SieuDinh.comSiêu Đỉnh
Trí nhớ theo giác quan

Trí nhớ cơ bắp là gì: vì sao bỏ xe đạp mười năm vẫn đạp được

Trí nhớ cơ bắp thật ra nằm trong não: kiểu trí nhớ kỹ năng giúp ta đạp xe, gõ phím, đan len mà không cần nghĩ. Vì sao nó bền và vì sao vẫn cần tập lại cẩn thận.

Quiet rural road in Tay Ninh at early morning, a woman in her fifties riding an old bicycle with a basket, filmed from behind, long shadows on the asphalt

Trí nhớ cơ bắp là cách gọi đời thường của trí nhớ kỹ năng, trong sách tâm lý thường gọi là trí nhớ thủ tục: kiểu trí nhớ giúp ta làm một chuỗi động tác, như đạp xe, gõ phím, buộc dây giày, mà không cần nghĩ từng bước. Tên gọi dễ gây hiểu nhầm, vì phần lớn "trí nhớ" ấy không nằm trong cơ mà nằm trong não, ở những mạng lưới điều khiển vận động. Kiểu trí nhớ này được biết là khá bền: nhiều người bỏ xe đạp mười năm, ngồi lên vẫn giữ được thăng bằng sau vài vòng.

Bạn có thể gõ mật khẩu rất nhanh mà khi bị hỏi thì phải nhìn bàn phím mới đọc ra được; có thể đan len trong khi nói chuyện; có thể lái xe về nhà mà không nhớ đã rẽ những ngã nào. Tất cả là trí nhớ kỹ năng đang làm việc. Bài này giải thích nó khác trí nhớ "kể ra được" thế nào, vì sao nó bền, và vì sao bền không có nghĩa là có thể chủ quan khi tập lại.

Hai kiểu trí nhớ: biết rằng và biết cách

Các nhà tâm lý học hay chia trí nhớ dài hạn thành hai nhóm lớn. Nhóm thứ nhất là những gì bạn kể ra được bằng lời: Hà Nội là thủ đô, hôm qua ăn gì, tên cô giáo chủ nhiệm. Nhóm thứ hai là những gì bạn làm được nhưng khó nói ra: đạp xe, bơi, thắt nút dây, cầm đũa. Người ta hay tóm gọn là "biết rằng" và "biết cách".

Thử giải thích bằng lời cách giữ thăng bằng trên xe đạp, bạn sẽ thấy rất khó. Bạn nói được "đạp đều, nhìn thẳng", nhưng những điều chỉnh nhỏ của tay lái, của hông khi xe nghiêng thì không ai mô tả được đầy đủ. Kiến thức đó nằm ở dạng chuyển động chứ không nằm ở dạng câu chữ.

Một trường hợp nổi tiếng trong lịch sử nghiên cứu trí nhớ là bệnh nhân được biết qua tên viết tắt H.M., người bị mất khả năng ghi nhớ sự kiện mới sau một ca phẫu thuật não. Khi được tập một kỹ năng vẽ theo hình phản chiếu trong gương qua nhiều ngày, ông làm ngày càng tốt hơn, dù mỗi lần đều nói rằng mình chưa từng làm việc này. Trường hợp ấy là một trong những bằng chứng sớm cho thấy hai kiểu trí nhớ có thể tách nhau.

Trí nhớ kỹ năng ở đâu trong đời sống hằng ngày

Kỹ năng vận động ai cũng có hàng trăm thứ, chỉ là quá quen nên ít khi để ý. Vài ví dụ:

Kỹ năngLúc mới họcKhi đã thành thạoDấu hiệu là trí nhớ kỹ năng
Đạp xephải nghĩ tới tay lái, chân đạp, mắt nhìnvừa đạp vừa nói chuyệnkhông giải thích được cách giữ thăng bằng
Gõ phím mười ngónnhìn bàn phím, tìm từng chữmắt nhìn màn hình, tay tự chạygõ được mật khẩu mà khó đọc ra từng ký tự
Đi xe máy sốnhớ thứ tự côn, số, gasang số theo tiếng máytay chân phối hợp không cần nghĩ
Đan len, mócđếm từng mũiđan trong lúc xem phimtay làm đúng dù mắt nhìn chỗ khác
Bấm số điện thoại quenđọc từng sốngón tay tự bấm theo hìnhquên số khi không có bàn phím trước mặt
Bơisặc nước, chân tay rời rạcthở và quạt tay theo nhịpnhiều năm không bơi vẫn nổi được

Điểm chung: lúc đầu cần sự chú ý rất lớn, càng tập càng ít cần nghĩ, tới khi kỹ năng chạy gần như tự động và giải phóng đầu óc cho việc khác.

Từ vụng về đến tự động: kỹ năng được học thế nào

Người nghiên cứu học kỹ năng vận động hay mô tả quá trình qua vài giai đoạn. Ban đầu, người học phải nghĩ bằng lời: "tay trái bóp côn, chân móc số, tay phải vặn ga từ từ". Động tác chậm, giật cục, dễ sai. Giai đoạn giữa, các bước bắt đầu nối vào nhau, sai ít hơn, nhưng vẫn cần tập trung. Giai đoạn cuối, chuỗi động tác chạy gần như tự động, và người làm có thể vừa làm vừa để ý việc khác.

Trong não, nhiều vùng tham gia vào quá trình này, trong đó tiểu não và một nhóm cấu trúc nằm sâu bên trong não được nhắc tới nhiều khi nói về điều khiển và học vận động. Sách phổ thông hay nói đơn giản rằng khi kỹ năng thành thạo, việc điều khiển "chuyển" từ những vùng cần suy nghĩ có ý thức sang những mạng lưới chạy tự động hơn. Đây là mô tả đơn giản hoá, nhưng nó giúp hiểu vì sao người thạo việc làm nhanh mà ít mệt đầu.

Một điều thú vị: khi kỹ năng đã tự động, cố nghĩ quá kỹ về từng động tác lại có thể làm mình vụng đi. Người gõ phím nhanh mà cố để ý từng ngón thường gõ chậm và sai hơn. Đó là lý do người ta hay khuyên khi đã thạo thì cứ để tay làm việc của nó.

Vì sao trí nhớ kỹ năng bền đến vậy

Được tập rất nhiều lần. Một đứa trẻ học đạp xe có thể ngã vài chục lần, rồi đạp hàng nghìn vòng trong những năm sau đó. Lượng lặp lại khổng lồ ấy là nền móng cho độ bền.

Ít bị lẫn với thứ khác. Ký ức sự kiện dễ bị nhầm với nhau vì có nhiều chuyện giống nhau. Kỹ năng đạp xe thì không có nhiều "phiên bản" gây nhiễu, nên ít bị ghi đè.

Gắn với cảm giác cơ thể. Kỹ năng được lưu cùng với cảm giác thăng bằng, lực chân, độ nghiêng. Khi ngồi lại lên xe, chính những cảm giác ấy kéo kỹ năng trở về.

Nhưng không phải bất biến. Độ bền không có nghĩa là giữ nguyên chất lượng. Sau nhiều năm, phản xạ chậm hơn, sức cơ giảm, thăng bằng kém hơn, nhất là ở người lớn tuổi. Bạn nhớ cách đạp, nhưng cơ thể có thể không còn làm được như xưa.

Kỹ năng phức tạp nhạt nhanh hơn. Kỹ năng liên tục như đạp xe, bơi thường bền hơn kỹ năng gồm nhiều bước rời rạc như quy trình lắp ráp một thiết bị, theo nhiều quan sát. Kỹ năng nghề lâu ngày không làm vẫn cần ôn lại.

Mặt trái của độ bền: thói quen tay sai cũng khó bỏ

Chính đặc tính bền của trí nhớ kỹ năng khiến những thói quen sai cũng bám rất dai. Người tự học gõ phím bằng hai ngón từ nhỏ, đến khi muốn chuyển sang gõ mười ngón thì thấy khó hơn cả người chưa từng gõ: tay cứ tự quay về kiểu cũ, nhất là khi vội. Người cầm bút sai tư thế từ bé, lớn lên muốn sửa cũng phải tập rất kiên nhẫn.

Lý do là kỹ năng cũ không bị xoá khi học kỹ năng mới; nó vẫn nằm đó và bật lên mỗi khi sự chú ý lơi ra. Khi mệt, căng thẳng hoặc phải làm nhanh, đầu óc ưu tiên con đường đã quen nhất. Vì vậy người đang sửa thói quen thường làm đúng khi tập trung và sai lại khi phân tâm.

Bài học thực tế là nên học đúng ngay từ đầu những kỹ năng sẽ dùng lâu dài: cách cầm bút, tư thế gõ phím, cách cầm đũa, cách bơi. Với trẻ nhỏ, cha mẹ nhẹ nhàng chỉnh lại sớm, không quát mắng, sẽ đỡ vất vả hơn nhiều so với sửa khi con đã lớn. Còn với người lớn muốn đổi thói quen, cần chấp nhận một giai đoạn làm chậm hơn trước, tập có chủ đích từng chút một cho tới khi cách mới đủ quen để thắng cách cũ.

Tập lại một kỹ năng cũ cho an toàn

Bền không có nghĩa là có thể chủ quan, nhất là với kỹ năng có rủi ro như đạp xe, đi xe máy, bơi. Nếu lâu năm không làm, hãy tập lại theo từng bước:

  1. Bắt đầu ở chỗ an toàn: sân rộng, đường vắng, hồ bơi có người trông. Không ra đường đông ngay buổi đầu.
  2. Kiểm tra dụng cụ: phanh xe, lốp, yên; với xe máy thì thêm đèn, còi và mũ bảo hiểm đạt chuẩn.
  3. Tập chậm vài vòng để cơ thể "nhớ" lại cảm giác thăng bằng trước khi tăng tốc.
  4. Ôn lại những thứ đã đổi: luật giao thông mới, xe đời mới có vị trí nút khác, đường xá khác.
  5. Người lớn tuổi hoặc có bệnh xương khớp, tim mạch, chóng mặt nên hỏi bác sĩ trước khi tập lại kỹ năng đòi hỏi thăng bằng, sức bền.
  6. Tăng dần độ khó qua nhiều buổi thay vì cố trong một buổi.

Nếu một người từng làm thạo một việc quen thuộc nhiều năm bỗng lúng túng, như không biết cài cúc áo, không biết dùng đũa, không biết bật bếp, đó không phải chuyện "lâu không làm" mà là dấu hiệu nên đưa đi khám sớm. Mất khéo léo đột ngột một bên tay chân kèm méo miệng, nói khó thì gọi 115 ngay.

Trí nhớ đôi tay trong đời sống người Việt

Ở nhiều làng nghề, trí nhớ kỹ năng là thứ được truyền qua đôi tay chứ không qua sách. Người thợ gốm ở Bát Tràng (Hà Nội) vuốt đất trên bàn xoay, người đan lát ở các làng nghề Đồng bằng sông Cửu Long, người thêu ở Ninh Bình làm những động tác mà họ khó giải thích bằng lời. Người học phải ngồi cạnh, nhìn, làm theo, sai, sửa, qua nhiều tháng nhiều năm.

Trong mỗi gia đình cũng có những kỹ năng như vậy: cách bà gói bánh chưng vuông vức không cần khuôn, cách mẹ đánh vảy cá thoăn thoắt, cách ông buộc lạt tre. Những kỹ năng ấy hay mất đi lặng lẽ, vì người làm không viết ra được, và con cháu ít khi ngồi đủ lâu để học.

Nếu muốn giữ lại, cách hiệu quả là làm cùng chứ không chỉ quay video. Video ghi được hình, nhưng cảm giác lực tay, độ chặt của dây lạt chỉ học được khi tự làm, có người bên cạnh chỉnh. Với trẻ con, được cùng ông bà gói một chiếc bánh vụng về cũng là cách gieo vào đôi tay một ký ức đáng giá, không cần làm đẹp, không cần so với ai.

Câu hỏi thường gặp

Trí nhớ cơ bắp có thật sự nằm trong cơ không?

Phần lớn không. Cơ bắp có thay đổi khi tập luyện, như to lên, khoẻ hơn, nhưng phần "biết cách" điều khiển chuỗi động tác nằm ở não và hệ thần kinh. Gọi là trí nhớ cơ bắp chỉ là cách nói đời thường cho dễ hình dung.

Vì sao gõ mật khẩu được mà đọc ra thì khó?

Vì sau nhiều lần gõ, mật khẩu được lưu dưới dạng chuỗi động tác của ngón tay hơn là chuỗi ký tự trong đầu. Khi bị hỏi, bạn phải chuyển từ kiểu nhớ "biết cách" sang kiểu "biết rằng", và đó là lúc ta thường phải nhìn bàn phím.

Người lớn tuổi có học kỹ năng mới được không?

Được. Học có thể chậm hơn người trẻ và cần nhiều lần lặp lại hơn, nhưng nhiều người lớn tuổi vẫn học đan len, chơi nhạc cụ, dùng điện thoại thông minh. Điều quan trọng là tập từ từ, đều đặn và chọn kỹ năng an toàn với sức khoẻ.

Ngủ có giúp nhớ kỹ năng tốt hơn không?

Một số nghiên cứu gợi ý giấc ngủ sau buổi tập có thể giúp củng cố kỹ năng vận động, dù mức độ và cơ chế còn được bàn luận. Ngủ đủ giấc dù sao cũng tốt cho sức khoẻ và sự tập trung khi tập luyện.

Vì sao lái xe về nhà mà không nhớ đã đi qua những đường nào?

Khi con đường quá quen, việc lái xe chạy phần lớn bằng kỹ năng tự động, nên đầu óc không ghi lại nhiều chi tiết về chuyến đi. Điều này phổ biến, nhưng nhắc ta phải luôn để ý giao thông, vì tình huống bất ngờ vẫn cần chú ý thật sự.

Người quen tay bỗng vụng về có đáng lo không?

Nếu do mệt, thiếu ngủ, lạnh tay thì thường tự hết. Nếu vụng về kéo dài, mới xuất hiện ở việc quen thuộc, kèm run, yếu, tê một bên, nên đi khám. Yếu liệt đột ngột kèm méo miệng, nói khó thì gọi 115 ngay.

Cần tư vấn cụ thể cho trường hợp của bạn?

Chúng tôi sẽ liên hệ trong vòng 24 giờ.

Đăng ký tư vấn ngay

Bài viết liên quan

Bạn cần hỗ trợ thêm?

Để lại thông tin, chúng tôi sẽ liên hệ trong 24 giờ.

hoặc
Gọi ngay 0926 138 138