Hiệu ứng Zeigarnik là quan sát rằng người ta thường nhớ những việc đang làm dở hoặc bị ngắt quãng tốt hơn những việc đã làm xong. Việc chưa hoàn thành như được giữ "mở" trong đầu, thỉnh thoảng lại trồi lên, cho tới khi được giải quyết hoặc được sắp xếp xong xuôi.
Hiệu ứng mang tên một nhà tâm lý học làm thí nghiệm về nó từ những năm 1920. Một thế kỷ sau, nó vẫn được nhắc nhiều, từ chuyện phim truyền hình dừng tập ở đoạn gay cấn tới chuyện vì sao trước khi ngủ đầu bạn cứ nhảy về công việc còn dang dở. Nhưng điều ít được nói tới là các thí nghiệm lặp lại cho kết quả không đồng đều. Bài này kể đầy đủ cả hai phía, và gợi ý cách tự để ý hiện tượng ở chính mình.
Từ một quán ăn đến phòng thí nghiệm
Câu chuyện thường được kể lại như sau: vào những năm 1920 ở Berlin, nhà tâm lý học trẻ Bluma Zeigarnik cùng thầy và các bạn trong nhóm nghiên cứu ngồi ở một quán ăn. Họ để ý rằng người phục vụ nhớ rất rõ những món của bàn chưa thanh toán, nhưng khi khách trả tiền xong thì hầu như quên ngay. Câu chuyện có thể đã được tô vẽ qua nhiều lần kể, nhưng nó gợi ra câu hỏi đáng thử: việc chưa xong có được trí nhớ đối xử khác việc đã xong không?
Trong thí nghiệm của bà, người tham gia được giao một loạt việc nhỏ như xâu hạt, giải câu đố, nặn hình. Một số việc được để họ làm trọn, số khác bị ngắt ngang giữa chừng. Sau đó họ được hỏi nhớ những việc nào. Kết quả được báo cáo là việc bị ngắt quãng được nhớ nhiều hơn việc đã hoàn thành.
Lời giải thích đi kèm dựa trên quan niệm về "căng thẳng tâm lý" của thời đó: khi bắt đầu một việc, ta tạo ra một nhu cầu hoàn thành; nhu cầu chưa được thoả mãn thì vẫn còn tác động, giữ việc đó ở gần tâm trí. Khi việc xong, sức căng được giải toả và trí nhớ có thể thả nó ra.
Bằng chứng về sau: không đơn giản như lời kể
Các lần lặp lại cho kết quả lẫn lộn. Trong nhiều thập kỷ, nhiều nhóm đã thử làm lại thí nghiệm. Có nhóm thấy hiệu ứng, có nhóm không thấy, có nhóm thậm chí thấy điều ngược lại: việc hoàn thành được nhớ tốt hơn. Một số tổng hợp gần đây cho rằng bằng chứng cho hiệu ứng trí nhớ như mô tả ban đầu là yếu.
Kết quả tuỳ vào hoàn cảnh. Người tham gia có xem việc đó là quan trọng không, có muốn làm tiếp không, có thấy bị ngắt là do mình thất bại không, đều có thể đảo chiều kết quả. Khi bị ngắt vì làm không nổi, người ta có xu hướng muốn quên đi.
Hiệu ứng "muốn quay lại làm tiếp" vững hơn. Một phát hiện cùng thời, cũng từ nhóm nghiên cứu ấy, là người ta có xu hướng tự quay lại làm tiếp việc bị ngắt khi có dịp. Xu hướng này được ghi nhận ổn định hơn so với chuyện nhớ tốt hơn.
Ý tưởng chung vẫn có sức sống. Dù chi tiết thí nghiệm gốc gây tranh cãi, ý tưởng rằng mục tiêu chưa hoàn thành tiếp tục chiếm một phần sự chú ý thì được nhiều nghiên cứu khác ủng hộ, theo những cách đo khác nhau. Vì vậy cái tên Zeigarnik vẫn được dùng, dù nên hiểu nó như một xu hướng hơn là một quy luật.
Những chỗ bạn gặp nó mỗi ngày
Phim truyền hình nhiều tập là ví dụ được nhắc nhiều nhất. Tập phim dừng đúng lúc nhân vật mở cửa và sững người; cả tuần sau người xem vẫn nghĩ về cảnh đó. Người làm phim không cần đọc tài liệu tâm lý học để biết mẹo này; các câu chuyện kể nhiều đêm, truyện đăng báo từng kỳ ngày xưa cũng dùng cách dừng ở chỗ hồi hộp nhất.
Ở chỗ làm, chiếc email viết dở, bản báo cáo còn thiếu phần kết, cuộc điện thoại hứa "để em xem lại rồi gọi" là những thứ hay trồi lên vào lúc không ngờ: khi đang tắm, đang chạy xe, hay lúc vừa đặt lưng xuống giường. Việc đã gửi đi xong thì hiếm khi làm phiền như vậy.
Học sinh cũng quen với cảm giác này. Bài kiểm tra có một câu khó bỏ trống, trên đường về em vẫn lẩm nhẩm cách giải, có khi về tới nhà mới bật ra đáp án. Trong khi đó, những câu đã làm xong gần như không được nghĩ lại. Người lớn nghe con kể chuyện ấy có thể nhân dịp hỏi con cách nghĩ, thay vì chỉ hỏi đúng hay sai.
Trong nhà, những việc dở dang như kệ sách lắp được một nửa, bức tường sơn một nửa, chiếc áo đan dở cũng có sức "gọi" riêng. Nhiều người kể rằng họ thấy bứt rứt cho tới khi làm xong, dù không ai thúc. Đây là một trải nghiệm rất gần với ý tưởng của hiệu ứng, kể cả khi phần chuyện trí nhớ của thí nghiệm gốc còn chưa ngã ngũ.
Vì sao đầu óc giữ lại việc chưa xong: cách giải thích hiện nay
Các nhà tâm lý học ngày nay ít dùng khái niệm "sức căng" của thập niên 1920. Thay vào đó, họ nói về mục tiêu đang được kích hoạt. Khi bạn bắt đầu một việc và chưa xong, mục tiêu ấy vẫn ở trạng thái "đang chạy": những thông tin liên quan tới nó dễ được để ý hơn, dễ được nhớ ra hơn khi có gợi ý. Nhìn từ góc này, việc dở dang trồi lên trong đầu không phải lỗi mà là một cách để bạn khỏi bỏ quên những gì mình đã nhận làm.
Một hướng khác gắn hiện tượng với cái gọi là trí nhớ về tương lai, tức khả năng nhớ để làm một việc vào lúc sau. Khi bạn hẹn mình gọi lại cho khách, não cần một cơ chế để nhắc vào đúng lúc. Những lần ý nghĩ tự trồi lên có thể là cơ chế đó đang làm việc, đôi khi hơi quá đà và chọn lúc không đúng, như nửa đêm.
Hai cách giải thích này giúp hiểu vì sao lập kế hoạch cụ thể lại làm dịu ý nghĩ lởn vởn: khi mục tiêu được gắn với một thời điểm và một hành động rõ ràng, đầu óc không cần liên tục "canh chừng" nữa. Nó cũng giải thích vì sao một số việc dở lại không làm phiền: nếu bạn đã thực sự buông bỏ mục tiêu, chẳng hạn quyết định không đọc tiếp một cuốn sách chán, mục tiêu không còn được kích hoạt, và cuốn sách dở không còn gọi tên bạn mỗi tối.
Khi việc dở dang có ích, khi nó làm phiền
Việc dở dang chiếm chỗ trong đầu không hẳn là xấu. Tuỳ hoàn cảnh, nó có thể là một lực đẩy hoặc một gánh nặng:
| Tình huống | Mặt có ích | Mặt làm phiền |
|---|---|---|
| Viết lách, sáng tác | Dừng giữa một câu đang trôi chảy giúp hôm sau dễ bắt đầu lại | Có khi nghĩ mãi tới đoạn dở mà không ngủ được |
| Học bài | Tạm nghỉ giữa chừng có thể khiến bạn tự nhớ lại khi đi lại, tắm rửa | Bỏ dở quá nhiều phần khiến đầu óc ôm nhiều thứ cùng lúc |
| Công việc văn phòng | Việc chưa xong được nhắc lại, ít bị bỏ quên | Danh sách việc dở dài làm cảm giác quá tải tăng lên |
| Việc nhà, sửa chữa | Bứt rứt thúc bạn quay lại làm cho xong | Nhiều việc dở cùng lúc khiến nhà cửa và đầu óc cùng ngổn ngang |
Đường ranh giữa hai cột thường nằm ở số lượng. Một hai việc dở là động lực; quá nhiều việc dở biến thành tiếng ồn nền làm khó tập trung và khó nghỉ ngơi.
Tự để ý và làm dịu những việc dở dang trong đầu
Một gợi ý được nhiều nghiên cứu sau này ủng hộ ở mức độ nhất định là: không nhất thiết phải làm xong việc thì đầu mới yên, chỉ cần có một kế hoạch cụ thể cho nó. Bạn có thể thử như sau:
- Trước giờ nghỉ, dành vài phút ghi ra những việc còn dở trong ngày, mỗi việc một dòng.
- Bên cạnh mỗi việc, ghi bước nhỏ tiếp theo và khi nào làm: "sáng mai chín giờ gọi lại cho chị Lan", không chỉ "gọi chị Lan".
- Với việc chưa biết làm thế nào, ghi câu hỏi cần trả lời trước, như "cần hỏi ai về số liệu tháng trước".
- Đặt tờ giấy hoặc ghi chú ở chỗ thế nào cũng nhìn thấy lúc bắt đầu làm việc hôm sau.
- Để ý trong vài tuần: những đêm có ghi kế hoạch, số lần việc dở trồi lên trong đầu có ít đi không.
Một số thí nghiệm gợi ý rằng lập kế hoạch cụ thể giúp những ý nghĩ lởn vởn về mục tiêu dở dang giảm đi, như thể đầu óc được báo rằng việc đã có người lo. Kết quả này cũng cần thêm nghiên cứu, nhưng cách làm đơn giản và không có hại.
Khi những ý nghĩ lởn vởn không còn là chuyện việc dở
Việc dở dang trồi lên trong đầu vài lần mỗi ngày là chuyện thường. Nhưng nếu những ý nghĩ lặp lại không dừng được, xoay quanh lo âu hơn là việc cụ thể, khiến bạn mất ngủ nhiều đêm, kiệt sức, hay phải làm đi làm lại một hành động mới thấy yên, thì vấn đề không còn nằm ở chuyện trí nhớ giữ việc chưa xong.
Lúc đó, mẹo ghi kế hoạch có thể giúp một phần nhưng không đủ. Gặp bác sĩ hoặc chuyên gia tâm lý để được lắng nghe và đánh giá là bước hợp lý. Bài viết không chẩn đoán được những tình trạng như vậy, và bạn cũng không nên tự xếp mình vào nhóm nào chỉ vì thấy giống vài dòng mô tả.
Ở chiều ngược lại, cũng có người cố tình để việc dở dang để giữ động lực, như dừng viết giữa câu. Nếu cách đó hợp với bạn thì cứ dùng. Điều quan trọng là biết rằng đầu óc có xu hướng ôm lấy việc chưa xong, và bạn có quyền chọn khi nào để nó ôm, khi nào gấp lại bằng một dòng kế hoạch rõ ràng.
Câu hỏi thường gặp
Hiệu ứng Zeigarnik đã được khoa học chứng minh chưa?
Phần hiệu ứng về trí nhớ, tức việc bị ngắt được nhớ tốt hơn, có kết quả lẫn lộn khi các nhóm khác làm lại. Ý chung rằng mục tiêu chưa hoàn thành tiếp tục chiếm sự chú ý thì được ủng hộ nhiều hơn. Vì vậy nên xem nó là xu hướng, không phải quy luật chắc chắn.
Có nên cố tình dừng việc giữa chừng để nhớ lâu hơn khi học không?
Có thể thử, nhưng đừng kỳ vọng nhiều. Bằng chứng cho cách này trong học tập không mạnh. Nhiều phương pháp học khác có bằng chứng vững hơn. Dừng giữa chừng hữu ích nhất có lẽ ở chỗ giúp bạn dễ bắt đầu lại hôm sau.
Vì sao trước khi ngủ hay nghĩ tới việc chưa làm?
Khi nằm xuống, không còn việc gì chiếm sự chú ý, những mục tiêu dở dang dễ nổi lên. Ghi ra giấy việc còn dở kèm bước tiếp theo trước giờ ngủ là cách nhiều người thấy hiệu quả để đầu óc được thả lỏng.
Hiệu ứng Zeigarnik có giải thích vì sao bài hát cứ lặp trong đầu không?
Một số người cho rằng đoạn nhạc bị nghe dở có thể bám trí nhớ theo cùng kiểu, và nghe trọn bài giúp nó dừng. Ý này hợp lý nhưng bằng chứng trực tiếp còn ít, nên chỉ nên xem như một giả thuyết đáng thử.
Người phục vụ nhớ món theo hiệu ứng này có thật không?
Câu chuyện quán ăn thường được kể như nguồn gốc thí nghiệm, và người làm nghề phục vụ thường xác nhận họ quên nhanh đơn đã thanh toán. Tuy vậy, câu chuyện là giai thoại; thí nghiệm khoa học là chuyện khác, với kết quả còn tranh luận như đã nói.
Có cách nào giúp trẻ bớt bứt rứt khi phải dừng việc đang làm dở?
Báo trước vài phút trước khi phải dừng, và cùng trẻ nói rõ khi nào sẽ làm tiếp, giúp trẻ dễ chấp nhận hơn. Một vật đánh dấu, như để mô hình lắp dở ở góc riêng, cũng giúp trẻ yên tâm rằng việc của mình vẫn được giữ nguyên.