SieuDinh.comSiêu Đỉnh
Trí nhớ theo giác quan

Trí nhớ xúc giác: vì sao thò tay vào túi là nhận ra chùm chìa khoá không cần nhìn

Thò tay vào túi lấy đúng chìa khoá, mò trong tối vẫn tìm ra công tắc: trí nhớ xúc giác giúp đôi tay nhận đồ vật thế nào, và thử thách túi bí ẩn cho cả nhà.

Close-up of a child hand reaching into a cloth bag on a wooden table in a Hai Phong home, grandmother hands holding the bag open, soft window light

Bạn thò tay vào túi là lấy đúng chùm chìa khoá, phân biệt được đồng xu với nút áo mà không cần nhìn, vì đôi tay mang một kiểu trí nhớ riêng: trí nhớ xúc giác, ghi lại hình dạng, kết cấu, độ cứng, nhiệt độ, trọng lượng của những đồ vật quen. Khi chạm vào, tay không đứng yên mà tự làm những cử động thăm dò như vuốt, bóp, nắm, lật, rồi đầu óc so những cảm giác đó với những gì đã biết.

Ai cũng dùng trí nhớ này hằng ngày mà ít để ý: mò công tắc đèn trong đêm, nhận ra chiếc áo của mình trong đống đồ giặt nhờ chất vải, biết nồi cơm đã chín nhờ hơi nóng phả vào tay. Bài này giải thích tay "nhớ" đồ vật thế nào, vì sao nhận ra bằng sờ đôi khi tốt bất ngờ, và gợi ý thử thách túi bí ẩn để cả nhà cùng khám phá.

Tay không chỉ chạm mà còn hỏi

Khi ta chạm vào một vật mà không nhìn, bàn tay hiếm khi đứng yên. Nó tự động làm những cử động khác nhau tuỳ điều nó muốn biết. Các nhà nghiên cứu xúc giác đã mô tả những cử động thăm dò này khá chi tiết: muốn biết bề mặt thì vuốt ngang; muốn biết cứng hay mềm thì ấn; muốn biết hình dạng thì nắm trọn hoặc lần theo mép; muốn biết nặng nhẹ thì nhấc lên; muốn biết nóng lạnh thì áp lòng bàn tay.

Mỗi cử động là một câu hỏi, và câu trả lời được so với kho trí nhớ xúc giác. Chiếc chìa khoá có cạnh răng cưa, lạnh, cứng, có lỗ tròn ở đầu; chiếc bật lửa nhẵn, có phần nhô ra; chiếc nút áo tròn dẹt, có lỗ. Không có thuộc tính nào đủ một mình, nhưng tổ hợp thì đủ để nhận ra.

Điều đáng chú ý là ta làm việc này rất nhanh. Với những đồ vật quen thuộc trong nhà, nhiều người nhận ra chỉ trong một hai giây sờ. Một số thí nghiệm cho người bịt mắt sờ những đồ vật thường ngày thấy họ gọi tên đúng phần lớn số đồ và khá nhanh. Đồ vật lạ, ít dùng thì chậm và hay sai hơn, vì kho trí nhớ chưa có mẫu để so.

Tay nhớ những gì về một đồ vật

Kết cấu bề mặt. Đầu ngón tay rất nhạy với độ nhám, độ trơn. Nhờ đó bạn phân biệt vải lanh với vải lụa, tờ tiền polymer với giấy thường, mặt trước mặt sau của một tấm thẻ.

Độ cứng và độ đàn hồi. Ấn nhẹ là biết quả chuối chín hay xanh, cục bột đã dẻo hay chưa. Người làm bếp lâu năm ấn vào miếng thịt là đoán được độ chín.

Nhiệt độ. Kim loại thường cảm thấy lạnh hơn gỗ dù cùng ở nhiệt độ phòng, vì kim loại kéo nhiệt khỏi da nhanh hơn. Cảm giác này cũng là một manh mối để tay đoán vật liệu.

Hình dạng và kích thước. Nắm trọn trong tay cho biết vật tròn hay vuông, to hay nhỏ. Lần theo mép cho biết các chi tiết như răng cưa, lỗ, khía.

Trọng lượng. Nhấc lên là biết hộp đầy hay vơi, chai còn nước hay hết. Nhiều người nhận ra điện thoại của mình giữa vài chiếc giống nhau chỉ nhờ cảm giác nặng nhẹ quen tay.

Trí nhớ xúc giác trong nghề và trong đời sống

Có những nghề mà trí nhớ xúc giác được rèn đến mức tinh tế. Người thợ may sờ là đoán được chất vải; người thợ mộc vuốt tay trên mặt gỗ là biết đã đủ nhẵn chưa; người bán gạo bốc một nắm, xoa giữa các ngón là đoán được gạo mới hay cũ. Những phán đoán ấy dựa vào hàng nghìn lần chạm trước đó, và người làm nghề thường khó giải thích bằng lời họ cảm thấy gì.

Người khiếm thị đọc chữ nổi là ví dụ rõ nhất về việc xúc giác có thể được rèn luyện. Đầu ngón tay lướt qua những chấm nổi nhỏ, phân biệt được các tổ hợp chấm khác nhau với tốc độ mà người mới học không thể theo kịp. Đây là kết quả của quá trình học lâu dài; điều đó cũng cho thấy não người có thể dành nhiều "tài nguyên" hơn cho giác quan được dùng nhiều.

Trong gia đình, trí nhớ xúc giác có mặt ở khắp nơi: mẹ đặt tay lên trán con là đoán con có sốt không trước khi lấy nhiệt kế, bà sờ vào nồi bánh là biết bánh đã đủ lửa, người đi trong nhà tối vẫn mò được cầu thang. Những việc này nhắc ta rằng đôi tay không chỉ làm mà còn nhớ. Thử để ý một ngày bình thường của mình, bạn sẽ ngạc nhiên vì có bao nhiêu việc được làm bằng tay mà mắt không cần nhìn: cài khuy áo, tìm điện thoại trong túi xách, bật vòi nước, khoá cửa, lần chìa đúng ổ.

Giới hạn của xúc giác và trí nhớ xúc giác

Xúc giác giỏi bất ngờ ở một số việc nhưng cũng có những giới hạn rõ ràng:

  • Tay sờ được từng phần một, không "nhìn" toàn bộ vật trong một lúc như mắt, nên vật lớn, phức tạp khó nhận ra bằng sờ.
  • Hình vẽ nổi hai chiều, như đường viền một con vật in nổi trên giấy, thường khó nhận ra bằng tay hơn nhiều so với vật thật ba chiều, theo nhiều thí nghiệm.
  • Tay lạnh, tay đeo găng, tay có vết chai dày làm giảm cảm nhận, nên ta lóng ngóng hơn khi trời rét.
  • Đồ vật lạ hoàn toàn chỉ được mô tả theo thuộc tính (tròn, nhám, nặng) chứ khó gọi tên, vì trí nhớ chưa có mẫu.
  • Cảm giác nhiệt có thể đánh lừa: ngâm một tay vào nước lạnh, một tay vào nước ấm rồi cùng cho vào chậu nước thường, hai tay báo hai cảm giác khác nhau.

Những giới hạn này cho thấy trí nhớ xúc giác làm việc tốt nhất với những thứ quen thuộc mà ta đã từng cầm nắm nhiều lần, đúng như các loại trí nhớ giác quan khác.

Thử thách "túi bí ẩn" cho cả nhà

Đây là thử thách dễ làm nhất để cảm nhận trí nhớ xúc giác, hợp với cả trẻ nhỏ và ông bà. Không chấm điểm, không so ai giỏi hơn:

  1. Chuẩn bị một túi vải không nhìn xuyên được và năm đến mười đồ vật an toàn trong nhà: thìa, quả quýt, cục tẩy, chiếc lược, nút áo, chiếc lá, viên đá cuội. Tránh vật sắc nhọn, vật nhỏ trẻ có thể nuốt, vật dễ vỡ.
  2. Lần lượt từng người thò tay vào túi, cầm một vật, đoán là gì trước khi lấy ra.
  3. Trước khi đoán, nói to cảm giác của tay: "tròn, hơi nhám, mát, nặng vừa". Cách này giúp trẻ học từ ngữ mô tả và giúp mọi người để ý cách tay thăm dò.
  4. Nâng dần: cho hai vật giống nhau nhưng khác chất liệu, như thìa nhựa và thìa inox, xem tay phân biệt bằng cách nào.
  5. Đổi vai: trẻ chọn đồ cho người lớn đoán, ông bà chọn những đồ của thời xưa như chiếc quạt nan, hạt cau khô cho cháu sờ rồi kể chuyện.

Với trẻ nhỏ, người lớn luôn ngồi cạnh và kiểm tra đồ trong túi trước. Nếu ai đó trong nhà thấy tay tê bì, giảm cảm giác hoặc có cảm giác kim châm kéo dài, nên đi khám; tê đột ngột một bên kèm yếu tay chân, méo miệng thì gọi 115.

Cái chạm quen thuộc: trí nhớ xúc giác gắn với người thân

Trí nhớ xúc giác không chỉ dùng để nhận đồ vật. Nhiều người kể rằng họ nhớ rất rõ cảm giác bàn tay của bà: lòng bàn tay thô ráp vì làm ruộng, những ngón tay gầy vuốt lưng khi mình ốm. Có người nhớ cảm giác ngồi sau lưng bố trên chiếc xe đạp, ôm lấy chiếc áo sờn vai. Những ký ức ấy hiếm khi được kể thành lời, nhưng khi được chạm lại vào một thứ tương tự, như một bàn tay chai sạn, một tấm áo vải cũ, chúng có thể ùa về rất mạnh.

Một em bé ngủ ngon hơn khi ôm đúng chiếc chăn, chiếc gối quen, và khó chịu khi đổi sang chiếc khác dù trông giống hệt. Nhiều cha mẹ để ý rằng trẻ nhận ra món đồ "của mình" nhờ cảm giác vải, độ mềm, thậm chí cả chỗ sờn quen tay. Đó là trí nhớ xúc giác gắn với cảm giác an toàn.

Ở chiều ngược lại, người lớn tuổi sống xa con cháu đôi khi nhớ nhất là cái nắm tay, cái ôm. Khi về thăm ông bà, một cái nắm tay lâu hơn một chút, một lần xoa lưng cho ông bà, có thể ý nghĩa hơn nhiều lời hỏi han. Những cái chạm như vậy cũng là cách để lại trong trí nhớ của nhau một dấu vết khó phai.

Trẻ nhỏ và xúc giác: học thế giới bằng đôi tay

Trẻ nhỏ khám phá thế giới bằng tay và miệng rất nhiều trước khi biết gọi tên đồ vật. Bé cầm, bóp, gõ, thả rơi, đưa lên miệng. Mỗi lần như vậy là một lần thu thập thông tin về độ cứng, kết cấu, trọng lượng. Trí nhớ xúc giác của trẻ được xây dần từ những trải nghiệm này.

Cha mẹ có thể giúp bằng cách cho trẻ tiếp xúc với nhiều chất liệu an toàn: vải mềm, vải thô, lá cây, cát, nước, đất nặn, gỗ nhẵn. Khi trẻ chạm, gọi tên cảm giác: "mềm nhỉ", "lạnh quá", "nhám nhám". Trẻ dần nối cảm giác với từ ngữ, và đây là nền tảng cho việc mô tả, phân biệt sau này.

Mỗi trẻ có tốc độ và sở thích khác nhau: có bé thích nghịch cát, có bé ngại chạm vào thứ dính. Không cần ép, không so sánh con với bạn. Nếu trẻ phản ứng quá mạnh với nhiều kiểu chạm, khó chịu với quần áo, hoặc ngược lại có vẻ không cảm nhận được đau, nóng, cha mẹ nên trao đổi với bác sĩ nhi để được tư vấn.

Câu hỏi thường gặp

Trí nhớ xúc giác có tập luyện được không?

Có thể rèn luyện khả năng phân biệt bằng xúc giác qua việc thường xuyên chạm, sờ, phân loại đồ vật, như người làm nghề may, mộc hay người đọc chữ nổi. Mức độ tiến bộ khác nhau tuỳ người và tuỳ việc, nhưng đôi tay quen việc rõ ràng nhạy hơn đôi tay ít dùng.

Vì sao sờ kim loại thấy lạnh hơn gỗ dù cùng nhiệt độ phòng?

Kim loại dẫn nhiệt tốt nên kéo hơi ấm khỏi da nhanh hơn gỗ. Da cảm nhận tốc độ mất nhiệt, nên báo kim loại là lạnh hơn. Đây là ví dụ cho thấy xúc giác không đo nhiệt độ tuyệt đối mà đo cảm giác trên da.

Người lớn tuổi có kém nhạy xúc giác không?

Cảm giác ở đầu ngón tay có xu hướng giảm dần theo tuổi, cộng với da khô, chai, nên một số người lớn tuổi khó cài khuy, nhặt đồ nhỏ. Nếu tê bì, mất cảm giác rõ rệt hoặc mới xuất hiện, nên đi khám để tìm nguyên nhân.

Trẻ nhỏ chơi với cát, đất có bẩn không?

Cho trẻ chạm vào nhiều chất liệu giúp phát triển giác quan, miễn là an toàn: cát, đất sạch, có người lớn trông, rửa tay sau đó. Tránh vật nhỏ trẻ có thể nuốt, vật sắc. Nếu lo về vệ sinh, có thể dùng đất nặn, bột tự làm từ nguyên liệu bếp.

Vì sao mò trong tối vẫn tìm được công tắc đèn nhà mình?

Đó là sự kết hợp của trí nhớ xúc giác và trí nhớ về vị trí, khoảng cách trong căn nhà quen. Tay nhớ độ cao, cảm giác của công tắc, cơ thể nhớ số bước. Sang nhà lạ, bạn mất cả hai thứ nên lóng ngóng hơn hẳn.

Tay bỗng tê, cầm đồ hay rơi có phải do trí nhớ không?

Thường không phải chuyện trí nhớ mà liên quan tới thần kinh, mạch máu, xương khớp hay nhiều nguyên nhân khác. Nên đi khám để được đánh giá. Tê yếu đột ngột một bên người kèm méo miệng, nói khó thì gọi 115 ngay.

Cần tư vấn cụ thể cho trường hợp của bạn?

Chúng tôi sẽ liên hệ trong vòng 24 giờ.

Đăng ký tư vấn ngay

Bài viết liên quan

Bạn cần hỗ trợ thêm?

Để lại thông tin, chúng tôi sẽ liên hệ trong 24 giờ.

hoặc
Gọi ngay 0926 138 138