SieuDinh.comSiêu Đỉnh
Trí nhớ theo giác quan

Vì sao mùi hương gợi lại ký ức cũ: một mùi kéo về cả một khoảng đời

Mùi khói rơm, mùi sách mới, mùi dầu gió của bà: vì sao một mùi kéo về ký ức cũ đậm cảm xúc hơn hình ảnh, và điều khoa học còn chưa chắc.

Rice straw smoke drifting over a harvested field in Dong Thap at sunset, an elderly man seen from behind pausing on a dirt path, warm golden haze

Mùi hương gợi lại ký ức cũ mạnh vì đường đi của mùi trong não nối khá gần với những vùng lo cảm xúc và ghi nhớ sự kiện, và vì mùi thường được ghi lại cùng cả một bối cảnh rồi ít khi gặp lại. Khi gặp lại đúng mùi ấy, nó như một chiếc chìa mở cả ngăn kéo: không chỉ nhớ "đây là mùi gì" mà nhớ cả nơi chốn, người, cảm giác của năm đó.

Người Việt có rất nhiều mùi như thế: mùi khói rơm cuối mùa gặt, mùi mực in sách giáo khoa đầu năm học, mùi dầu gió trên áo bà, mùi hoa sữa một con phố Hà Nội cuối thu, mùi nhang ngày giỗ ở nhà thờ họ. Bài này giải thích vì sao mùi có sức gợi đặc biệt, phần nào là khoa học khá chắc, phần nào còn đang tranh luận, và cách tự để ý những "mùi ký ức" của chính mình.

Chiếc bánh madeleine và cái tên "hiện tượng Proust"

Trong tiểu thuyết Đi tìm thời gian đã mất của nhà văn Pháp Marcel Proust, người kể chuyện nhúng một chiếc bánh madeleine vào tách trà, và chỉ một ngụm ấy đã đưa ông trở về những buổi sáng thời thơ ấu ở nhà người cô. Đoạn văn nổi tiếng tới mức trong sách phổ thông, cảm giác một mùi, một vị bất chợt kéo về ký ức xưa thường được gọi là "hiện tượng Proust".

Cái tên này là cách gọi quen, không phải thuật ngữ y khoa. Các nhà tâm lý học khi nghiên cứu thường dùng những cụm như ký ức được gợi bởi mùi. Điều họ muốn biết là: so với một hình ảnh hay một âm thanh, mùi có thật sự gợi ký ức khác đi không, và khác ở điểm nào.

Câu trả lời đến nay không phải là "mùi giúp nhớ nhiều hơn". Nhiều thí nghiệm không thấy mùi gợi ra số lượng ký ức nhiều hơn hình hay tiếng. Điều được nhắc tới nhiều hơn là chất lượng của ký ức: thường cũ hơn, đậm cảm xúc hơn, và đi kèm cảm giác "như được đưa trở lại" rõ hơn. Nhưng các kết quả này phụ thuộc cách đo, nên nên hiểu là xu hướng chứ không phải luật.

Đường đi của mùi trong não ngắn tới những vùng cảm xúc

Khi bạn ngửi, các phân tử mùi chạm tới tế bào cảm nhận trong mũi, tín hiệu đi tới hành khứu, một cấu trúc nhỏ nằm ngay phía trên khoang mũi. Từ đây, tín hiệu được chuyển khá trực tiếp tới những vùng não có liên quan tới cảm xúc, như hạch hạnh nhân, và tới các vùng gần hồi hải mã, nơi tham gia ghi lại các sự kiện trong đời.

Các giác quan như thị giác, thính giác thường được mô tả là đi qua một "trạm trung chuyển" là đồi thị trước khi tới vỏ não. Khứu giác thì khác: phần lớn đường mùi không cần đi qua trạm này trước. Sách phổ thông hay dùng chi tiết giải phẫu ấy để giải thích vì sao mùi "chạm thẳng" vào cảm xúc. Đó là một giải thích hợp lý, nhưng não hoạt động như một mạng lưới, nên không nên coi một con đường giải phẫu là toàn bộ câu chuyện.

Một điểm nữa ít được để ý: ta rất giỏi nhận ra một mùi đã quen nhưng lại khá kém trong việc gọi tên nó. Nhiều người ngửi thấy một mùi quen thuộc, biết chắc đã gặp, mà mãi không nói được là mùi gì. Có vẻ trí nhớ mùi gắn với cảm giác và bối cảnh chặt hơn là gắn với chữ, nên nó gợi ra cả một cảnh chứ không gợi ra một cái tên.

Vì sao ký ức do mùi gợi lại thường là ký ức thời nhỏ

Mùi được ghi lần đầu sớm trong đời. Rất nhiều mùi quen thuộc được ta gặp lần đầu khi còn bé: mùi sữa, mùi cơm mới, mùi đất sau mưa, mùi phấn bảng lớp học. Ký ức đầu tiên gắn với một mùi thường "dính" chặt hơn những lần gặp sau, nên khi gặp lại, nó dễ kéo về đúng giai đoạn đó.

Mùi ít được nhắc lại bằng lời. Bạn có thể kể đi kể lại chuyện ngày khai giảng, xem lại ảnh cũ nhiều lần, nhưng gần như không ai "kể lại" một mùi. Vì không bị đem ra nhắc và chỉnh sửa qua nhiều lần kể, ký ức gắn với mùi giữ được vẻ nguyên sơ hơn.

Mùi gắn chặt với một nơi chốn. Mùi nhà bà ngoại không có ở đâu khác. Khi bạn rời nơi đó, cơ hội gặp lại đúng tổ hợp mùi ấy rất hiếm. Lần hiếm hoi nó xuất hiện trở lại, cảm giác bất ngờ cộng với độ hiếm khiến ký ức bật lên rất mạnh.

Một số nghiên cứu thấy xu hướng này, nhưng không tuyệt đối. Có những khảo sát ghi nhận ký ức gợi từ mùi thường rơi vào thời thơ ấu sớm hơn ký ức gợi từ chữ hay hình. Đây là xu hướng ở nhóm người được khảo sát; nhiều người vẫn có những mùi gắn với chuyện mới năm ngoái.

Những "mùi ký ức" quen thuộc của người Việt

Không có danh sách nào chung cho mọi người, vì mùi gợi ký ức là chuyện riêng của từng đời người. Nhưng có những mùi lặp đi lặp lại khi người ta kể về tuổi thơ ở nhiều vùng:

  • Khói rơm, khói bếp củi chiều mùa gặt ở các làng quê đồng bằng, từ Thái Bình cũ (nay thuộc Hưng Yên) tới Đồng Tháp.
  • Mực in sách giáo khoa và giấy bao vở những ngày đầu năm học, thường gợi lại cả tiếng trống trường và cảm giác hồi hộp.
  • Dầu gió, dầu cù là trên áo ông bà, gắn với những buổi được xoa lưng, cạo gió khi ốm.
  • Hoa sữa, hoa ngọc lan, hoa cau theo mùa ở từng con phố, từng khoảnh sân.
  • Nhang trầm ngày giỗ, ngày Tết trong nhà thờ họ, gắn với không khí sum họp và trang nghiêm.
  • Mùi mưa đầu mùa trên đất khô, mùi bùn ruộng, mùi cá phơi ở các làng biển Khánh Hoà, Quảng Ngãi.
  • Mùi bánh chưng luộc qua đêm, mùi lá dong, gắn với những đêm thức canh nồi bánh cuối năm.

Để ý rằng hầu hết các mùi này không đứng một mình mà đi kèm người, nơi chốn, mùa trong năm. Đó chính là lý do chúng gợi lại cả một khoảng đời chứ không chỉ gợi lại một cái tên.

Đi tìm lại mùi xưa: vì sao nhiều khi lại hụt hẫng

Người xa quê lâu năm hay kể một trải nghiệm giống nhau: nhớ mùi bếp nhà, mùi chợ quê, cất công tìm lại đúng thứ đó, nhưng khi ngửi thấy thì không còn cảm giác như mình tưởng. Có vài lý do khá dễ hiểu. Mùi hiếm khi đứng một mình; mùi khói bếp ngày nhỏ đi cùng cái lạnh sáng sớm, tiếng gà, giọng mẹ gọi dậy. Ngửi lại riêng mùi khói trong căn hộ thành phố là thiếu gần hết những mảnh còn lại.

Lý do thứ hai là chính thứ phát ra mùi đã đổi. Gỗ đun bếp khác, giống lúa khác, hoa ven đường khác, nên tổ hợp mùi gặp lại chỉ gần giống chứ không trùng. Lý do thứ ba nằm ở cách ký ức hoạt động: mỗi lần ta nhớ lại một chuyện, ký ức có thể được ghi lại với chút thay đổi, nên hình ảnh trong đầu đã khác bản gốc từ lâu.

Những lần mùi gợi ký ức mạnh nhất thường đến bất ngờ: bạn không chờ, không tìm, nó chợt thoảng qua ở một góc phố lạ. Sự bất ngờ có vẻ là một phần của trải nghiệm. Vì vậy nếu tìm lại mùi xưa mà thấy nhạt, đó không phải ký ức đã mất; chỉ là chiếc chìa ấy không mở được ngăn kéo khi bị cầm lên một cách cố ý.

Mùi cũng có thể gợi lại chuyện buồn

Sức gợi của mùi không phân biệt ký ức vui hay buồn. Mùi thuốc sát trùng có thể kéo về những ngày ngồi chờ người thân trong bệnh viện; mùi khói một đám cháy có thể làm người từng trải qua hoả hoạn thấy bồn chồn dù đang ở nơi an toàn. Với nhiều người, đây chỉ là một thoáng chùng lòng rồi qua.

Nếu một mùi nào đó thường xuyên làm bạn hoảng sợ, tim đập nhanh, phải tránh né nhiều chỗ, hoặc kéo theo những hình ảnh đau buồn ập về liên tục, đó là điều nên chia sẻ với người thân và tìm gặp chuyên gia tâm lý hoặc bác sĩ. Không nên tự tìm cách "ngửi cho quen" để ép mình đối mặt với ký ức nặng nề; việc tiếp xúc lại với ký ức đau buồn cần người có chuyên môn đồng hành.

Một điều nữa cần nhắc: nếu bạn đột nhiên mất khả năng ngửi, ngửi thấy mùi lạ không có thật (như mùi khét, mùi hôi kéo dài trong khi người xung quanh không ngửi thấy), hãy đi khám. Thay đổi khứu giác có nhiều nguyên nhân, từ viêm mũi xoang tới những vấn đề cần bác sĩ đánh giá, và không nên tự đoán.

Thử thách "hộp mùi ký ức" cho cả nhà

Đây là một thử thách nhẹ nhàng để các thế hệ trong nhà cùng kể chuyện. Không có đúng sai, không chấm điểm:

  1. Mỗi người chọn một hai thứ có mùi quen trong nhà: vỏ quýt khô, lá chanh, gói trà, bánh xà phòng cũ, hộp dầu gió, nắm gạo mới. Đựng vào những chiếc cốc giống nhau, phủ khăn mỏng lên để không nhìn thấy bên trong.
  2. Lần lượt từng người nhắm mắt ngửi. Trước khi đoán tên, hãy nói ra điều đầu tiên hiện lên trong đầu: một nơi, một người, một mùa.
  3. Sau đó mới đoán mùi gì. Để ý rằng nhiều khi ta kể được cả một chuyện mà vẫn chưa gọi được tên mùi; đó chính là nét đặc biệt của trí nhớ khứu giác.
  4. Ông bà kể mùi đó gợi lại chuyện gì của thời mình; cháu kể nó gợi lại chuyện gì của thời cháu. Cùng một mùi, hai thế hệ có thể có hai câu chuyện khác hẳn.
  5. Ai muốn thì ghi lại vài câu chuyện vào sổ gia đình. Không bắt ai phải kể chuyện mình không muốn kể.

Nếu có ai trong nhà gần như không nhận ra mùi nào, hoặc thấy mùi bị lệch so với trước, đó là thông tin đáng chú ý để đi khám chứ không phải để trêu nhau.

Câu hỏi thường gặp

Mùi có giúp nhớ bài học tốt hơn không?

Một số thí nghiệm thấy khi cùng một mùi xuất hiện lúc học và lúc nhớ lại, kết quả có thể nhỉnh hơn một chút, vì mùi thành một phần của bối cảnh. Nhưng hiệu quả này không lớn và không ổn định, không nên coi là mẹo học chắc chắn.

Vì sao ngửi thấy mùi quen mà không nói được là mùi gì?

Trí nhớ mùi gắn với cảm giác và bối cảnh chặt hơn là gắn với từ ngữ. Ta nhận ra "đã gặp mùi này" rất nhanh, nhưng việc lục ra cái tên lại chậm và dễ hụt. Đây là chuyện rất phổ biến, không phải dấu hiệu trí nhớ có vấn đề.

Người mất khứu giác có mất luôn ký ức gắn với mùi không?

Ký ức về những chuyện đã xảy ra vẫn còn, chỉ là mất đi một chiếc chìa để mở chúng bất chợt. Nhiều người mất khứu giác kể rằng họ thấy hụt hẫng vì bữa ăn, nơi chốn quen bỗng nhạt đi. Nếu mất khứu giác, nên đi khám để tìm nguyên nhân.

Mùi nhà mình sao mình không ngửi thấy mà khách lại ngửi thấy?

Mũi quen dần với những mùi có mặt thường xuyên nên giảm phản ứng với chúng. Chuyện quen mùi là giới hạn của khứu giác hơn là chuyện trí nhớ. Khi đi xa lâu ngày trở về, bạn lại ngửi thấy mùi nhà mình, và đó thường là lúc ký ức ùa về.

Có nên dùng mùi để giúp người già nhớ lại chuyện cũ không?

Nhiều gia đình thấy những mùi quen như mùi trầu, mùi bếp củi giúp ông bà vui và kể chuyện xưa. Đó là cách gần gũi, không phải liệu pháp điều trị. Nếu người cao tuổi có dấu hiệu hay quên bất thường, việc cần làm là đưa đi khám.

Mùi gợi ký ức có giống nhau giữa các nền văn hoá không?

Cơ chế trong não có vẻ giống nhau, nhưng mùi nào gợi chuyện gì thì tuỳ đời sống từng nơi. Mùi lá dong và bánh chưng gợi Tết với người Việt, nhưng với người chưa từng ăn Tết ở Việt Nam thì chỉ là một mùi lá luộc lạ.

Cần tư vấn cụ thể cho trường hợp của bạn?

Chúng tôi sẽ liên hệ trong vòng 24 giờ.

Đăng ký tư vấn ngay

Bài viết liên quan

Bạn cần hỗ trợ thêm?

Để lại thông tin, chúng tôi sẽ liên hệ trong 24 giờ.

hoặc
Gọi ngay 0926 138 138