, đã quen với vị của nơi mới. Hai cái lưỡi nếm cùng một nồi đã có thể khen chê khác nhau.
Trí nhớ tô đẹp món ăn theo năm tháng
Ngoài những khác biệt có thật trong nồi, còn một phần nằm ở người ăn. Ký ức không phải đoạn phim lưu nguyên vẹn; mỗi lần nhớ lại, ta dựng lại nó và có thể sửa đi một chút. Những bữa cơm tuổi thơ thường được nhớ lại trong cảm giác ấm áp, được chăm sóc, nên vị món ăn trong ký ức dễ được "nâng lên" so với thực tế.
Thêm nữa, vị giác và khứu giác thay đổi theo tuổi. Trẻ nhỏ thường nhạy với vị đắng và thích vị ngọt hơn người lớn; về già, khả năng ngửi có xu hướng giảm. Món ăn bạn nhớ là món ăn được nếm bằng cái lưỡi và cái mũi của tuổi mười, còn món ăn bạn nấu hôm nay được nếm bằng giác quan của tuổi bốn mươi.
Đói và hoàn cảnh cũng góp phần. Bát cơm sau buổi chăn trâu, sau giờ tan học đi bộ mấy cây số về nhà, ngon hơn bát cơm cùng món trong một buổi trưa văn phòng. Không phải vì nồi cơm khác, mà vì người ăn khác. Hiểu điều này giúp bạn bớt thất vọng với tay nghề của mình, và cũng bớt thất vọng khi chính mẹ nấu lại mà con thấy "không như xưa".
Trí nhớ vị giác tinh tới đâu: nhận ra tay nấu mà không tả được
Nhiều người con ăn một miếng là biết ngay món này mẹ nấu hay chị dâu nấu, dù cả hai dùng cùng công thức. Nhưng khi được hỏi khác chỗ nào, họ lúng túng: "mặn hơn một chút? không, cũng không phải". Khoảng cách giữa nhận ra và mô tả này rất giống chuyện nhận ra một khuôn mặt mà không tả được nét nào.
Lý do là nhận ra chỉ cần so một trải nghiệm mới với dấu vết cũ trong trí nhớ, còn mô tả thì cần từ ngữ cho từng thành phần, mà tiếng Việt hằng ngày, như phần lớn ngôn ngữ, có khá ít từ cho mùi và hương vị. Ta có "thơm", "nồng", "ngái", "hăng", nhưng không có từ riêng cho mùi hành phi vừa tới hay nước kho đã sánh.
Những người làm nghề nếm như pha trà, làm nước mắm, nấu bếp chuyên nghiệp thường luyện cả hai việc: nếm nhiều lần và gắn tên cho từng sắc thái. Nhờ đó họ vừa nhận ra vừa nói ra được. Người bình thường thì giỏi nhận ra những món mình đã ăn hàng trăm lần, nhưng ít khi có dịp gọi tên. Vì vậy khi đứng bếp cùng mẹ, những câu như "lúc này mùi đã đúng chưa" thường hữu ích hơn câu "cho bao nhiêu muối".
Ghi lại món ăn gia đình theo cách giữ được nhiều nhất
Nếu bạn muốn giữ lại món ăn của mẹ, của bà, cách hiệu quả hơn hỏi qua điện thoại là đứng bếp cùng người nấu. Một quy trình gợi ý:
- Chọn một hai món quan trọng nhất với gia đình, đừng cố ghi cả chục món một lúc.
- Đứng bếp cùng người nấu từ khâu đi chợ. Để ý họ chọn nguyên liệu thế nào: cá loại gì, rau già hay non, mua ở đâu.
- Trước khi họ cho gia vị vào, xin đong lại bằng thìa hoặc cân nhỏ. Không bắt họ đổi cách làm, chỉ ghi lại lượng thật.
- Ghi cả những bước "không phải bước": ướp bao lâu, lửa to hay nhỏ, đun mấy lần, nhìn màu gì thì tắt bếp.
- Nếm cùng người nấu ở các giai đoạn khác nhau, hỏi "lúc này đã đúng chưa, còn thiếu gì?". Câu trả lời của họ là phần quý nhất.
- Về nhà tự nấu lại, rồi mang cho người nấu gốc nếm thử và góp ý. Một hai vòng như vậy thường gần hơn rất nhiều so với chỉ đọc công thức.
Quay video bằng điện thoại giúp ghi lại thao tác tay và màu sắc, nhưng nhớ hỏi ý người được quay, nhất là ông bà không quen ống kính.
Khi nào thay đổi về vị giác đáng để tâm
Đôi khi chuyện "món ăn không còn ngon như xưa" không nằm ở nồi mà ở giác quan của người ăn. Vài tình huống nên chú ý và đi khám:
- Thấy mọi món đều nhạt, phải nêm mặn hơn nhiều so với trước.
- Mất mùi hoặc ngửi thấy mùi lạ không có thật kéo dài.
- Có vị kim loại, vị đắng thường trực trong miệng.
- Người cao tuổi bỗng nấu mặn hoặc ngọt bất thường so với thói quen nhiều năm, hoặc quên các bước của món đã nấu cả đời: nên đưa đi khám thay vì trêu là "mẹ nấu dở rồi".
- Thay đổi vị giác khi đang dùng thuốc dài ngày: báo bác sĩ điều trị.
Với người lớn tuổi trong nhà, thay đổi khẩu vị đôi khi là dấu hiệu sớm nhất mà con cháu thấy được, vì bữa cơm là chỗ cả nhà gặp nhau hằng ngày. Để ý một cách tế nhị, hỏi han nhẹ nhàng, rồi cùng đưa đi khám sẽ tốt hơn là chê trách.
Vị giác và khứu giác thay đổi có rất nhiều lý do, từ viêm mũi, răng miệng, thuốc đang dùng tới những vấn đề cần bác sĩ đánh giá. Bài viết không thay thế cho việc đi khám.
Món ăn gia đình là ký ức chung, không phải bài thi tay nghề
Có một cách nhìn nhẹ nhàng hơn về chuyện nấu không giống mẹ: món ăn của gia đình là một chuỗi đang tiếp nối chứ không phải một bản gốc cần sao chép. Món kho của mẹ chắc cũng không giống hẳn món kho của bà; mẹ đã đổi chút đường, chút tiêu theo khẩu vị nhà mình. Món bạn nấu hôm nay rồi sẽ thành "vị của bố mẹ" trong trí nhớ của con bạn.
Nhiều gia đình xa quê giữ món ăn bằng cách nấu cùng nhau vào những dịp nhất định: giỗ ông, Tết, sinh nhật mẹ. Món ăn khi đó không chỉ được ăn mà còn được kể, được tranh luận "hồi đó nhà mình nấu thế này". Chính những lần kể ấy giữ ký ức sống hơn mọi tờ công thức.
Với trẻ nhỏ, cho con phụ việc bếp một chút, ngửi lá chanh, nếm thử nước canh, là cách gieo trí nhớ vị giác một cách tự nhiên. Không cần dạy con phải thích món nào; chỉ cần để con có mặt trong những bữa cơm có mùi, có vị, có người thân. Ký ức sẽ tự hình thành theo cách riêng của nó. Nhiều năm sau, đứa trẻ ấy có thể cũng sẽ gọi điện hỏi bạn cách nấu, và cũng sẽ than rằng nấu mãi không ra vị của bố mẹ.
Câu hỏi thường gặp
Vì sao mẹ nấu lại chính món cũ mà con vẫn thấy không như xưa?
Có thể nguyên liệu, dụng cụ đã khác, và vị giác của cả mẹ lẫn con đều đổi theo tuổi. Thêm nữa, ký ức về món ăn tuổi thơ thường được tô đẹp bởi cảm xúc và hoàn cảnh lúc đó, nên bữa ăn thực tế khó sánh với bữa ăn trong trí nhớ.
Có cách nào đo chữ "nêm vừa ăn" của mẹ không?
Cách thực tế nhất là đứng bếp cùng mẹ, xin đong lại lượng gia vị trước khi mẹ cho vào nồi, và nếm cùng nhau ở từng giai đoạn. Ghi lại cả lượng thật lẫn lời mẹ mô tả "mặn mặn ngọt ngọt" để sau này đối chiếu.
Trẻ nhỏ có nhớ vị món ăn từ rất sớm không?
Trẻ quen dần với những vị và mùi xuất hiện thường xuyên trong bữa ăn gia đình, và sự quen thuộc đó có thể ảnh hưởng tới khẩu vị về sau. Nhưng ký ức cụ thể về một bữa ăn thường chỉ còn từ khi trẻ lớn hơn một chút.
Vì sao người xa quê thèm món quê đến vậy?
Món ăn quê gói cả mùi, vị, nơi chốn và người thân. Khi xa nhà, thèm món ăn thường là thèm cả khung cảnh đó. Nấu được một món gần giống có thể làm dịu nỗi nhớ, dù không trả lại được trọn vẹn cảm giác cũ.
Tự nhiên thấy mọi món đều nhạt có đáng lo không?
Có thể do cảm cúm, viêm mũi, thuốc đang dùng hoặc nhiều lý do khác. Nếu tình trạng kéo dài, đi kèm mất mùi hoặc mùi lạ, hoặc xảy ra ở người cao tuổi kèm thay đổi trí nhớ, nên đi khám để được đánh giá.
Có nên ghi công thức món ăn gia đình thành sổ không?
Rất nên, nhất là khi ông bà, cha mẹ còn đứng bếp được. Sổ ghi càng cụ thể càng tốt: nguyên liệu mua ở đâu, lượng thật, các bước nhỏ, và cả những câu chuyện quanh món ăn. Đó là một phần ký ức gia đình dễ mất nhất.