SieuDinh.comSiêu Đỉnh
Trí nhớ theo giác quan

Vì sao giai điệu nghe từ nhỏ nhớ suốt đời: hát ru, bài hát học trò và trí nhớ âm nhạc

Quên hết bài học cũ mà vẫn hát được bài hát ru, bài hát lớp mẫu giáo: vì sao trí nhớ âm nhạc dai, vì sao nghe vài nốt đã nhận ra bài và kéo về cả một thời.

Wooden stilt house in a Lao Cai valley at dusk, a grandmother gently rocking a hammock with a sleeping baby, only her silhouette and hand visible, warm lamp glow

Giai điệu nghe từ nhỏ thường theo ta rất lâu vì chúng được nghe lặp đi lặp lại, gắn với cảm xúc và những người chăm sóc mình, và vì âm nhạc có cấu trúc dễ đoán (nhịp, vần, câu nhạc lặp) giúp trí nhớ bám vào. Thêm vào đó, nhiều nhà nghiên cứu cho rằng trí nhớ âm nhạc dựa vào một mạng lưới rộng trong não, nên có phần bền hơn một số loại trí nhớ khác; quan sát ở người lớn tuổi phần nào ủng hộ ý này, dù cơ chế còn chưa rõ hết.

Bạn có thể đã quên gần hết bài học lớp ba, nhưng vẫn hát trọn bài hát ru của bà, bài hát mẫu giáo, bài hát chào cờ đầu tuần. Nghe vài nốt mở đầu của một bài hát tuổi học trò là cả một mùa hè cũ ùa về. Bài này giải thích vì sao âm nhạc có sức giữ đặc biệt đến vậy, vì sao nó kéo theo kỷ niệm, và cách gia đình dùng âm nhạc để gắn kết các thế hệ.

Vì sao giai điệu dễ nhớ hơn lời nói thường

Một giai điệu không chỉ là một chuỗi âm thanh; nó có nhịp đều, có câu lặp, có chỗ lên chỗ xuống theo quy luật. Trí nhớ thích những thứ có cấu trúc: khi đã nghe nửa đầu câu nhạc, nửa sau gần như tự hiện ra. Đó là lý do chỉ cần ai đó hát mấy chữ đầu, bạn đã hát tiếp được, dù cả chục năm không nghe.

Lời bài hát được "đỡ" bởi giai điệu. Thử đọc lời một bài hát quen như đọc văn xuôi, bạn sẽ thấy khó nhớ hơn hẳn so với khi hát. Giai điệu chia lời thành những đoạn vừa vặn, mỗi nốt là một điểm neo cho chữ. Đây cũng là lý do ca dao, hò vè, hát ru truyền được qua nhiều đời mà không cần viết ra.

Ngoài ra, âm nhạc thường được nghe đi nghe lại theo cách mà ít thông tin nào khác được hưởng: một bài hát ru có thể được hát hàng trăm đêm, một bài hát trong lớp được hát cả năm học. Lặp lại nhiều lần, giãn cách tự nhiên qua ngày tháng, là công thức kinh điển của trí nhớ lâu dài.

Nhận ra bài hát chỉ qua vài nốt: trí nhớ âm nhạc tinh đến đâu

Nhận ra nhanh hơn gọi tên. Nhiều người nghe vài giây đầu đã biết đây là bài quen, có khi hát nhẩm theo được, nhưng mãi không nhớ ra tên bài hay tên ca sĩ. Cũng giống như mùi hay khuôn mặt, nhận ra và gọi tên là hai việc khác nhau.

Nhớ cả độ cao và tốc độ. Các thí nghiệm gợi ý rằng khi được nhờ hát một bài hát nổi tiếng mà mình hay nghe, nhiều người hát khá gần với độ cao và tốc độ của bản thu gốc, dù họ không học nhạc. Điều đó cho thấy trí nhớ âm nhạc lưu nhiều chi tiết hơn ta tưởng.

Phát hiện sai rất nhạy. Một nốt sai trong bài hát quen làm hầu hết mọi người khựng lại, dù không giải thích được sai ở đâu. Trí nhớ giữ một bản mẫu đủ rõ để báo "lệch" ngay lập tức.

Nhưng hay nhớ nhầm lời. Ngược lại, lời bài hát hay bị nhớ sai, nhất là những từ cổ, từ ít dùng. Ai cũng từng hát sai một câu suốt nhiều năm rồi mới biết lời thật. Giai điệu giữ chặt, còn lời đôi khi được đầu óc "sửa" cho dễ hiểu hơn.

Hát ru: những giai điệu đầu đời

Ở Việt Nam, hát ru là một phần của tuổi thơ nhiều thế hệ: ru con miền Bắc với "à ơi", ru miền Trung trầm và kéo dài, ru miền Nam với điệu "ầu ơ" ngọt ngào. Những giai điệu ấy được hát khi trẻ còn quá nhỏ để hiểu lời, nhưng chúng gắn với hơi ấm, nhịp võng đưa, tiếng quạt nan.

Trẻ sơ sinh chưa thể có ký ức về sự kiện như người lớn, và hầu như không ai nhớ được những chuyện xảy ra trước hai ba tuổi. Nhưng sự quen thuộc với giai điệu thì có thể hình thành từ sớm. Nhiều cha mẹ để ý con nín khóc nhanh hơn khi nghe đúng bài ru quen, so với một bài lạ. Về sau, khi lớn lên nghe lại điệu ru ấy, nhiều người thấy một cảm giác dễ chịu khó giải thích, dù không nhớ được buổi nào cụ thể.

Hát ru vì thế vừa là văn hoá vừa là cách gieo những giai điệu đầu tiên vào trí nhớ. Không cần giọng hay; điều trẻ cần là giọng quen và nhịp đều. Ông bà, cha mẹ nào còn nhớ điệu ru cũ, hát cho cháu nghe là cách truyền lại một phần ký ức gia đình một cách tự nhiên nhất.

Vì sao bài hát tuổi mười mấy đôi mươi gợi kỷ niệm mạnh nhất

Khi được hỏi bài hát nào gắn với nhiều kỷ niệm nhất, rất nhiều người chọn những bài phổ biến thời họ mười mấy, đôi mươi. Đó là giai đoạn nhiều "lần đầu": lần đầu đi xa nhà, lần đầu thích ai đó, lần đầu tự chọn nhạc mình nghe. Những sự kiện ấy giàu cảm xúc, và bài hát nghe trong thời gian đó trở thành nhãn dán cho cả một quãng đời.

Một bài hát có thể gợi lại không chỉ "hồi đó mình nghe bài này" mà cả một cảnh cụ thể: căn phòng trọ ở Đà Nẵng, chiếc radio cũ, người bạn ngồi cạnh. Các nhà nghiên cứu gọi đó là ký ức tự truyện được gợi bởi âm nhạc, và một số khảo sát thấy những ký ức kiểu này thường sống động, đậm cảm xúc.

Điều này giải thích vì sao các chương trình ca nhạc xưa, những buổi họp lớp có hát lại bài cũ thường làm người ta xúc động đến vậy. Bài hát không chỉ là âm nhạc; nó là chiếc hộp đựng một thời. Mỗi thế hệ có những bài hát riêng của mình, và nhạc của thế hệ này nghe "cũ" với thế hệ sau là chuyện tự nhiên. Khi bố mẹ chê nhạc của con, hay con chê nhạc của bố mẹ, thật ra cả hai đang bảo vệ chiếc hộp kỷ niệm của mình.

Nhạc Tết và những giai điệu gắn với một mùa

Có những bài hát mà người Việt chỉ nghe nhiều vào một dịp trong năm. Cứ khoảng tháng Chạp, các bài hát về mùa xuân, về ngày Tết lại vang lên ở chợ, ở siêu thị, trên xe khách về quê. Năm này qua năm khác, giai điệu ấy được ghép với mùi hoa, mùi bánh, không khí sắm sửa, cảm giác sắp được về nhà.

Kết quả là chỉ cần nghe vài nốt mở đầu, nhiều người thấy "có không khí Tết" ngay, kể cả khi đang giữa tháng Sáu. Đây là một kiểu liên tưởng rất mạnh: bài hát được nghe đúng một mùa, lặp lại qua mấy chục năm, nên dính chặt với mùa đó. Người đi làm xa, ăn Tết ở nơi khác, nghe những bài ấy có khi thấy nhớ nhà da diết hơn nghe bất cứ bài nào khác.

Cùng cơ chế đó, nhạc hiệu một chương trình phát thanh, truyền hình quen thuộc của tuổi thơ, tiếng nhạc của xe kem đi qua ngõ, bài hát trong lễ khai giảng cũng có thể gợi lại cả một thời. Chúng không cần là bài hát hay; chỉ cần được nghe lặp đi lặp lại trong một khung cảnh có cảm xúc. Nhìn theo cách này, trí nhớ âm nhạc của mỗi người là một cuốn lịch riêng, mỗi giai điệu đánh dấu một mùa, một năm, một quãng đời.

Âm nhạc với người cao tuổi

Nhiều gia đình và người chăm sóc kể rằng ông bà quên chuyện hôm qua nhưng vẫn hát trọn bài hát thời trẻ. Vài điều nên biết để đón nhận những khoảnh khắc ấy đúng cách:

  • Quan sát ở người lớn tuổi, kể cả người có vấn đề về trí nhớ, cho thấy trí nhớ âm nhạc quen thuộc thường còn lại lâu hơn một số trí nhớ khác. Đây là nhận xét được nhiều nghiên cứu ghi nhận, nhưng mức độ khác nhau giữa từng người.
  • Mở những bài hát ông bà thích thời trẻ thường giúp ông bà vui, hát theo, kể chuyện xưa. Đó là cách gắn kết gần gũi, không phải liệu pháp chữa bệnh.
  • Nếu ông bà hát nhầm lời, không cần sửa. Mục đích là niềm vui, không phải đúng sai.
  • Một số bài hát có thể gợi chuyện buồn, như thời chiến tranh, người đã khuất. Để ý nét mặt ông bà, dừng lại nhẹ nhàng nếu thấy buồn.
  • Nếu ông bà hay quên chuyện gần đây một cách bất thường, lạc đường, nhầm người, việc cần làm là đưa đi khám. Âm nhạc là niềm vui đi kèm, không thay cho chăm sóc y tế.

Các nhà trị liệu bằng âm nhạc có chuyên môn có thể hỗ trợ trong một số chương trình chăm sóc; nếu quan tâm, hãy hỏi bác sĩ hoặc cơ sở chăm sóc người cao tuổi nơi ông bà đang được theo dõi.

Thử thách "nhớ giai điệu" cho ba thế hệ

Một buổi tối cuối tuần có thể biến thành buổi kể chuyện bằng âm nhạc. Không chấm điểm, không thi ai thuộc nhiều bài hơn:

  1. Mỗi thế hệ chọn ba bài hát "của mình": ông bà chọn bài thời trẻ, bố mẹ chọn bài tuổi học trò, các cháu chọn bài đang thích.
  2. Một người ngân nga vài nốt đầu, không hát lời; mọi người đoán bài. Ai biết thì hát tiếp câu tiếp theo.
  3. Sau mỗi bài, người chọn kể một kỷ niệm gắn với bài hát ấy: nghe ở đâu, với ai, năm nào.
  4. Ông bà dạy các cháu một câu hát ru hoặc bài đồng dao thời nhỏ; các cháu dạy lại ông bà một câu bài hát mới.
  5. Ai muốn thì ghi âm lại giọng hát của ông bà làm kỷ niệm, nhớ hỏi ý trước.

Buổi tối như vậy vừa giúp mọi người thấy trí nhớ âm nhạc dai đến đâu, vừa để lại những đoạn ghi âm quý cho gia đình. Với trẻ nhỏ, đừng ép phải nhớ bài cũ; chỉ cần được nghe và thấy ông bà vui là đủ.

Câu hỏi thường gặp

Vì sao có bài hát cứ lặp đi lặp lại trong đầu?

Hiện tượng bài hát mắc kẹt trong đầu rất phổ biến, thường với đoạn điệp khúc ngắn, dễ nhớ, mới nghe gần đây. Đây là chuyện bình thường và thường tự hết. Nếu những âm thanh lặp lại kéo dài, gây khó chịu nhiều, hãy hỏi bác sĩ.

Trẻ nhỏ nghe nhạc nhiều có thông minh hơn không?

Lời đồn nghe nhạc cổ điển làm trẻ thông minh hơn không được bằng chứng ủng hộ như người ta hay nói. Âm nhạc tốt cho trẻ theo cách khác: niềm vui, sự gắn bó, nhịp điệu, ngôn ngữ. Hát cùng con quý hơn bật nhạc cho con nghe một mình.

Vì sao nghe lại bài hát cũ lại thấy buồn buồn?

Bài hát cũ gợi lại cả một quãng đời đã qua, những người, nơi chốn không còn như xưa. Cảm giác bâng khuâng ấy là hoài niệm, thường lẫn cả vui và buồn. Nếu nỗi buồn kéo dài, ảnh hưởng tới sinh hoạt, nên chia sẻ với người thân hoặc chuyên gia.

Người không biết nhạc có nhớ giai điệu tốt không?

Có. Phần lớn người không học nhạc vẫn nhận ra hàng trăm bài hát, phát hiện nốt sai và hát lại khá gần bản gốc. Học nhạc giúp gọi tên nốt, đọc bản nhạc, nhưng khả năng nhớ giai điệu là thứ hầu hết mọi người đều có.

Hát ru có giúp trẻ ngủ ngon hơn không?

Nhiều cha mẹ thấy con dễ dỗ hơn khi nghe giọng hát quen với nhịp chậm, đều. Hát ru còn giúp gắn kết cha mẹ và con. Tuy vậy, mỗi trẻ một khác; nếu trẻ khó ngủ kéo dài, cha mẹ nên hỏi bác sĩ nhi.

Ông bà quên nhiều nhưng vẫn hát được thì có phải trí nhớ còn tốt không?

Không hẳn. Trí nhớ âm nhạc quen thuộc có thể còn lại khi những phần trí nhớ khác đã giảm. Hát được là niềm vui đáng trân trọng, nhưng nếu ông bà có dấu hiệu hay quên bất thường, vẫn cần đưa đi khám.

Cần tư vấn cụ thể cho trường hợp của bạn?

Chúng tôi sẽ liên hệ trong vòng 24 giờ.

Đăng ký tư vấn ngay

Bài viết liên quan

Bạn cần hỗ trợ thêm?

Để lại thông tin, chúng tôi sẽ liên hệ trong 24 giờ.

hoặc
Gọi ngay 0926 138 138