Mù mặt là cách gọi phổ thông của tình trạng khó nhận ra khuôn mặt, trong y văn gọi là prosopagnosia: người đó nhìn thấy khuôn mặt bình thường, thấy rõ mắt, mũi, miệng, nhưng khó nhận ra đó là ai, kể cả người quen. Đây không phải bệnh về mắt, cũng không phải chuyện quên tên. Nhiều người có tình trạng này từ nhỏ mà không hề biết, chỉ nghĩ mình "kém nhớ mặt" hơn người khác. Một số người mắc phải sau tổn thương não. Việc xác định có hay không là chuyện của bác sĩ, bài này chỉ giúp bạn hiểu và biết khi nào nên đi khám.
Chúng ta thường coi việc nhận ra khuôn mặt là đương nhiên. Ở cổng trường mầm non lúc tan học, phụ huynh nhìn qua một rừng người là thấy con, thấy cô giáo, thấy hàng xóm. Với người khó nhận mặt, cảnh đó là một thử thách lớn: họ có thể phải chờ đứa trẻ gọi mình, phải dựa vào màu áo, giọng nói. Hiểu tình trạng này giúp người trong cuộc bớt tự trách, và giúp người xung quanh bớt hiểu lầm là "chảnh", "vô tâm".
Nhận ra khuôn mặt là một kỹ năng riêng của não
Khuôn mặt người nào cũng có hai mắt, một mũi, một miệng ở vị trí gần giống nhau. Nhận ra một người giữa hàng trăm khuôn mặt nghĩa là phải phân biệt những khác biệt rất nhỏ về khoảng cách, tỉ lệ, đường nét. Phần lớn người khoẻ mạnh làm việc này nhanh và không cần cố gắng, đến mức ta không thấy nó là một kỹ năng.
Nghiên cứu hình ảnh não cho thấy có những vùng ở mặt dưới thuỳ thái dương và thuỳ chẩm phản ứng mạnh đặc biệt với khuôn mặt, trong đó một vùng hay được nhắc tới nằm ở hồi thoi. Các nhà khoa học vẫn còn tranh luận về việc vùng này chuyên cho khuôn mặt hay chuyên cho mọi thứ ta thành thạo phân biệt, nhưng điều khá chắc là nhận ra khuôn mặt dựa vào một mạng lưới riêng, và mạng lưới ấy có thể hoạt động kém trong khi những phần khác của thị giác vẫn tốt.
Một chi tiết hay được dẫn: phần lớn chúng ta nhận ra khuôn mặt kém hẳn khi ảnh bị lộn ngược, trong khi nhận ra đồ vật lộn ngược thì không giảm nhiều đến thế. Điều đó gợi ý rằng khuôn mặt được xử lý như một tổng thể, chứ không phải ghép từng bộ phận lại.
Hai dạng thường được mô tả
Sách y khoa phổ thông thường chia mù mặt thành hai dạng. Bảng dưới đây chỉ để hiểu khái niệm, không dùng để tự xếp mình vào dạng nào:
| Đặc điểm | Dạng có từ nhỏ (phát triển) | Dạng mắc phải |
|---|---|---|
| Bắt đầu | có từ nhỏ, không có tổn thương não rõ ràng | sau một tổn thương não như đột quỵ, chấn thương |
| Người trong cuộc có biết không | thường không biết, nghĩ ai cũng giống mình | thường nhận ra ngay vì thấy khác trước |
| Gia đình | một số trường hợp thấy có người thân cũng vậy | không liên quan gia đình |
| Kèm theo | thường không có vấn đề sức khoẻ khác | có thể kèm các thay đổi khác tuỳ vùng tổn thương |
| Việc nên làm | đi khám nếu ảnh hưởng nhiều tới cuộc sống | cần khám sớm; xuất hiện đột ngột kèm yếu liệt thì gọi 115 |
Về mức độ phổ biến, các nghiên cứu đưa ra những ước tính khác nhau tuỳ cách đo và ngưỡng xác định. Điều nhiều nhà nghiên cứu đồng ý là dạng có từ nhỏ không hiếm như người ta từng nghĩ, và có mức độ từ nhẹ tới nặng chứ không chỉ "có" hay "không".
Dấu hiệu thường được kể lại
Không nhận ra người quen khi gặp ngoài khung cảnh quen. Ai cũng có lúc như vậy, như bài về chuyện gặp người quen ở chỗ lạ đã nói. Điểm khác là với người mù mặt, chuyện này xảy ra thường xuyên, kể cả với đồng nghiệp gặp hằng ngày, họ hàng gần.
Khó theo dõi nhân vật trong phim. Nhiều người kể rằng họ dễ lẫn các nhân vật có kiểu tóc, trang phục giống nhau, phải dựa vào giọng nói hoặc tên được gọi để theo mạch phim.
Nhận ra người khác qua những thứ ngoài khuôn mặt. Dáng đi, giọng nói, kiểu tóc, cặp kính, chiếc xe máy quen. Khi những dấu hiệu này đổi, như người kia cắt tóc, đổi kính, họ lại lúng túng.
Né tránh tình huống đông người. Một số người ngại sự kiện đông, sợ chào nhầm hoặc không chào người cần chào, và bị hiểu lầm là lạnh lùng.
Khó nhận ra chính mình trong ảnh nhóm. Một số người mức độ nặng kể rằng họ phải tìm mình trong ảnh bằng màu áo. Đây là trải nghiệm được nhiều người mô tả nhưng không phải ai mắc cũng gặp.
Vì sao nhiều người đến tuổi trưởng thành mới biết mình khó nhận mặt
Người có tình trạng từ nhỏ thường không có gì để so sánh. Từ khi biết nhớ, họ đã nhận người khác bằng giọng, dáng, quần áo, nên với họ đó chính là cách mọi người nhận ra nhau. Họ có thể nghĩ người khác chỉ "giỏi nhớ mặt" hơn mình một chút, giống như người này giỏi nhớ số hơn người kia.
Đầu óc lại rất giỏi bù trừ. Một học sinh nhớ bạn cùng bàn qua chiếc cặp, cái giọng, chỗ ngồi; một nhân viên văn phòng nhận đồng nghiệp qua vị trí bàn làm việc. Những chiến lược ấy chạy ngầm, tự nhiên, nên khó nhận ra có điều gì khác. Chỉ khi rơi vào tình huống mất hết manh mối, như đồng nghiệp đổi chỗ ngồi, bạn học cắt tóc, họ mới thấy mình lúng túng hơn người xung quanh.
Nhiều người kể rằng lần đầu đọc về chứng khó nhận mặt, họ thấy như đọc về chính mình. Bác sĩ thần kinh và nhà văn Oliver Sacks cũng từng viết về việc chính ông gặp khó khăn với khuôn mặt. Tuy vậy, cảm giác "giống mình" khi đọc không phải là chẩn đoán; rất nhiều người kém nhớ mặt ở mức bình thường cũng thấy mình trong những mô tả ấy. Nếu chuyện này làm bạn băn khoăn hoặc gây khó khăn thật trong cuộc sống, gặp bác sĩ là cách để có câu trả lời đáng tin.
Phân biệt với những chuyện hay bị nhầm
Khó nhận mặt dễ bị nhầm với vài chuyện khác. Quên tên dù nhớ mặt là chuyện rất phổ biến, khác hẳn: người quên tên vẫn biết rõ "đây là chị đồng nghiệp phòng bên", chỉ không gọi ra được tên. Người khó nhận mặt thì không biết đây là ai, dù có thể vẫn nhớ tên chị đồng nghiệp rất rõ.
Nó cũng khác với mắt kém. Người cận thị không đeo kính nhìn mặt mờ nên khó nhận ra, nhưng khi đeo kính vào thì nhận ra ngay. Người khó nhận mặt nhìn rõ từng nét mà vẫn không ghép được thành "người quen".
Và nó khác với các vấn đề trí nhớ chung ở người cao tuổi. Người lớn tuổi bắt đầu không nhận ra con cháu có thể vì nhiều lý do, từ thị lực đến những thay đổi về trí nhớ và nhận thức cần được bác sĩ đánh giá. Vì vậy, khi người thân lớn tuổi bắt đầu nhầm người, đừng vội đặt tên cho tình trạng đó; điều cần làm là đưa đi khám để được kiểm tra đầy đủ.
Khi nào nên đi khám
Không ai nên tự kết luận mình hay người thân bị mù mặt chỉ qua một bài đọc hay một bài kiểm tra trên mạng. Những tình huống dưới đây là lý do để gặp bác sĩ, thường bắt đầu từ chuyên khoa thần kinh hoặc theo hướng dẫn của bác sĩ đa khoa:
- Khó nhận ra khuôn mặt mới xuất hiện ở người trước đây vẫn nhận mặt bình thường.
- Thay đổi xuất hiện sau chấn thương đầu, sau đột quỵ, hoặc kèm đau đầu, nhìn mờ, khó nói.
- Đột ngột không nhận ra người thân kèm yếu tay chân một bên, méo miệng, nói khó: gọi 115 ngay, không chờ.
- Người cao tuổi bắt đầu nhầm con cháu, kèm quên chuyện gần, lạc đường.
- Tình trạng từ nhỏ nhưng gây khó khăn lớn trong học tập, công việc, khiến lo âu, ngại giao tiếp: bác sĩ có thể giới thiệu tới chuyên gia phù hợp để đánh giá và hướng dẫn cách thích nghi.
- Trẻ ở tuổi đi học có vẻ không nhận ra bạn cùng lớp, cô giáo sau thời gian dài, chỉ nhận ra khi nghe giọng: cha mẹ nên trao đổi với giáo viên và đưa trẻ đi khám, không trách mắng hay so sánh con với bạn.
Hiện chưa có cách chữa khỏi dạng có từ nhỏ theo nghĩa làm cho nhận mặt trở lại như người khác, nhưng việc được xác định rõ thường giúp người trong cuộc nhẹ nhõm và có chiến lược sống chung tốt hơn.
Sống chung: những chiến lược người trong cuộc hay dùng
Những chiến lược dưới đây là kinh nghiệm thường được chia sẻ, không thay cho tư vấn của chuyên gia. Mỗi người tự chọn cái hợp với mình:
- Ghi nhớ những dấu hiệu ngoài khuôn mặt: giọng, dáng đi, tiếng dép, kiểu tóc, chiếc túi quen, chiếc xe máy.
- Nói với người thân, đồng nghiệp gần về tình trạng của mình, để họ tự giới thiệu khi gặp ở chỗ lạ thay vì chờ bạn chào trước.
- Ở chỗ đông, hẹn gặp ở một điểm cố định, nhờ người kia nhắn mặc áo màu gì hoặc gọi điện khi tới.
- Với trẻ ở trường, cha mẹ nên báo trước với giáo viên để cô chủ động gọi tên con khi đón, và dặn con nghe giọng bố mẹ.
- Khi xem phim, chọn phim có ít nhân vật hoặc bật phụ đề tên nhân vật nếu có; không có gì sai khi xem lại đoạn trước.
- Chào chung bằng nụ cười và câu xã giao với mọi người trong khung cảnh quen, rồi để cuộc trò chuyện đưa ra manh mối.
Người xung quanh có thể giúp rất nhiều chỉ bằng một thói quen nhỏ: khi gặp ai đó, tự nói tên mình trước. Với người khó nhận mặt, câu "chị Lan đây" là một món quà.
Câu hỏi thường gặp
Mù mặt có phải là bệnh về mắt không?
Không. Mắt vẫn nhìn rõ, đọc được chữ, thấy được các nét trên khuôn mặt. Khó khăn nằm ở cách não ghép các nét đó lại thành một người cụ thể. Khám mắt có thể là một bước để loại trừ nguyên nhân khác, nhưng không xác định được tình trạng này.
Làm bài kiểm tra nhận mặt trên mạng có biết mình bị không?
Các bài trên mạng chỉ để tham khảo cho vui hoặc gợi ý nên đi khám, không dùng để kết luận. Kết quả có thể bị ảnh hưởng bởi ảnh mẫu, sắc tộc trong ảnh, sự mệt mỏi. Việc đánh giá cần người có chuyên môn với công cụ phù hợp.
Người mù mặt có nhận ra người thân không?
Nhiều người vẫn nhận ra người thân, nhưng thường nhờ giọng nói, dáng đi, kiểu tóc và bối cảnh chứ không phải nhờ khuôn mặt. Khi những dấu hiệu đó thay đổi, họ có thể lúng túng ngay cả với người rất gần gũi.
Tình trạng này có di truyền không?
Một số nghiên cứu ghi nhận dạng có từ nhỏ hay xuất hiện ở nhiều người trong cùng gia đình, gợi ý có yếu tố di truyền. Tuy vậy, cơ chế cụ thể chưa rõ. Nếu trong nhà có người như vậy, đó là thông tin có ích để kể với bác sĩ.
Có tập luyện cho nhận mặt tốt hơn được không?
Một số chương trình tập luyện đã được thử nghiệm và cho kết quả khác nhau giữa các người. Hiện chưa có cách nào được xem là chữa khỏi. Chiến lược thực tế hơn là học cách dựa vào giọng nói, dáng người và nhờ người xung quanh tự giới thiệu.
Con mình hay không nhận ra bạn cùng lớp thì có phải mù mặt không?
Không nên tự kết luận. Trẻ có thể chưa để ý bạn, chưa quen lớp mới, hoặc có lý do khác. Nếu tình trạng kéo dài, trẻ chỉ nhận ra người khác qua giọng hay áo, hãy trao đổi với giáo viên và đưa trẻ đi khám để được đánh giá.